Kasallanganlarning ölim körsatkiçi 90 foizgaça yetişi mumkin: insoniyatni xavotirda uşlab turgan 10 ta virus
|00:20 / 17.03.202612 070
Bugun odamlar va boşqa tirik mavjudotlar orasida, tanasida köplab viruslar yaşamoqda. Ularning ayrimlari juda xavfli bölib, agar keng tarqalsa, köplab insonlar nobud bölişi mumkin. Boşqalari esa yuqumli bölsa-da, unçalik xavfli hisoblanmaydi.
Masalan, Yer yuzi böylab gripp, gerpes (uçuq) kabi bir neçta viruslar keng tarqalgan. Biroq ular inson hayoti uçun xavfli emas. Şuningdek, 2020 yilda butun dunyoni xavotirga solgan Covid-19 virusi ham mutatsiyaga uçradi va uning inson salomatligiga xavfi birmunça kamaydi.
Ammo ebola, parranda grippi, “Qrim-Kongo gemorragik isitmasi” kabilar kam uçrasa-da, insoniyat uçun ançayin xavfli viruslar sanaladi. Hozir insoniyatni xavotirda uşlab turgan 10 ta virus haqida gaplaşamiz.
Quturiş
alamy.com
Xavfli viruslar röyxatining eng tepa qismida tirik jonlarning quturişiga sabab böladigan virus joylaşgan. Bu virus juda xavfli bölib, tanada uning simptomlari paydo bölgaç, ölim ehtimoli 100 foizga yaqinlaşadi.
Bu virus odamlarga asosan u bilan kasallangan hayvonlardan, asosan itlardan yuqadi. Tanasida quturiş virusi bölgan itlarning tişlaşi, tirnaşi, sölagi va u bilan böladigan boşqa muloqotlar oqibatida virus odam tanasiga tez ötadi.
Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti ma’lumotiga köra, har yili dunyoda 59 ming odam quturişdan vafot etadi. Ölimlarning 95 foizi Afrika va Osiyo davlatlarida sodir böladi. Afsuski, ularning orasida Özbekiston ham bor.
Özbekiston quturiş kasalligi böyiça tabiiy öçoqli hudud hisoblanadi. Mamlakatimizda har yili bu kasallik sanoqli sonlarda öz vaqtida tibbiyot muassasalariga murojaat qilmaslik oqibatida qayd etiladi.
B virusi
stock.adobe.com
Bu virusni “Herpes B” deb ham ataşadi va uning taşuvçisi asosan makaka maymunlari hisoblanadi. B virusi ilk bor 1932 yilda
Kanadalik yoş şifokor Uilyam Brebner 29 yoşida vafot etadi. Uni poliomiyelit böyiça tadqiqot olib borayotganida makaka maymuni tişlab oladi.
Maymun tişlaganidan söng şifokor avvaliga soğlom yuradi. Ma’lum vaqt ötgaç Uilmyada isitma boşlanadi va köp ötmay u asab töqimalari işdan çiqişi tufayli vafot etadi.
Oradan bir yil ötgaç, boşqa bir şifokor Albert Sabin Uilyam Brabnerning ölimiga sabab bölgan yangi virusni kaşf etadi. Şundan söng bu virus “B virusi” deb ataladi.
1932 yildan 2020 yilgaça B virusi bilan kasallanganlar soni 50 nafar bölgan. Virus yuqtirganlarning qariyb yarmi halok bölgan. Boşqalari oğir asoratlar olgan.
Lujo
inright.ru
Lujo Afrikaning janubiy qismida uçraydigan, odamlarda oğir, gemorragik isitma keltirib çiqaruvçi xavfli virus hisoblanadi.
Kalamuş va siçqonlar bu virusning asosiy taşuvçilari hisoblanadi. Ya’ni kemiruvçilarning siydigi, sölagi yoki najasi bilan ifloslangan narsalar Lujo virusining yuqişiga sabab böladi.
Şuningdek, kasallangan bemor bilan yaqin muloqot qilinganda odamdan odamga ham yuqişi mumkin.
Hozirgi paytda Lujo virusiga qarşi maxsus vaksina mavjud emas. Uni davolaş asosan simptomlarni yengillaştirişga qaratiladi.
Lujo virusi ilk bor 2008 yilda Janubiy Afrika Respublikasida qayd etilgan. Öşanda u 5 kişida aniqlangan. Bemorlarning 4 nafari vafot etgan.
Nipah
kajomag.com
Nipah — yangi zoonoz virus bölib, kasallangan hayvonlarning sölagi, siydigi, najasi yoki qoni orqali yuqadi. Şuningdek, u ifloslangan oziq-ovqatlar orqali va odamlar örtasida bevosita muloqot tufayli ham yuqişi mumkin.
Nipah virusi ilk bor 1999 yilda Malayziyadagi Nipah daryosi atrofida yaşovçi çöçqaboqar fermerlar orasida kasallik tarqalgan paytda aniqlangan. Öşandan beri Janubiy Osiyoda bu virus yana 12 marta avj olgani kuzatilgan.
Keyinroq Nipah virusi Hindistonda tarqala boşladi. Jumladan, 2018 yilda Hindistonning Kerala ştatida bu virus tarqalişi oqibatida 17 kişi vafot etadi.
2021 yilda yana 11 kişida Nipah virusi alomatlari aniqlanadi. Sönggi marta joriy yil yanvarda yana Hindistonda bu virus tarqalayotgani xabar qilindi.
Virus keltirib çiqaradigan infeksiya klinik jihatdan turliça namoyon böladi: umuman belgisiz ötişi ham, oğir nafas yöllari infeksiyasi yoki ölimga olib keluvçi ensefalit şaklida ham keçişi mumkin.
Uning qözğatuvçisi boş miya va markaziy asab tizimi töqimalarida keng tarqalgan maxsus inson retseptoridan foydalanadi, şu sababli bemorlarda nevrologik alomatlar kuzatiladi.
Ma’lumotlarga köra, aniqlanganidan boşlab hozirgaça Nipah virusi tufayli 600 dan oşiq odam vafot etgan.
Hendra
abc.net.au
Hendra — bu hayvonlardan odamlarga yuqadigan, kam uçraydigan, lekin juda xavfli va ölim darajasi yuqori bölgan virus. U Henipavirus avlodiga mansub bölib, Nipah virusi bilan bir turdoş hisoblanadi.
Bu virus birinçi marta 1994 yilda Avstraliyaning Brisben şahri çekkasidagi Hendra mavzesida joylaşgan otxonada aniqlangan.
Öşanda Hendra tufayli 13 boş ot va ularning murabbiyi bölgan şaxs vafot etadi. Keyinçalik bu virus Avstraliyaning boşqa hududlarida ham aniqlanadi.
Hendra virusining taşuvçisi asosan otlar hisoblanadi. U odamlarga odatda virusga çalingan otlar bilan yaqin muloqotda bölganda ularning sölagi, qoni yoki peşobi orqali yuqadi.
Kasallik odamlarda grippga öxşaş alomatlar tarzida kuzatiladi. Oğir holatlarda miya yalliğlanişi yoki pnevmoniya sodir böladi. Virus bilan kasallangan otlarning 75-80 foizi, odamlarning 60 foizi vafot etadi.
Ebola
stock.adobe.com
Bu virusni ilk bor 1976 yilda kongolik olim, mikrobiolog Jan-Jak Muyembe-Tamfum aniqlagan. Virusga Kongodagi Ebola daryosi nomi berilgan.
Asosiy taşuvçisi körşapalak va priimat turidagi maymunlar bölgan. Ebola kasallanganlar tanasidan ajralayotgan suyuqliklar orqali tarqaladi. Ya’ni uning havo orqali tarqalişi qayd etilmagan.
2014-2015 yillarda Ğarbiy Afrikada ebola keng tarqaladi va 11 mingdan oşiq odamning vafot etişiga sabab böladi. 2019 yilda bu virusga qarşi muvaqqat vaksina röyxatdan ötkazilgan.
Marburg
mashable.com
Marburg virusi Ebola bilan bitta oilaga mansub va klinik jihatdan undan katta farq qilmaydi. U ham oğir va tez-tez ölimga olib keladigan gemorragik isitmani keltirib çiqarişi mumkin.
Maymunlar va mevaxör körşapalaklar uşbu virus taşuvçisi hisoblanadi. Maymunlar virusni yuqtirganidan keyin uzoq yaşamaydi.
Bu virus 1967 yilda Germaniyaning Marburg şahrida aniqlangan va unga şu şahar nomi berilgan. Virus Ugandadan laboratoriya tadqiqotlari uçun keltirilgan Afrika yaşil maymunlarini yorib köriş paytida qon va tana a’zolaridan yuqqan.
Keyinroq Germaniyaning Frankfurt, Serbiyaning Belgrad şaharlarida ham kasallaniş holatlari qayd etilgan. Öşandan buyon bu virus dunyoning juda köp davlatlariga kirib bordi. Bir neça marta ommaviy tarqaliş hodisasi yuz berdi.
Hozirgaça rekord darajadagi eng katta epidemiya 2005 yilda Angolada sodir bölgan. Unda 374 kişi virusni yuqtirib, ularning 329 nafari ölgan.
H5N1 – parranda grippi
shutterstock.com
Parranda grippi bilan kasallaniş ilk bor 1997 yilda Hongkongda yuz bergan. Öşanda bu virus tufayli 6 kişi vafot etgan.
2003 yilda Xitoyda va Hongkongda yana parranda grippi bilan kasallaniş holatlari qayd etiladi. Söng bu virus dunyo böylab tarqala boşlaydi.
Masalan, 2003 yildan 2014 yil maygaça 15 ta davlat öz hududida parranda grippiga çaliniş böyiça 665 ta holat qayd etilganini ma’lum qilgan. Şundan 392 ta holat ölim bilan tugagan.
Parranda grippi A(H5N1) virusi keltirib çiqaruvçi ötkir yuqumli kasallik bölib, u qaltiraş, tana haroratining kötarilişi, muşak, boş va tomoqdagi oğriqlar bilan boşlanadi.
Söng bemorning ahvoli keskin yomonlaşib, 2-3 kundan keyin qon aralaş höl yötal, nafas siqişi boşlanadi. Kasallik buyrak, jigar va miyani zararlaşi mumkin. Uşbu turdagi gripp juda tajovuzkorligi va ölimga olib kelişi darajasi yuqoriligi bilan ajralib turadi.
Parranda grippi virus bilan kasallangan tirik yoki ölik parranda bilan muloqotga kirişganda yuqadi. Şuningdek, yetarliça issiqlik işlovi berilmagan kasal parranda göşti yoki tuxumini iste’mol qiliş ham kasallikni yuqtirişga sabab bölişi mumkin.
Qrim-Kongo (CCHF) gemorragik isitmasi
sputnik-georgia.ru
Bu virusga çalinganlar ilk bor 1944 yilda Qrimda, söng 1956 yilda Kongoda aniqlangan. Şu sababli unga “Qrim-Kongo gemorragik isitmasi” deb nom berilgan.
Qrim-Kongo gemorragik isitmasi asosan çorva mollarida uçraydi va ularning tanasidagi kanalar orqali insonga yuqadi.
Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi endemik kasallik bölib, şimoliy kenglikning 50-parallelidan janubdagi Afrika va Osiyo qit’alarida, Bolqon yarimoroli va Yaqin Şarq davlatlarida uçraydi.
Kasallik ötkir boşlanib, tana haroratining kötarilişi, terining qizarişi, varaja, muşaklarning oğrişi, toşma toşişi, milk, burun, oşqozon-içaklardan qon ketişi, inʼeksiya joylarida qon quyilişlar kabi alomatlar bilan namoyon böladi. Ba’zida kasallik oğir keçib, ölim holatlari ham qayd etiladi.
Mazkur kasallik gemorragik belgilarsiz şaklda ham keçişi mumkin. Kasallikning bu şaklida badanda toşmalar toşmaydi, qontalaşlar kuzatilmaydi, u asosan isitma va holsizlik alomatlari bilan keçadi.
Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi bir neça marta Özbekistonda ham qayd etilgan. Jumladan, 2019 yilda Buxoro viloyatida 4 kişida şu kasallik viruslari aniqlangandi.
Şuningdek, öşa yili Surxondaryoda Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligi bilan oğrigan homilador ayol vafot etgandi.
Bundan taşqari, 2022 yilda Qaşqadaryoda ikki bola Qrim-Kongo gemorragik isitma kasalligidan vafot etgani ma’lum qilinadi.
SARS-CoV va MERS-CoV
YouTube
SARS-CoV va MERS-CoV viruslari koronaviruslar oilasiga mansub bölib, biri respirator sindromi, ikkinçisi oğir respirator sindromi hisoblanadi.
MERS-CoV atamasi Middle East respiratory syndrome (Yaqin Şarq respirator sindromi) sözlarining, SARS-CoV esa Severe acute respiratory syndrome (Oğir ötkir respirator sindromi) sözlarining qisqartmasidan olingan.
SARS-CoV virusi dastlab 2002 yilda Xitoyning Guandun muzofotida qayd etilgan. 2003 yilda boşqa davlatlarga tarqalib ketgan. Uing taşuvçisi asosan körşapalaklar bölgan.
Bu virusni yuqtirib kasallanganlar körsatkiçi past bölgan, atigi 8437 kişi. Ammo ölim holatlari 813 ta bölgan va bu jiddiy xavotir uyğotadi.
MERS-CoV virusi, uni tuya grippi ham deb ataşadi, ilk marta 2012 yilda Saudiya Arabistonida kuzatiladi. 2015 yilda bu virus Yevropa va Osiyoning bir qator davlatlariga tarqaladi.
Hozirgaça SARS-CoV va MERS-CoV viruslarini yuqtirganlarning qariyb yarmi vafot etgan.
