Eron bo‘yicha muzokaralar: nimalar bo‘lmoqda?

Donald Tramp 23 mart kuni kutilmaganda AQSh Eron bilan muzokaralar o‘tkazayotgani va urushni yakunlash bo‘yicha muzokaralarga yaqinligini ma’lum qildi. AQSh prezidenti 21–22 mart kunlari «juda yaxshi va samarali muloqot» bo‘lib o‘tgani haqida aytdi.

Eron tomoni muzokaralar bo‘lib o‘tganini rad etib, Trampning bu bayonotlari Uoll-stritda savdolar ochilishi arafasida bozorni tinchlantirish hamda neft narxini tushirishga qaratilgan qadam ekanini bildirishdi.

Ma’lum bo‘lishicha, ikkala tomon ham bir-biridan bexabar holda zid bayonotlar bergan. The Wall Street Journal ma’lumotlariga ko‘ra, AQSh va Eron o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqalar bo‘lmagan. Ammo xalqaro vositachilar guruhi – Misr, Turkiya, Saudiya Arabistoni va Pokiston bilvosita aloqa kanalini yo‘lga qo‘yishga muvaffaq bo‘lgan.

Asosiy muammo – muzokaralarda Eron tomonidan ishtirok etadigan shaxsni topishda bo‘lmoqda. So‘nggi oylarda bu vazifani Eron siyosati faxriysi, nufuzli konservativ klan vakili va oliy rahbar Ali Xominaiyning ishonchli vakili bo‘lgan, Milliy xavfsizlik oliy kengashi kotibi Ali Larijoniy bajarayotgandi. Ammo 17 mart kuni u Isroilning havo hujumi natijasida halok bo‘ldi.

Misr maxsus xizmatlari Islom inqilobi muhofizlari korpusi rahbariyati bilan aloqaga chiqqan va ularga muloqot boshlash uchun qisqa muddatli otashkesim bo‘yicha taklifni yetkazgan.

22 mart kuni Tramp agar Eron ikki kun ichida Ho‘rmuz bo‘g‘ozini ochmaydigan bo‘lsa, AQSh Erondagi elektr stansiyalarini bombalashni boshlashi haqida ogohlantirdi. Fuqarolik infratuzilmalarini o‘qqa tutish tahdidi jiddiy ritorik eskalatsiyaga aylandi. Yaqin Sharqdagi vositachilar Amerika prezidentiga Eron bilan aloqaga chiqishganini bildirishdi, u esa bundan ritorik eskalatsiya harbiy eskalatsiyaga aylanmasligi uchun foydalandi va ultimatum muddatini besh kunga uzaytirdi.

Muzokaralarda Erondan kim qatnashadi?

The New York Times nashri Amerika va Erondagi manbalariga tayanib xabar berishicha, 23 mart kuni Trampning maxsus vakili Stiv Uitkoff hamda Eron tashqi ishlar vaziri Abbos Aroqchi o‘rtasida telefon muloqoti bo‘lib o‘tgan.

Bu vaziyatda Aroqchi – ko‘proq texnik figura. Eron tomonidan qarorlarni u qabul qilmasligi aniq. Urushdan oldin «yadro muammosi» bo‘yicha Jyenevada o‘tkazilgan muzokaralarda ham Eron delegatsiyasiga Aroqchi rahbarlik qilgan, ammo Eron pozitsiyasini u emas, balki Ali Larijoniy belgilagan hamda muzokaralarga rahbarlik qilgandi.

Hozir esa bu vazifani, katta ehtimol bilan, Eron parlamenti spikeri Muhammadboqir G‘olibof bajarmoqda. U Eron elitasining omon qolgan kam sonli vakillaridan biridir. U ko‘p yillar mobaynida Islom inqilobi muhofizlari korpusida xizmat qilgan, 1997–2000 yillarda brigada generali sifatida korpusning raketa qo‘shinlarini boshqargan, keyin esa Tehron shahriga merlik qilgan, bir necha bor Eron prezidentligi uchun nomzodini qo‘ygan, 2020 yilda esa parlament spikeriga aylangandi.

G‘olibof Islom inqilobi muhofizlari korpusining «Quds» bo‘linmasining ko‘p yillik rahbari hamda Eronning Yaqin Sharqdagi proksi kuchlari tarmog‘i me’mori bo‘lgan Qosim Sulaymoniyning yaqin do‘sti hisoblangan. Sulaymoniy 2020 yilda Bag‘dodda Amerika droni zarbasi oqibatida halok bo‘lgandi — bu aksiyani AQSh prezidenti Donald Tramp shaxsan ma’qullagan. G‘olibof Eron kuchishlatar apparatining amaldagi rahbari bo‘lgan Ali Larijoniyga ham yaqin edi va uning ehtimoliy vorisi sifatida ko‘rilardi.

The Jerusalem Post nashri yozishicha, aynan G‘olibof vositachilar orqali AQSh bilan aloqa qilmoqda. Uning o‘zi esa Eron AQSh bilan qandaydir muzokaralarga kirishganini tasdiqlamagan.

Jurnalistlar bilan anonimlik shartida suhbatlashishga rozi bo‘lgan ekspertlar ham, vositachi davlatlarning vakillari ham vaziyatga bir xilda shubha bilan qaramoqda: Amerika-Eron muzokaralari boshlangan taqdirda ham, ular tez orada kelishuvga olib kelishi dargumon.

Tomonlar ultimatum qo‘ymoqda

Tomonlarning muzokaralardagi pozitsiyalari nazariy jihatdan ma’lum. AQSh vositachilar orqali Eronga urushni to‘xtatish haqidagi kelishuv loyihasini yetkazgan. The New York Times xabariga ko‘ra, u 15 banddan iborat. AQSh prezidenti tafsilotlarini keltirmagan. The Atlantic nashri aniqlik kiritishicha, bu tomonlar urushdan oldinroq Jyenevada muhokama qilgan kelishuv loyihasi modifikatsiyasidir. Katta ehtimol bilan, u Eron uranni boyitish ishlaridan butunlay voz kechishi, raketa dasturini qisqartirishi, Yaqin Sharqdagi proksi kuchlarini qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatishi, shuningdek, Ho‘rmuz bo‘g‘ozida kemalar erkin suzishini ta’minlashini nazarda tutadi.

O‘z navbatida, Eron Amerika va Isroil zarbalari oqibatida yetkazilgan zarar uchun tovon to‘lanishini talab qilmoqda va bu talabi to‘liq bajarilmagunicha Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan kemalardan to‘lov undirmoqchi. Shuningdek, islom respublikasi o‘z yadroviy dasturi mutlaqo tinch xususiyatga egaligi, raketa dasturiga ham xalqaro huquqda ko‘zda tutilmagan hech qanday cheklovlar qo‘llanmasligi, shuningdek, Yaqin Sharq guruhlar bilan munosabatlari o‘z suveren ishi ekanini ta’kidlashda davom etmoqda. Eron rasmiylari hozircha bu masalalar bo‘yicha hech qanday harakatlar haqida e’lon qilmadi.

Diplomatik jabhada o‘sishga erishilgan bo‘lsa ham, bu urushning to‘rtinchi haftasida bo‘lmoqda. Hozircha ish real muzokaralarga yetib borishiga, ayniqsa, ular barcha tomonlar rioya qiladigan kelishuvlarga olib kelishiga ishonch yo‘q. Islomobod muzokaralar bo‘lib o‘tishi uchun ehtimoliy joy sifatida ko‘rilmoqda – Pokiston bunga rozilik bergan; ehtimoliy ishtirokchilar – Stiv Uitkoff, Jared Kushner, Abbos Aroqchi, voqealar rivojiga qarab Muhammadboqir G‘olibof va AQSh vitse-prezidenti Jyey Di Vens.

To‘g‘ridan to‘g‘ri muzokaralar boshlanadimi, yo‘qmi, bunisi noma’lum, ammo mojaroning ikki tomoni ham oldindan o‘zini g‘olib deb hisoblamoqda. AQSh ham, Eron ham kelishib bo‘lmaydigan maksimalistik talablarni ilgari surmoqda.

AQSh prezidenti bergan navbatdagi muhlat esa 27 mart kuni tugaydi, agar shunda ham muzokaralar boshlanmasa, urush davom etadi.