7-15 fevral kunlari Rossiya böylab çumçuqlarni röyxatdan ötkaziş jarayoni bölib ötadi, deb xabar berdi «RIA Novosti» Rossiya quşlarni muhofaza qiliş ittifoqi va Rossiyaning qanotli yirtqiçlarni örganiş va muhofaza qiliş tarmoği a’zosi Anna Mostovayaga tayanib.
Uning sözlariga köra, çumçuqlarni röyxatga oliş har yili ikki mavsumda - fevral va avgust oylarining ikkinçi va uçinçi dam oliş kunlarida ötkaziladi.
«Fevral oyida çumçuqlarni butalarda sanaş qulay, çunki aynan şu davrda ular baland ovozda çirqillaydi va hali köpayişga kirişmagan böladi», deb aniqlik kiritdi Mostovaya. Röyxatga olişda uy çumçuği va dala çumçuği hisobga olinadi.
Mutaxassisning qöşimça qilişiça, köplab mamlakatlarda çumçuqlar sonining keskin kamayişi kuzatilgan. Rossiyada hozirça bunday baho beriş qiyin, çunki buning uçun 10-15 yil monitoring qiliş zarur.
«Turlarning yaşaş joylariga asosli ta’sir körsatiş va çumçuqlarni oziqlantirişni taşkil etişda ifodalanadigan insoniy ğamxörlik, mehr-muhabbat, hamdardliksiz quşlar yaşay olmasligi aniq. Eslatib ötamiz, çumçuqlar ratsionining asosi tariq yoki suli (ya’ni qobiqsiz tariq) hisoblanadi. Sovuq kunlarda çumçuqlar qovurilmagan tuzsiz kungaboqar uruğlarini sevib iste’mol qiladi, qattiq sovuqlarda esa qişda odamlar turar joyiga yaqinroq uçib keladigan boşqa köplab quşlar kabi yoğdan ham voz keçmaydi», deb eslatdi ekspert.
Çumçuqlarni sanaşda hamma iştirok etişi mumkin: kuzatuvlar sayrlarda olib boriladi, ma’lumotlar (quşlar soni, fotosuratlar, koordinatalar) aksiya sayti/ilovasi orqali yuklanadi.
Çumçuqlarni röyxatga oliş – yagona misol emas. Butun dunyoda muntazam ravişda oddiy odamlar iştirokida hayvonlarning ommaviy röyxatga oliş jarayoni ötkaziladi. Masalan, har yili fevralda dunyo böylab odamlar hovli va boğlarda quşlarni sanaydi. Kuz oylari Yevropa böylab uçib ötuvçi quşlar sanaladi. Rossiya quşlarni muhofaza qiliş ittifoqi ördaklar, ğozlar, turnalar, yirtqiç quşlar va boşqalarni hisobga oladi. Rossiyada buğular, tönğizlar, börilar, tulkilar qordagi izlariga qarab sanaladi. Samolyot va dronlardan (ayniqsa okeanlarda) kitlar va delfinlar sanaladi. AQŞ va Yevropada kapalaklar röyxatga olinadi. Bularning barçasi hayvonlar sonining qisqarayotganini erta aniqlaş, şaharlar ekologiyasi haqida tuşunçaga ega böliş, tabiatni muhofaza qilişni rejalaştiriş, katta xarajatlarsiz ilmiy ma’lumotlar töplaş, oddiy odamlarni ilm-fanga jalb qiliş uçun zarurligi ta’kidlanadi.
