Erondagi namoyişlar: hozirgaça nimalar ma’lum?

Internet tadqiqotçisi Alirizo Manafiyning BBC Fors xizmatiga aytişiça, bu safar mamlakatda internet öçirilişi 2022 yilgi norozilik namoyişlaridagiga qaraganda jiddiyroq va Eronda internetga har qanday şakldagi kiriş «deyarli butunlay tösib qöyilgan».

Uning qöşimça qilişiça, endi Erondagilar taşqi dunyo bilan faqat Starlink sun’iy yöldoş terminali orqali ulanişi mumkin, ammo bunday imkoniyatga ega bölganlar ham ehtiyot bölişi kerak, çunki bunday ulanişlar rasmiylar tomonidan kuzatilişi mumkin.

Eron şohlari sulolasi vorisi Rizo Pahlaviy şanba kuni klerikal hokimiyatni ağdariş uçun norozilik namoyişlarini xalq qözğoloniga qadar kengaytirişga çaqirdi.

«Maqsadimiz şunçaki köçaga çiqiş emas. Maqsad – şahar markazlarini egallaş va ularni saqlab qolişga tayyorgarlik köriş bölişi kerak», – dedi u X ijtimoiy tarmoğida e’lon qilingan videoda.

Namoyişçilarning aksariyati ruhoniylar hukmronligini tugatişga çaqirmoqda yoki iqtisodiyotni soğlomlaştiriş çoralarini körişni talab qilmoqda, lekin ular orasida Pahlaviyni qöllab-quvvatlovçi şiorlarni («Yaşasin şoh!») hayqirayotganlar ham bor.

28 dekabr kuni Tehron bozorlarida kuçli inflatsiyaga qarşi iş taşlaş bilan boşlangan norozilik namoyişlari ötgan vaqt içida 100 dan ortiq şaharga tarqalib, Eron rejimi uçun sönggi yillardagi eng jiddiy çaqiriqqa aylandi.

Namoyişlar tez orada siyosiy tus oldi – namoyişçilar klerikal boşqaruvni tugatişni talab qila boşlaşdi. Rasmiylar esa tartibsizliklarda AQŞ va Isroilni ayblamoqda.

AQŞ razvedkasining yuqori martabali xodimi vaziyatni «çidamlilik öyini» deb atadi, deb yozadi Reuters. Muxolifat hokimiyatdagilarni qoçişga majburlaş yoki öz tomoniga oğdiriş uçun bosim ötkazişga harakat qilmoqda, hokimiyatdagilar esa köçalarni namoyişçilardan tozalaş hamda AQŞning aralaşuviga yöl qöymaslik uçun aholi orasida qörquv uyğotişga harakat qilmoqda.

Amnesty International «xavfsizlik kuçlari payşanba kunidan boşlab namoyişçilarni öqqa tutayotgani haqidagi xavotirli xabarlar»ni tahlil qilayotganini ma’lum qildi.

Payşanba kuni Tramp Pahlaviy bilan uçraşmoqçi emasligini aytdi. Avvalroq u agar hukumat namoyişçilarga kuç işlatadigan bölsa, Eronga hujum qiliş bilan tahdid qilgandi, davlat kotibi Marko Rubio esa AQŞ Eron xalqini qöllaşini aytgandi.

Amerika naşrlari Trampga Eron böylab harbiy zarbalar yöllaş böyiça variantlar taqdim etilgani haqida yozmoqda. Xususan, New York Times va Wall Street Journal mazkur masala yuzasidan «dastlabki muhokamalar» bölib ötayotganini xabar qilgan.

Manbalarga köra, muhokama qilingan variantlar orasida Eronning bir qator harbiy obektlariga, xususan, poytaxt Erondagi fuqarolik obektlariga ham keng kölamli havo zarbasi beriş ssenariysi bor. Biroq boşqa manbaning ta’kidlaşiça, ma’muriyat içkarisida bu borada yagona pozitsiya mavjud emas, şuningdek, ehtimoliy operatsiyaga tayyorgarlik sifatida harbiy texnika yoki şaxsiy tarkibni köçiriş işlari amalga oşirilmagan. WSJ manbalari bu kabi maslahatlaşuvlar odatiy strategik rejalaştiriş doirasida ekanini va yaqin orada zarba beriş alomatlari kuzatilmayotganini qayd etmoqda.

Xominaiy Vaşingtonni norozilik namoyişlariga undaşda, namoyişçilarni esa AQŞ va Isroil manfaatlari yölida harakat qilişda ayblab, hukumat «yollanma askarlar» sifatida harakat qilayotgan fuqarolarni qattiq ta’qib qilişidan ogohlantirdi.

Huquq himoyaçilariga köra, hozirda Eronda hukumat tomonidan internetni öçiriş davom etmoqda, biroq Tehronda yaşovçilardan biri CNN telekanali bilan suhbatda bu çora norozilik namoyişlarini töxtatişga yordam bermaganini aytdi.

Namoyişçilar telekanalga köçalarga har qaçongidan köproq odam çiqayotganini aytib, özlari guvoh bölgan voqealarni «umidbaxş» deb ta’riflaşgan.

CNN suhbatdoşlari Ali Xominaiyning juma kuni televideniye orqali çiqişi vaziyatni keskin özgartirgani, şundan keyin xavfsizlik kuçlar haddan taşqari şafqatsizlik bilan harakat qila boşlaganini aytişgan.

Xominaiy namoyişçilarni AQŞ prezidenti Donald Trampga «yoqiş»ni xohlagan «vandallar tödasi» deb atagan.

Mamlakat boş prokurori Muhammad Movahadi Ozod şanba kuni istalgan namoyişçi «Xudoning duşmani» deb hisoblanişini aytgan – bunday ayblov uçun mamlakatda qatl jazosi qöllanadi.

Eron politsiyasi rahbari davlat televideniyesi efirida norozilik namoyişlari kuçayişda davom etayotgani va şanba kuni keçqurun «asosiy figuralar» hibsga olinganini aytgan. U «ölim holatlarining katta qismi» uçun javobgarlikni xavfsizlik kuçlariga emas, balki «öqitilgan va boşqariladigan şaxslar»ga yuklagan, ammo aniq tafsilotlarni keltirmagan.

Tehronda juma kuni bölib ötgan norozilik namoyişi bostirilişiga guvoh bölganlardan biri namoyişçilarga hujumdan keyin boşlangan «dahşat» haqida gapirib bergan: «Öqlar, közdan yoş oqizuvçi gaz, ular özlarida bor narsa bilan hammani yoppasiga öqqa tutişdi». Uning sözlariga köra, u bir qizning böyniga elektroşoker bilan urib, huşidan ketkazilganini, hamkasbining öğlini esa halok bölganlar orasida bölganini körgan.

«Afsuski, biz bu rejim taşqi kuçsiz ketmasligi haqidagi haqiqatga könikişimiz kerak bölişi mumkin», – dedi namoyişçilardan biri CNN telekanaliga.

Eron içki işlar vaziri Iskandar Mömaniy şanba kuni davlat televideniyesi orqali çiqişida «ayrim kamçiliklar» borligini tan olib, eronliklarni «yaxşi iqtisodiy kelajak» kutayotganini aytgan.