Nafas olish imkonsiz – kichik hind shahri dunyoda eng iflos havoga ega ekani ma’lum bo‘ldi

Hindistonning Loni shahri poytaxt Dehlidan bir soatlik yo‘l masofasida joylashgan, ammo tez o‘sib borayotgan bu sanoat zonasi havas qilib bo‘lmaydigan nom bilan uni ortda qoldiradi. IQAir (Shveytsariya) kompaniyasining o‘tgan yilgi ma’lumotlariga ko‘ra, u dunyodagi eng yomon havo sifatiga ega bo‘lgan. CNN bu haqda ma’lumotlar keltirdi.

Loni shahrida zavodlardan va transport vositalaridan chiqayotgan tutunlar, shuningdek, qurilish changlari zaharli aralashma hosil qiladi, bu esa 700 ming aholi uchun nafas olishni murakkablashtiradi.

«Yo‘talish u yoqda tursin, bu yerda hatto nafas olish ham qiyin», deydi umr bo‘yi Lonida yashayotgan 45 yoshli riksha haydovchisi Manoj Kumar.

Shu yerda yashovchi Muhammad Muhmin Xonning aytishicha, ifloslanish shu qadar yuqoriki, u har safar ko‘chaga chiqqanida niqob taqib oladi. «Bu yerda 24 soat shunday yuriladi. Qayerga borsangiz ham», deydi u.

Eng ifloslangan shaharlar ro‘yxatini aniqlash uchun IQAir eng kichik, ammo eng xavfli ifloslantiruvchi moddalardan biri bo‘lgan mayda zarrachalar yoki PM2.5 miqdorini oladi.

O‘tgan yili Lonida o‘rtacha PM2.5 konsentratsiyasi IQAir ma’lumotlariga ko‘ra 112,5 ni tashkil etdi - bu Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) xavfsiz chegarasidan 22 baravar ko‘p.

Nafas olganda, PM2,5 zarralari o‘pka to‘qimalariga chuqur kirib boradi va u yerda qonga o‘tib, astma, yurak va o‘pka kasalliklari, saraton va boshqa nafas olish kasalliklari, shuningdek, bolalarda kognitiv buzilishlarga olib kelishi mumkin.

Loni shahridagi klinikani boshqaradigan doktor Anil Singxning aytishicha, so‘nggi besh yil ichida u ko‘rgan nafas olish tizimida muammolari bo‘lgan bemorlar soni ko‘paygan.

«Men, ayniqsa, bolalarning juda yoshligida erta astma alomatlari bilan kelganini ko‘rdim. Atrof-muhitning ta’siri buning omillardan biri ekanini aniq ayta olaman», deydi u.

Dunyoning eng ifloslangan shaharlari, 2025 yil

Loni, Hindiston

Xotan, Xitoy

Birnixat, Hindiston

Dehli, Hindiston

Faysalobod, Pokiston

Rahim Yar Xon, Pokiston

G‘oziobod, Hindiston

Lohur, Pokiston

Sukkur, Pokiston

Ula, Hindiston

(Manba: IQAir World Air Quality Report 2025)

Ifloslanishning kuchayishi

IQAir ma’lumotlariga ko‘ra, o‘tgan yili dunyoning eng ifloslangan beshta shahri Hindistonda bo‘lgan, Nyu-Dehli yana dunyodagi eng ifloslangan poytaxtga aylandi.

Avtotransport va sanoat chiqindilari, ekin qoldiqlarining yonishi va qurilish changi 1,4 milliard aholiga ega mamlakatda ifloslanishning asosiy manbalari hisoblanadi. Dekabrdan yanvargacha Loni va Hindiston shimolidagi boshqa shaharlar muntazam ravishda sovuq va quruq qish oylarida ifloslanishning keskin oshishi bilan kurashadi.

O‘tgan yilning aprel oyida Dehlida bo‘lib o‘tgan kuchli chang bo‘roni Loni havosiga ko‘proq ifloslantiruvchi moddalarni qo‘shdi, bu esa uni yanada zaharli qildi, ayniqsa uning eng keksa va eng yosh aholisi uchun.

Lonida yashovchi ayol Kushi Ferozening aytishicha, uning uch yoshli o‘g‘li ifloslanish tufayli tez-tez allergiya, yo‘tal va oshqozon infeksiyalariga duchor bo‘ladi.

«Kuniga ikki-uch marta uyimiz changga to‘ladi, chunki ko‘p chang kiradi. Uyning ichidagi eng chekkadagi xonada ham changni ko‘rish mumkin», deydi u.

Doimiy ifloslanish

Hindiston 2019 yilda o‘zining «Toza havo» dasturini ishga tushirib, 24 ta shtat va ittifoq hududlarida 2025-26 yillarga borib mayda qattiq zarrachalar konsentratsiyasini 40 foizga kamaytirish bo‘yicha strategiyalarni boshladi. Chora-tadbirlar ko‘mirga asoslangan elektr stansiyalarini to‘xtatish, havo monitoringi tizimlarini o‘rnatish va biomassani yoqishni taqiqlashni o‘z ichiga oldi.

Hukumat ma’lumotlariga ko‘ra, Hindistonning ba’zi shaharlarida havo sifati yaxshilangan. Biroq, ekspertlarning ta’kidlashicha, qat’iy nazorat va muvofiqlashtirishning yo‘qligi taraqqiyot sekin kechganini anglatadi.

O‘tgan yilning oktabr oyida Dehlidagi mahalliy hukumat poytaxt havosini tozalash uchun «bulutlarni ekish» tajribasini o‘tkazishga urinib ko‘rdi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Keyingi oyda poytaxt hududida PM2.5 kunlik o‘rtacha konsentratsiyasi xavfli darajaga ko‘tarilganda, yuzlab odamlar hukumatning qat’iy choralar ko‘rishini talab qilib, kamdan-kam uchraydigan norozilik namoyishida qatnashdi.

IQAir hisobotiga ko‘ra, Hindistonda toza havo uchun kurash qo‘shni Xitoydan farq qiladi. Xitoyliklar ko‘p milliard dollarlik xarajatlar orqali ifloslangan havoni tozalash uchun ko‘p yillik sa’y-harakatlar natijasida PM2.5 darajasining pasayishiga erishdi.

Mintaqaning boshqa joylarida Pokiston shaharlari yillik o‘rtacha PM2.5 konsentratsiyasining dunyodagi eng yuqori darajasini boshdan kechirdi. Bu 2025 yilda dunyoning eng ifloslangan mamlakati deb topildi, deyiladi IQAir hisobotida.

Loni aholisi shunchaki erkin nafas olishni xohlayotganini aytadi.

«So‘nggi 40 yil ichida hech narsa o‘zgarmadi», dedi Kumar, riksha haydovchisi.

Ba’zilar uchun yagona to‘g‘ri yechim narsalarini yig‘ishtirib, ko‘chib ketish bo‘lishi mumkin.

«Bu yerdan ketsak, o‘zimizni ancha yaxshi his qilamiz shekilli. Bu yerdan qayerga ketsang ham tozaroq havoga duch kelasan. Bu yerda o‘zimizni yaxshi his qilmayapmiz», dedi Feroze.