Orbitaga yeta olmagan missiyalar: 2025 yildagi eng yirik kosmik avariyalar 

Hindistonning Satish Dxavan nomidagi kosmodromidan 17 may kuni ISRO (Hindiston kosmik tadqiqotlar tashkiloti) uchun Yerni masofadan zondlashga mo‘ljallangan EOS-09 radiolokatsion sun’iy yo‘ldoshini orbitaga olib chiqishi kerak bo‘lgan PSLV-XL raketa-tashuvchisi uchirildi. Ammo sun’iy yo‘ldosh maqsadga yeta olmadi: startdan taxminan olti daqiqa o‘tgach, raketa uchinchi bosqichida nosozlik yuz berdi va apparat yo‘qotildi.

Texasdagi Firefly Aerospace kompaniyasi 29 aprel kuni Kaliforniyadagi maydonchadan Alpha raketa-tashuvchisini uchirdi — bu uning oltinchi parvozi edi. Bortida Lockheed Martin uchun texnologik demonstratsion foydali yuk bor edi. Yuqori bosqich taxminan 320 kilometr balandlikka ko‘tarildi, ammo pog‘onalar ajralib chiqqanidan ko‘p o‘tmay yuzaga kelgan muammo sabab raketa orbital tezlikka erisha olmadi va foydali yuk yo‘qotildi.

Firefly nosozlik sababini aniqladi va Alpha’ni qayta parvozlarga qaytarishga tayyorgarlikni boshladi. Biroq 29 sentabr kuni kompaniya yangi muvaffaqiyatsizlikka uchradi: Flight 7 missiyasining birinchi bosqich tezlatkichi sinov paytida portlab ketdi. Sabab sifatida integratsiya jarayonidagi “texnologik jarayon xatosi” ko‘rsatildi.

Xitoyning Landspace startapi ishlatadigan ikki bosqichli Zhuque-2 raketa-tashuvchisi 14 avgust kuni mamlakatning shimoli-g‘arbidagi Tszyutsyuan kosmodromidan oltinchi parvozini amalga oshirar ekan, avariyaga uchradi. Kompaniya bortda qanday foydali yuklar bo‘lganini oshkor qilmadi. Bu Zhuque-2 uchun ikkinchi omadsizlik edi.

Taxminan uch oy o‘tgach, Xitoyda yana bir avariya sodir bo‘ldi: 9 noyabr kuni Galactic Energy kompaniyasining Ceres-1 raketa-tashuvchisi Tszyutsyuandan uchirildi. U ikkita tijoriy Yerni kuzatish sun’iy yo‘ldoshi va Xitoy universiteti tomonidan yaratilgan yana bir apparatni olib ketayotgan edi. Ilk uch bosqich shtat rejimida ishladi, ammo to‘rtinchi, yakunlovchi bosqichda anomaliya yuz berib, missiya halokatga uchradi.

Yaponiyada ham omadsizlik bo‘ldi — yil yakunlanishiga bor-yo‘g‘i o‘n kun qolganda. 21 dekabr kuni H3 raketa-tashuvchisi Michibiki-5 navigatsion sun’iy yo‘ldoshini uchirish paytida ikkinchi bosqichda muammoga duch keldi. Apparat hisoblangan orbitaga chiqarilmadi va Yaponiya aerokosmik tadqiqotlar agentligi (JAXA) sun’iy yo‘ldosh yo‘qotilganini e’lon qildi.

Germaniyaning Isar Aerospace kompaniyasi 30 mart kuni Norvegiyadagi Annyoya kosmodromidan Spectrum raketa-tashuvchisini uchirdi. Bu Spectrum’ning birinchi starti edi. Parvoz juda qisqa bo‘ldi: 18 soniyadan keyin raketa yo‘nalishdan chiqdi, yo‘nalishni yo‘qotdi va start majmuasi yaqiniga quladi, qishki manzara ko‘zni qamashtiruvchi yorqin apelsinrang olov shari bilan yoritib yuborildi.

Shunga qaramay, Isar Aerospace taslim bo‘lmadi va hozir ikkinchi uchirishga — yana Annyoyadan tayyorgarlik ko‘ryapti. Xuddi shunday voqea bir necha oy o‘tib dunyoning boshqa chekkasida ham takrorlandi. 29 iyul kuni Avstraliyaning Gilmour Space kompaniyasi Kvinslend sohillaridagi Bouen kosmodromidan o‘zining Eris raketa-tashuvchisini ilk bor uchirdi. Bu Avstraliyada ishlab chiqilgan raketa uchun birinchi orbital uchirish urinishi edi, ammo u muvaffaqiyatga olib kelmadi: startdan 14 soniya o‘tgach, Eris yon tomonga og‘ishni boshladi va yana yerga quladi.

Janubiy Koreyaning Innospace startapi ham tarixga kirdi: 22 dekabr kuni u mamlakatdagi ilk xususiy orbital raketani uchirdi. Biroq Hanbit-Nano tashuvchisi startdan taxminan bir daqiqa o‘tgach nosozlikka uchradi va yana yerga quladi.

Shu tariqa, 2025 yil yangi raketa-tashuvchilar debyuti uchun ayniqsa og‘ir bo‘ldi. Biroq bunda hayratlanarli joy yo‘q: yangi tashuvchining birinchi uchirilishi muvaffaqiyatli chiqishi kam uchraydigan holat.

Mart oyida Hyustondagi Intuitive Machines kompaniyasi yaratgan Athena Oyga qo‘nish apparati NASA’ning bir qator ilmiy asboblarini olib borib, Oy yuzasiga muvaffaqiyatli qo‘ndi. Ammo tez orada apparat ag‘darilib qoldi. Bunday holat foydali yukning bir qismini to‘liq yoyishga xalaqit berdi, quyosh panellari esa akkumulyatorlarni yetarlicha quvvatlay olmadi. Oradan bir kun o‘tib, Intuitive Machines Athena yo‘qotilganini e’lon qildi.

Bu kompaniya uchun bir yildan sal ko‘proq vaqt ichida ikkinchi shunday holat edi. 2024 yil fevral oyida Intuitive Machines Odysseus apparatini Oyga muvaffaqiyatli qo‘ndirib tarixga kirgan, ammo u ham ag‘darilib qolgan — ehtimol, yerga tegish paytida tayanch qism shikastlangani sabab missiya muddatidan oldin to‘xtatilgan.

Shunga qaramay, kompaniya Oyga qaytish niyatida: NASA uchun uchinchi robotlashtirilgan missiyasi hozir 2026 yilning birinchi yarmiga rejalashtirilgan.

Tokioda joylashgan Yaponiyaning ispace kompaniyasi 5 iyun kuni Resilience apparatini Oyga qo‘ndirishga urindi, ammo urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi — apparat yuqori tezlikda Mare Frigoris gruntiga urilib ketdi. Bu ispace uchun 2023 yil aprelidagi xuddi shunday omadsizlikdan keyingi ikkinchi mag‘lubiyat bo‘ldi.

SpaceX kompaniyasining eng katta va eng qudratli raketa tizimi — Starship 2025 yilda Janubiy Texasdagi maydonchadan sinovlar doirasida besh marta uchirildi. Ilk uch parvoz rejadagidek o‘tmadi.

16 yanvar kuni Super Heavy birinchi bosqichi muvaffaqiyatli ravishda start maydoniga qaytdi va xizmat ko‘rsatish minorasi tomonidan “ushlab olindi”. Biroq Starship’ning yuqori bosqichi startdan o‘n daqiqadan kamroq vaqt o‘tib portlab ketdi hamda Terks va Kaykos orollari ustiga parchalar sochildi. Shunga o‘xshash natija 6 martdagi uchirishda ham kuzatildi — bu 2025 yildagi Starship’ning ikkinchi starti va umumiy hisobda sakkizinchi parvoz edi.

27 may kuni bo‘lib o‘tgan to‘qqizinchi parvoz esa orqaga qadam bo‘ldi: Starship oldingi missiyalarga nisbatan havoda uzoqroq ushlanganiga qaramay, ikkala bosqich ham muddatidan oldin yo‘qotildi. 18 iyun kuni esa dastur yana bir omadsizlikka uchradi — parvozga tayyorlanayotgan Ship sinov stendida portlab ketdi.

Biroq SpaceX va Starship o‘zini tiklay oldi: 26 avgust va 13 oktyabr kunlari bo‘lib o‘tgan 10- va 11-parvozlar muvaffaqiyatli o‘tdi. Hozir kompaniya Starship’ning 3-versiyasi — yanada kattaroq va qudratliroq transport tizimi variantining birinchi sinov parvoziga tayyorgarlik ko‘rmoqda.