Özbekistonda iş taşlaş huquqi joriy etilmoqda. U qanday işlaydi?
|00:22 / 17.06.202613 45312 min
Özbekistonda xodimlarning iş taşlaş huquqi rasman e’tirof etildi. Tegişli qonun 11 iyun kuni prezident tomonidan imzolandi va uç oydan keyin kuçga kiradi. Yaponiyaning Nagoya universitetida iş taşlaş huquqiga oid doktorlik dissertatsiyasini yoqlagan huquqşunos Hasanboy Rahimberganov Kun.uz'ga taqdim etgan maqolasida yangi qonunning asosiy normalarini tuşuntirib berdi.
Sun’iy idrok yaratgan suratSun’iy idrok yaratgan surat
Qonuniy iş taşlaş mezonlari
Qonuniy iş taşlaş mezonlarini tuşuniş uçun avvalo Mehnat kodeksiga kiritilayotgan iş taşlaş tuşunçasiga e’tibor qaratiş lozim.
Qonunda yozilgan ta’rifga köra, iş taşlaş – xodimlarning mehnatga oid, ijtimoiy-iqtisodiy va kasbiy manfaatlarini himoya qiliş maqsadida iş beruvçi bilan jamoaviy mehnat nizosini hal etiş usuli sifatida mehnat majburiyatlarini vaqtinça, ixtiyoriy va birgalikda töliq yoki qisman bajarişni töxtatişidir.
Uşbu ta’rifdan kelib çiqib, qonuniy iş taşlaşni tört asosiy mezon orqali tahlil qiliş mumkin: sub’yekt, maqsad, tartib va şakl.
Birinçi mezon: sub’yekt
Yangi qonunga köra, iş taşlaş alohida bitta xodimning individual harakati emas, balki xodimlarning jamoaviy harakatidir. Ya’ni bir xodimning yakka tartibda işni bajarişdan boş tortişi iş taşlaş deb baholanmaydi. Iş taşlaş aynan jamoaviy mehnat nizosi doirasida, xodimlarning umumiy manfaatlarini himoya qiliş vositasi sifatida amalga oşiriladi.
Buni jamoaviy mehnat nizosi tuşunçasi ham tasdiqlaydi. Jamoaviy mehnat nizosi xodimlar yoki ularning vakillari bilan iş beruvçi yoki uning vakillari örtasida yuzaga keladigan nizo hisoblanadi. Demak, iş taşlaş ham aynan xodimlarning yakka tartibdagi emas, balki birgalikdagi harakati sifatida köriladi.
Iş taşlaş töğrisidagi qaror ham bitta xodim tomonidan emas, balki umumiy yiğilişda yoki konferensiyada qabul qilinadi. Bunda umumiy yiğiliş yoki konferensiya iştirokçilarining 50 foizidan köproği yoqlab ovoz berişi talab etiladi. “Xodimlar” deganda esa iş beruvçi bilan mehnat şartnomasi asosida işlayotgan barça xodimlar nazarda tutiladi.
Demak, iş beruvçi bilan mehnat şartnomasi asosida işlayotgan xodimlar iş taşlaş huquqiga ega. Biroq bu huquq yakka tartibda emas, balki jamoaviy mehnat nizosi doirasida amalga oşiriladi. Şu ma’noda, qonun iş taşlaşni individual emas, jamoaviy huquq sifatida belgilayotgani töğri yondaşuvdir.
Şu bilan birga, iş taşlaşga rahbarlik qiliş masalasi alohida e’tibor talab qiladi. Iş taşlaş töğrisida qaror qabul qilgan mehnat jamoasi iş taşlaşga rahbarlik qiluvçi vakilni tanlaydi. Bu vakil boşlanğiç kasaba uyuşmasi qömitasi yoki xodimlarning boşqa vakillik organi vakili bölişi mumkin.
Ikkinçi mezon: maqsad
Mavzuga oid
Qonundagi ta’rifga köra, iş taşlaşning maqsadi – xodimlarning mehnatga oid, ijtimoiy-iqtisodiy va kasbiy manfaatlarini himoya qilişdan iborat. Bu juda muhim mezondir.
Demak, har qanday norozilik iş taşlaş deb hisoblanmaydi. Iş taşlaş mehnat munosabatlari bilan boğliq bölişi kerak. Masalan, iş haqi, mehnat şaroitlari, iş vaqti, dam oliş vaqti, xavfsiz mehnat şaroitlari, jamoa şartnomasi şartlari, kasbiy manfaatlar bilan boğliq da’vosiz xususiyatga ega bölgan nizolar iş taşlaşga asos bölişi mumkin.
Aksinça, siyosiy talablar, umumiy norozilik yoki mehnat munosabatlari bilan bevosita boğliq bölmagan masalalar uşbu qonun doirasidagi iş taşlaş sifatida baholanmaydi. Çunki iş taşlaş amalga oşirilişi uçun manfaatga doir jamoaviy mehnat nizosi mavjud bölişi va talablar bevosita iş beruvçiga qaratilgan bölişi kerak.
Bu yondaşuvning ijobiy tomoni şundaki, iş taşlaş huquqi aniq mehnat-huquqiy maydonda saqlanadi. Ya’ni iş taşlaş siyosiy norozilik şakli emas, balki xodimlarning mehnatga oid manfaatlarini himoya qiliş vositasi sifatida tartibga solinadi.
Uçinçi mezon: tartib
Avvalo, jamoaviy mehnat nizosini yaraştiruv-vositaçilik taomillari orqali hal qilişga uriniş talab etiladi. Mehnat kodeksi mazmunidan kelib çiqib, bunday taomillarga yaraştiriş komissiyasi, mediator iştirokida körib çiqiş va mehnat arbitraji kiradi. Uşbu yöllar orqali kelişuvga erişilmasa, iş beruvçi ularda iştirok etişdan boş torsa yoki erişilgan kelişuvni bajarmasa, xodimlar iş taşlaş töğrisida qaror qabul qilişi mumkin.
Bu yerda muhim bir jihat bor: iş taşlaşni oddiygina “eng oxirgi vosita” deb tuşuniş har doim ham töğri emas. Agar masalan, yaraştiriş komissiyasida kelişuvga erişilgan bölsa-yu, iş beruvçi bu kelişuvni bajarmasa, xodimlar barça boşqa taomillarni qaytadan bosib ötmasdan iş taşlaş töğrisida qaror qabul qilişi mumkin. Bu esa iş taşlaş faqat barça protseduralar tugagandan keyingina qöllanadigan mutlaq oxirgi çora emasligini körsatadi.
Bundan taşqari, iş taşlaş boşlanganidan keyin ham nizo avtomatik hal bölib qolmaydi. Xodimlar va iş beruvçi iş taşlaş davomida ham yaraştiruv-vositaçilik tartib-taomillari orqali nizoni hal qilişga harakat qiliş majburiyati belgilanmoqda. Demak, iş taşlaşning maqsadi nizoni keskinlaştiriş emas, balki iş beruvçini muzokaraga qaytariş va kelişuvga erişişdir.
Şuningdek, sudlar tomonidan iş taşlaş qonuniyligiga baho berişda umumiy yiğiliş tartibi, ovoz beriş natijalari, iş beruvçini yozma xabardor qiliş va tegişli davlat organlarini ogohlantiriş muddatlari amaliyotda hal qiluvçi ahamiyatga ega bölişi mumkin.
Törtinçi mezon: şakl
Qonundagi ta’rifga köra, iş taşlaş mehnat majburiyatlarini vaqtinça, ixtiyoriy va birgalikda töliq yoki qisman bajarişni töxtatişdir. Bu ta’rifdan uçta muhim belgi kelib çiqadi.
Birinçidan, iş taşlaş vaqtinçalik böladi. U mehnat munosabatlarini butunlay tugatiş emas, balki jamoaviy mehnat nizosini hal qiliş uçun qöllanadigan vaqtinçalik bosim vositasidir.
Ikkinçidan, iş taşlaş ixtiyoriy bölişi kerak. Heç kim xodimni iş taşlaşda qatnaşişga ham, qatnaşmaslikka ham majbur qila olmaydi.
Uçinçidan, iş taşlaş töliq yoki qisman bölişi mumkin. Ya’ni xodimlar barça işni töxtatişi ham, ayrim mehnat majburiyatlarini bajarişni vaqtinça rad etişi ham mumkin.
Bu ta’rif nisbatan keng va amaliyot uçun foydali. Çunki iş taşlaş har doim korxona yoki taşkilotning butunlay töxtab qolişi degani emas. Ba’zan xodimlar ayrim iş turlarini bajarişni töxtatiş orqali ham jamoaviy talablarini bildirişi mumkin.
Şu bilan birga, iş taşlaşni amalga oşirişda jamoat tartibi, iş beruvçi va xodimlarning mol-mulki xavfsizligi, şuningdek, töxtatilişi inson hayoti va soğliğiga bevosita xavf tuğdiradigan uskunalarning işlaşi ta’minlanişi kerak. Bu talab iş taşlaş huquqi bilan jamiyat manfaatlari örtasidagi muvozanatni saqlaşga qaratilgan.
Iş taşlaşga oid çeklovlar
Qonunda iş taşlaş huquqi tan olinişi bilan birga, ayrim çeklovlar ham nazarda tutilmoqda. Bu tabiiy holat, çunki iş taşlaş huquqi mutlaq huquq emas. Ayniqsa, inson hayoti, soğliği, jamoat xavfsizligi, davlat xavfsizligi yoki uzluksiz işlaşi zarur bölgan xizmatlar bilan boğliq sohalarda iş taşlaş masalasi ehtiyotkorlik bilan tartibga solinadi.
Biroq çeklovlar qançalik zarur bölmasin, ular iş taşlaş huquqining özini amalda yöqqa çiqarib qöymasligi kerak. Agar taqiqlangan sohalar doirasi haddan taşqari keng talqin qilinsa yoki “jamoat tartibiga xavf” kabi umumiy tuşunçalar asosida har qanday iş taşlaş çeklansa, qonun bilan tan olingan huquq amalda işlamaydigan institutga aylanib qolişi mumkin.
Şu sababli iş taşlaşga oid çeklovlar aniq, asosli va mutanosib qöllanişi lozim. Bu yerda asosiy mezon şunday bölişi kerak: çeklov jamiyat uçun zarur bölgan minimal xavfsizlikni ta’minlaşi kerak, lekin xodimlarning jamoaviy manfaatlarini himoya qiliş imkoniyatini butunlay yöqqa çiqarmasligi lozim.
Şu nuqtayi nazardan, Mehnat kodeksida bunday muvozanatni ta’minlaş uçun ikki asosiy mexanizm qöllanişi nazarda tutiladi. Birinçisi, iş taşlaş davomida aholining hayoti, soğliği yoki xavfsizligi uçun zarur bölgan minimal xizmatlar saqlab qolinişi. Ikkinçisi esa ayrim muhim xizmatlar sohasida iş taşlaş örniga nizoni majburiy mehnat arbitraji orqali hal etiş tartibini joriy etişdir.
Qonunga köra, favqulodda holat paytida, uruş holatida, umumiy safarbarlik e’lon qilingan davrda iş taşlaş taqiqlanadi.
Quyidagi şaxslarning iş taşlaşda qatnaşişi mumkin emas: tibbiyot xodimlari; davlat fuqarolik xizmatçilari; harbiy xizmatçilar, sudyalar, sud va huquqni muhofaza qiluvçi organlar xodimlari; energiya va suv ta’minoti tizimi taşkilotlari xodimlari; aloqa tizimi xodimlari.
Iş taşlaşdagi kafolatlar
Xodimni qonuniy iş taşlaşda qatnaşgani uçun intizomiy javobgarlikka tortiş mumkin emas. Bu – iş taşlaş huquqining eng muhim kafolatlaridan biridir.
Şu bilan birga, qonunda ayrim masalalar aniqlik talab qiladi. Masalan, agar iş taşlaş keyinçalik sud tomonidan noqonuniy deb topilsa, xodimlar yoki iş taşlaşga rahbarlik qilgan organ qanday oqibatlarga duç keladi? Kimlar intizomiy javobgarlikka tortiladi? Yoki faqat ma’muriy va jinoiy javobgarlik masalasi qöllanadimi? Bu masala amaliyotda muhim ahamiyatga ega böladi.
Yana bir bahsli jihat ma’muriy javobgarlik bilan boğliq. Ma’muriy javobgarlik töğrisidagi kodeksda iş taşlaş töğrisidagi qonunçilikni buziş uçun javobgarlik 201-2-modda sifatida belgilanmoqda. E’tiborli jihati şundaki, 201-modda yiğilişlar, mitinglar, köça yurişlari yoki namoyişlar uyuştiriş va ötkaziş tartibini buziş haqida. Iş taşlaş esa bu institutlardan farqli ravişda bevosita mehnat munosabatlari va birlaşiş erkinligi doirasida yuzaga keladigan huquqiy institutdir.
Şu sababli iş taşlaşni ommaviy tadbirlar bilan bir huquqiy mantiqda köriş ehtiyotkorlikni talab qiladi. Iş taşlaş – bu köça namoyişi emas. U xodimlar va iş beruvçi örtasidagi jamoaviy mehnat nizosini hal qiliş vositasidir. Agar javobgarlik masalasida bu farq yetarli hisobga olinmasa, iş taşlaş huquqi mehnat huquqi instituti sifatida emas, jamoat tartibiga oid xavf sifatida talqin qilinişi mumkin.
Xalqaro sud xulosasi nima uçun muhim?
Bu masala xalqaro huquq nuqtayi nazaridan ham dolzarb. 2026 yil 21 may kuni Xalqaro sud iş taşlaş huquqi Xalqaro mehnat taşkilotining 87-sonli “Birlaşmalar erkinligi va birlaşiş huquqini himoya qiliş töğrisida”gi konvensiyasi doirasida himoyalanişini e’tirof etdi.
Uşbu xulosa Özbekiston uçun ham muhim. Çunki Özbekiston – mazkur konvensiyani ratifikatsiya qilgan davlatlardan biridir. Xalqaro sudning maslahat xulosasi şuni körsatadiki, iş taşlaş huquqi birlaşiş erkinligining ajralmas qismi hisoblanadi. Agar xodimlar tuzgan taşkilotlar öz a’zolarining manfaatlarini himoya qiliş uçun real vositalarga ega bölmasa, birlaşiş erkinligi amaliy mazmunini yöqotadi.
Şu bilan birga, Xalqaro sud iş taşlaş huquqini mutlaq va çeksiz huquq sifatida talqin qilmagan. Davlat uşbu huquqni tan olişi, lekin uni xodimlar, iş beruvçilar va jamiyat manfaatlari örtasidagi muvozanatni saqlagan holda tartibga solişi mumkin.
Özbekistonning yangi qonuni aynan şu yönalişda taşlangan muhim qadamdir. Qounn iş taşlaş huquqini tan oladi, uni amalga oşiriş tartibini belgilaydi va ayrim çeklovlarni nazarda tutadi. Endi asosiy masala – uşbu normalarning qoğozda qolib ketmasligi va amalda işlaydigan mexanizmga aylanişidir.
Hasanboy Rahimberganov,
Toşkent davlat yuridik universiteti
katta ilmiy xodimi,
yuridik fanlar doktori
