Britaniyada o‘n yil ichida yettinchi bosh vazir almashmoqda. Qirollikni kimdir o‘nglay oladimi?

Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer atigi ikki yil muqaddam – 2024 yilda o‘zining Leyboristlar partiyasini saylovda yirik g‘alabaga boshlab kelgan edi. O‘shanda u hukumat rahbarlarning ketma-ket va tez almashishiga sabab bo‘lgan Konservatorlar partiyasining ko‘p yillik tartibsizliklariga barham berishni va’da qilgandi.

Endilikda uning o‘zi ham iste’fosini e’lon qildi. Bu esa Britaniyada tez orada o‘n yil ichida yettinchi bosh vazir ish boshlashini anglatadi. New York Times'ning yozishicha, ushbu «aylanma eshik» Brexitdan keyingi davrda Britaniya beqaror siyosatining o‘ziga xos xususiyatiga aylanib qoldi.

Ayrimlar bosh vazirlarning bu tarzda tez-tez almashtirilishini nodemokratik deb tanqid qilmoqda. Muxolifat siyosatchilari esa bunday vaziyatlardan ko‘pincha yangi umumiy saylovlar o‘tkazishni talab qilish uchun foydalanadi.

Ammo Britaniyaning parlamentar demokratiyasida bosh vazirning o‘zgarishi umumiy saylovlar o‘tkazilishini talab qilmaydi. Chunki britaniyalik saylovchilar bosh vazirni emas, balki mamlakatni boshqarish uchun partiyani saylaydi. Aynan partiya rahbarlik kursisida kim o‘tirishini hal qiladi.

Nashr so‘nggi o‘n yillikda Downing street'dagi rahbarlarning tinimsiz almashish sur’atiga nazar tashladi.

2016 yil: Brexit ovozi Devid Kameronni hokimiyatdan ag‘dardi

2010 yildan 2016 yilgacha Britaniya bosh vaziri bo‘lgan Devid Kameron Konservatorlar partiyasi birligini saqlab qolish uchun Yevropa Ittifoqidan chiqishi bo‘yicha referendum e’lon qilgandi.

U Britaniyaning ittifoq tarkibida qolishi uchun tashviqot olib bordi. 2016 yil 23 iyunda kichik farq bilan ko‘pchilik ittifoqni tark etishni yoqlab ovoz bergach, u iste’foga chiqish rejalarini e’lon qildi.

2019 yil: Muvaffaqiyatsiz muzokaralar Tereza Meyning boshqaruviga chek qo‘ydi

Kameronning vorisi Tereza Mey Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishidek murakkab vazifani o‘z zimmasiga olar ekan, o‘ziga xos qiyinchiliklarga duch keldi. Mey Britaniyani Ittifoqning iqtisodiy doirasida saqlab qoladigan nisbatan «yumshoqroq» Brexit tarafdori bo‘lgandi.

Ammo, Konservatorlar partiyasidagi ashaddiy yevroskeptiklar Meyga qarshi isyon ko‘tardi. Uning rejasi parlamentdan uch martada ham o‘tmadi va 2019 yil may oyida u iste’foga chiqishini ma’lum qildi.

2022 yil: Mojarolar Boris Jonsonni taxtdan tushirdi

Londonning sobiq meri va Meyning eng ashaddiy tanqidchilaridan biri bo‘lgan Boris Jonson uning o‘rnini egalladi. U yakunda Brexit kelishuviga erishdi.

O‘zining keskin tabiati bilan tanilgan Jonson, oxir-oqibat, qator mojarolar, jumladan, o‘z hukumati joriy etgan koronavirus cheklovlarga zid ravishda o‘tkazilgan bazmlar sababli lavozimidan chetlatildi.

2022 yil: Liz Tras bor-yo‘g‘i olti hafta chidadi

Liz Tras Jonsonning o‘rnini egalladi, biroq Britaniya tarixida eng qisqa muddat boshqargan bosh vazir bo‘ldi. Uning lavozimdagi so‘nggi kunlarida bir bosh salat bargi undan uzoqroq chidagani bilan bog‘liq qiyoslash mashhur bo‘lib ketdi.

Uning moliyaviy asosga ega bo‘lmagan soliq rejasini joriy etishi iqtisodiyot uchun halokatli bo‘lib chiqdi: funt sterling dollarga nisbatan tarixdagi eng past darajaga tushib ketdi. Partiyadoshlari uni tezda lavozimidan chetlatdi.

2024 yil: Rishi Sunak umumiy saylovlarni e’lon qildi

Trasning vorisi – Rishi Sunak Britaniyaning asli kelib chiqishi hindistonlik bo‘lgan ilk bosh vaziri sifatida tarixga kirdi. U Trasga qaraganda ancha tajribali va qobiliyatli deb hisoblangan. Ammo Konservatorlar partiyasidagi avvalgi tartibsizliklar tufayli partiyaning xalq o‘rtasidagi qo‘llab-quvvatlovi pasayib ketgandi.

Taxminan bir yarim yillik boshqaruvdan so‘ng Sunak umumiy saylovlar e’lon qilishga majbur bo‘ldi. Kir Starmer boshchiligidagi Leyboristlar partiyasi konservatorlardan norozilik kayfiyatidan unumli foydalanib g‘alaba qozondi.

2026 yil: Nufuzini yo‘qotgan Starmer

Leyboristlarning g‘alabasidan keyingi davr ham silliq kechmadi. Starmer o‘z siyosiy qarorlarini tez-tez o‘zgartirgani uchun qattiq tanqidlarga uchradi. Tanqidchilar uni xarizma yetishmasligida ayblashdi.

Noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashishda muvaffaqiyatsizlikka uchragani ham chuqur siyosiy bo‘linishlarni keltirib chiqardi. Bundan tashqari, Starmer hokimiyatga ko‘plab iqtisodiy muammolarni qanday hal qilish bo‘yicha aniq bir rejasiz kelgani uchun tanqid qilindi.

Leyboristlar partiyasining 2026 yil may oyida mahalliy saylovlarda og‘ir mag‘lubiyatlaridan so‘ng, Starmerga lavozimni bo‘shatib qo‘yish bo‘yicha bosim kuchaydi.

22 iyun kuni tongda Kir Starmer Downing-street'dagi rezidensiyadan tashqariga chiqib, endi Britaniyani boshqarish uchun munosib emasligini aytdi.

Yaqin kunlargacha Manchester meri bo‘lib ishlagan professional siyosatchi, uning raqibi Endi Burnxam bir necha hafta ichida hokimiyatni qo‘lga olishi mumkin.

Shundan so‘ng, u Vazirlar mahkamasini shakllantirishi hamda mamlakat uchun aniq bir maqsadni belgilab berishi kerak bo‘ladi.

Bir vaqtlar kuch-qudrat ustuni edi

Britaniya bir vaqtlar siyosiy va iqtisodiy barqarorlik ustuni, zamonaviy Britaniyani qayta shakllantirishga yordam bergan Margaret Tetcher va Toni Bleyer kabi yetakchilarning vatani sifatida ko‘rilar edi.

Reuters'ning yozishicha, iqtisodiy o‘sishi asosan ulkan moliyaviy sektorga bog‘liq bo‘lgan Britaniyaga - global moliyaviy inqiroz og‘ir zarba berdi. Undan keyin davlat sektorida joriy etilgan tejamkorlik choralari esa mamlakatni keyingi voqealarga mutlaqo tayyorgarliksiz qoldirdi.

Boshqa biror partiyaning ko‘magisiz saylovda mutlaq g‘alaba qozonib, to‘liq muddat davomida ishlagan oxirgi bosh vazir 2001-2005 yillarda Toni Bleyr bo‘lgandi. Bir paytlar Britaniya Italiyaning tinimsiz o‘zgarib turadigan rahbarlari ro‘yxatini masxara qilgan bo‘lsa, endi u Jorjia Meloniga havas bilan qaramoqda. Meloni deyarli to‘rt yillik boshqaruvi bilan Italiya respublikasi tarixidagi eng uzoq muddat xizmat qilgan hukumat rahbari bo‘lishga yaqin turibdi.

Brexitmi yoki iqtisodiy inqiroz

Ko‘pgina tahlilchilar ushbu beqarorlikni roppa-rosa 10 yil muqaddam Yevropa Ittifoqidan chiqish – Brexit uchun berilgan ovoz bilan bog‘laydi. Ammo moliya vazirligining sobiq mulozimi va IfG tahliliy markazining katta ilmiy xodimi Jill Rutter barchasi iqtisodiy inqirozdan boshlanganini aytadi.

«Mamlakatda hayotimiz yaxshilanayotganini ham, farzandlarimiz hayoti yaxshilanishini ham ko‘rmayapmiz, degan umumiy tushuncha hukmron. Ana o‘shandan beri kelgan har bir hukumat – buni o‘zgartira olmayotgandek tuyulmoqda,» deydi u.

2016 yilda Britaniya Yevropa Ittifoqidan chiqish uchun ovoz berib, o‘zining uzoq muddatli tashqi siyosat modelini barbod qildi. Bu esa saylovchilari ittifoq tarkibida qolish uchun ovoz bergan Shotlandiyada mustaqillik harakatini qaytadan olovlantirdi.

COVID-19 pandemiyasi va Rossiyaning Ukrainaga keng ko‘lamli bosqiniga moliyaviy javob ham Britaniyaning davlat qarzi darajasini yalpi ichki mahsulotning qariyb 100 foizigacha yetkazdi. Xarajatlarning bunday cheklanishi turmush darajasiga juda qattiq zarba berdi.

Hukumatning sobiq maslahatchisi Sem Fridman o‘zining yaqinda chop etilgan kitobida Britaniya haddan tashqari markazlashganini va uning asosiy davlat idoralari muammolarni bartaraf etish uchun juda kichiklik qilishini ta’kidlagan.

Buning ustiga, mahalliy tahlilchilar Britaniya siyosat madaniyati yomonlashganini aytmoqda. 24 soat ishlaydigan televizion kanallar va ijtimoiy tarmoqlar siyosatchilarni shoshilinch qarorlar qabul qilishga majbur qilmoqda.