SIPRI hisoboti: Ukrainadagi uruş fonida qurol savdosi tarixiy maksimumga çiqdi

Şu ösişga qaramay, SIPRI tahlilçilari ta’kidlaşiça, ayrim sektorlarda, masalan, aviasanoatda, sanksiyalar tufayli Rossiya hali ham yetkazib berişdagi yetişmovçilikka duç kelmoqda, çunki işlab çiqariş hali ham xorijiy komponentlarga kuçli darajada boğliq. Hisobot mualliflari tilga olgan yana bir muammo — kadrlar tanqisligi, u keng kölamdagi kadrlar jalb etiş kampaniyalariga qaramay saqlanib qolmoqda. «Rossiya harbiy sanoati Rossiyaning harbiy maqsadlariga erişiş uçun zarur, başorat qilinayotgan işlab çiqariş sur’atlarini saqlab turişga yetarli malakali işçi kuçiga ega emas», — deyiladi hisobotda.

DW bilan suhbatda hisobot mualliflaridan biri Nan Tyan ta’kidlaşiça, uruş va sanksiyalar sabab Rossiya iqtisodi «çiday olmaydi» degan kutilmalar töliq oqlanmagan. «Rossiya hozir, albatta, hujum bölmagandagi holatga nisbatan ança yomon ahvolda, lekin köpçilik öylaganidan ham bardoşliroq bölib çiqdi», — deya tuşuntirdi u.

Uning sözlariga köra, Moskva öz ustuvor yönalişlarini butunlay özgartirgan va oxirgi uç yil içida Rossiya iqtisodi harbiy iqtisodga aylangan. Militarizatsiya kölami şunçalik kattaki, hatto uzoq muddatli tinçlik töğrisidagi kelişuvga erişilgan taqdirda ham Kreml uçun iqtisodni yana tinç davr rejimga qaytariş nihoyatda qiyin böladi, deya taxmin qildi tahlilçi.

Top-100dagi yagona ukrain kompaniyasi — «Ukrainskaya oboronnaya promyşlennost» davlat korxonasi (52-örin) bölib, u qurol sotişdan tuşgan daromadini 41 foizga oşirib, 3 mlrd dollarga yetkazgan.

Germaniya qurol işlab çiqaruvçilari 2024 yilda daromad ösişi böyiça eng katta körsatkiçlarni qayd etganlardan biri böldi — 36 foiz. Bu körsatkiç Yaponiyadan (40 foiz) keyin ikkinçi örinda. Törtta nemis kompaniyasi dunyo top-100 röyxatiga kirdi, yetakçi esa Rheinmetall konserni böldi: harbiy sotuvlardan tuşgan 8,2 mlrd yevro (yillik 47 foizlik ösiş) bilan u umumiy röyxatda 20-örinni egalladi. Konsern dunyodagi eng tez ösuvçi qurol işlab çiqaruvçilardan biriga aylandi, nemis kompaniyalari ösiş böyiça faqat Çexiyaning Czechoslovak Group (193 foiz) va AQŞning SpaceX (103 foiz) kompaniyalaridan ortda qoldi.

Şu bilan birga, Germaniya qurol işlab çiqaruvçilari orasida ösiş sur’atlari böyiça mutlaq yetakçi Diehl Group konserni böldi: uning harbiy daromadi 53 foizga oşib, 2,1 mlrd dollarga yetdi (umumjahon röyxatida 67-örin). Ukrainadagi uruş konsern texnikasiga bölgan talabni ösişda davom ettirdi, jumladan, havo himoyasi tizimlari uçun butlovçi qismlar yetkazib beriş hisobiga. Bundan taşqari, Diehl öz tarixida eng katta 155 mm artilleriya snaryadlari böyiça buyurtma oldi.

Top-100dan yana ikki Germaniya kompaniyasi — Thyssenkrupp (harbiy daromad 12 foizga ösib 2,3 mlrd dollarga yetdi) va Hensoldt (18 foizga ösib 2,2 mlrd dollar) joy oldi. Nemis işlab çiqaruvçilari daromadining ösişi «deyarli töliq Rossiyaning Ukrainaga hujumi bilan boğliq», deya tuşuntirdi DW'ga hisobot mualliflaridan biri Nan Tyan. Uning sözlariga köra, Germaniya özining zaxiralarini oşiriş va Ukrainaga yuborilgan texnika va öq-dorilarni töldiriş uçun Bundesver tomonidan tanklar, zirhli texnikalar va öq-dorilarga bölgan talabni keskin oşirgan, şuningdek, uçinçi mamlakatlar tomonidan ham buyurtmalar köpaygan.

SIPRI reytingida qurol işlab çiqariş böyiça yetakçilikni hali ham AQŞ kompaniyalari saqlab turibdi. Birinçi yuztalikka 39 ta Amerika işlab çiqaruvçisi kiradi. Ularning harbiy buyurtmalarga boğliq daromadi 3,8 foizga ösib, 334 mlrd dollarga yetgan — bu reytingdagi barça kompaniyalar jami daromadining deyarli yarmini taşkil qiladi. Eng yirik Amerika va dunyo kompaniyalari qatorida Lockheed Martin Corp, RTX va Northrop Grumman Corp bor.

Tadqiqotçilar ta’kidlaşiça, AQŞ uçun asosiy muammolardan biri Pentagonning muhim dasturlarini sekinlaştirayotgani, budjet ortiqça sarflari va katta keçikişlardir: yangi F-35 qiruvçisini, «Kolumbiya» tipidagi suvosti kemalarini va Sentinel qit’alararo ballistik raketasini işlab çiqiş kabi dasturlar şular jumlasidan. «Keçikişlar va xarajatlarning ösişi AQŞ harbiy rejalaştirişi va harbiy xarajatlariga muqarrar ravişda ta’sir körsatadi», — deya taxmin qildi hisobot mualliflaridan biri Syao Lyan.

Reytingga kirgan 26 ta Yevropa kompaniyasi SIPRI hisoblagan jami dunyo harbiy daromadining 22 foizini taşkil etdi. Bir yil içida bu körsatkiç 13 foizga ösib, 151 mlrd dollarga yetdi va Yevropa işlab çiqaruvçilariga AQŞdan keyingi ikkinçi örinni ta’minladi. Bu ösiş katta darajada Buyuk Britaniyaning yettita işlab çiqaruvçisi hisobiga böldi, ularning daromadi 6,6 foizga ösib 52,2 mlrd dollarga yetgan. Britaniyaning BAE Systems, şu bilan birga, dunyodagi törtinçi eng yirik qurol işlab çiqaruvçiga aylandi — 2017 yildan beri ilk bor reytingning birinçi beştaligiga AQŞdan taşqaridagi kompaniya ham kirdi.

Global ösiş tendensiyasiga qaramasdan, Osiyo va Okeaniyada harbiy işlab çiqarişdan olinadigan jami daromad 1,2 foizga kamayib, 130 mlrd dollarni taşkil etdi. SIPRI tuşuntirişiça, bu pasayiş deyarli töliq Xitoyning sakkizta kompaniyasida qurol savdosi daromadlari 10 foiz rekord darajada kamaygani hisobiga yuz bergan.

«Bu ziddiyatlar kamayganidan darak bermaydi. Sönggi vaqtlarda Xitoyda mudofaa sanoatida bir qator yirik korrupsiya mojarolari kuzatildi, bu esa yirik buyurtmalarning bekor qilinişi va keçiktirilişiga olib keldi», — deya tuşuntiradi SIPRI tahlilçisi Nan Tyan DW'ga.

Reytingdagi dunyodagi eng yirik qurol işlab çiqaruvçi kompaniyalar yuztaligiga ilk bor biryöla töqqizta Yaqin Şarq işlab çiqaruvçisi kirdi. Mintaqada qurol savdosidan olinadigan daromad 14 foizga oşgan. Ösişga Isroil işlab çiqaruvçilari (16 foizga ösib 16,2 mlrd dollarga yetdi), Turkiya (11 foizga ösib 10,1 mlrd dollarga yetdi) va röyxatga yangi kirgan BAAdan EDGE Group (4,7 mlrd dollar) hissa qöşgan.