Энди ҳукуматни унинг ўрнига лейбористларнинг бошқа кўзга кўринган сиёсатчиси Энди Бёрнам бошқариши мумкин – у партия раҳбарлигига номзод бўлиш учун ўтган ҳафтада навбатдан ташқари сайловларда қатнашиб, ишончли ғалабага эришганди.
Фото: EPAФото: EPA
Буюк Британия бош вазири Кир Стармер мамлакат ҳукумати раҳбари ва Лейбористлар партияси етакчиси лавозимидан истеъфога чиқаётганини эълон қилди.
Стармер ўз қарори ҳақида Буюк Британия қироли Чарлзни хабардор қилгани ва Лейбористлар партиясининг янги раҳбари сайланмагунча бош вазир бўлиб қолишини айтган.
Даунинг-стритдаги қароргоҳ олдида сўзлаган нутқида Стармер ўзи раҳбарлик қилган ҳукуматнинг ютуқларини санаб ўтган. Шу билан бирга, партияда унга нисбатан ишончсизлик пайдо бўлганига ишора қилган. Ўзининг таъкидлашича, сўнгги вақтларда партия ичида «у партияни кейинги умумий сайловларга олиб бориш учун қанчалик муносиблиги» ҳақида саволлар тобора кўпроқ кўтарила бошланган.
«Мен бу саволга жавобни партиямнинг парламентдаги фракциясидан эшитдим ва бу жавобни шараф билан қабул қиламан», – деган Стармер.
У Лейбористлар партияси ижроия қўмитасидан янги раҳбарни сайлаш жараёнини ташкил этишни сўраганини маълум қилган: бу жараён 9 июлда бошланиб, 16 июлгача, парламент аъзолари ёзги таътилга кетгунга қадар якунланиши керак.
Бир кун олдин ҳукуматнинг юқори мартабали вакили Стармер «ўйин тугагани»ни тушуниши ва «ўз меросини қандай сақлаб қолиш» ҳақида ўйлаётганини айтганди. The Observer’нинг лейбористлар партиясидаги манбаси шундай деганди: «Бош вазир истеъфога чиқиш заруратига кўнгандек кўринмоқда. У шафқатсиз реалликка дуч келди: энди қўллаб-қувватлов йўқ. Ҳақиқат шундаки, ҳамма ҳозирги вазият энди яшовчан эмаслигини тушунади».
Бундан ташқари, ўз кабинетидаги беш нафар вазир ундан қачон истеъфога чиқишини сўраган. Улар орасида транспорт вазири Ҳайди Александр, ташқи ишлар вазири Иветт Купер ва ички ишлар вазири Шабана Маҳмуд ҳам бор, деб ёзганди The Telegraph.
Стармернинг баёнотидан кўп вақт ўтмай Энди Бёрнам ҳукуматни бошқариш ниятидалиги ва ўз номзодини Лейбористлар партияси раҳбарлиги учун илгари сурмоқчи эканини маълум қилди.
У ўз баёнотида Стармерга партияга раҳбарлик қилгани учун миннатдорчилик билдирган ва «мамлакат барқарорлик, жиддийлик ва энг муҳим масалаларга доимий эътиборни кутиши»ни таъкидлаган. «Мамлакат айнан шунга эга бўлади», – дея ваъда қилди у.
Лейбористлар партиясида кўпчилик Бёрнам Найжел Фараж бошчилигида машҳурлашиб бораётган ўнг қанотдаги популистик Reform UK партияси таҳдидини енгиб ўтишга ёрдам берадиган фигура сифатида қарамоқда: социологлар фикрича, ислоҳотчилар мамлакатдаги энг кўп тарафдорларга эга сиёсий куч бўлиб қолмоқда.
Мавзуга оид
Мейкерфилд округидаги сайловда Бёрнам Reform UK номзодини катта устунлик билан мағлуб этди, ҳолбуки мазкур регионда ислоҳотчилар партиясининг рейтинги юқори эди.
Буюк Британиядаги кейинги умуммиллий сайловлар 2029 йил августида ўтказилиши режалаштирилган, шунинг учун лейбористлар ўша вақтгача яна сайловчилар меҳрини қозонишга умид қилмоқда.
Стармер 7 май куни ўтказилган маҳаллий сайловлар Лейбористик партия учун муваффақиятсиз якунланиши оқибатида лавозимини тарк этмоқда, ўшанда ўнг қанотдаги лейбористлар ҳам, консерваторлар ҳам жиддий йўқотишларга учраб, овозларнинг катта қисмини Reform UK партиясига, шунингдек, қисман Яшиллар партиясига бой берди.
Стармернинг истеъфоси шуни англатадики, Буюк Британияда сўнгги ўн йиллик даврда еттинчи бош вазир ишлайди.
Стармердан норозилик
Буюк Британияда Кир Стармер бошчилигидаги ҳукумат 2024 йил июл ойи бошида ўтказилган умуммиллий сайловлар орқали ҳокимиятга келганди. Бу сайловда Лейбористлар партияси бунгача кўп йиллар мобайнида мамлакатни бошқариб келган консерваторларга қақшатқич зарба берган ҳамда парламентга рекорд миқдордаги депутатларни олиб келганди.
Қарийб икки йиллик фаолияти даврида Стармер кабинети мамлакатга ноқонуний иммиграция кўламини сезиларли даражада камайтиришга муваффақ бўлди. Бу мавзу кўплаб сайловчилар учун муҳим бўлиб, британияликларнинг кўпчилиги айнан мигрантларга қарши кун тартибини дастурининг асосий бандига айлантиргани туфайли Reform UK тарафдорига айланмоқда. Стармернинг ҳукумати Миллий соғлиқни сақлаш тизими кўрсаткичларини яхшилаганини ҳам ўз ютуқларидан бири сифатида келтиради – бу ҳам Буюк Британия ички сиёсатидаги муҳим масалалардан бири ҳисобланади.
Аммо ўтган йил ёзидан Стармернинг обрўси туша бошлаганди, чунки у сайловчиларни мамлакатдаги иқтисодий вазиятни яхшилашга қодирлигига ишонтира олмади.
Ҳозирги ҳукуматнинг бошқарув даври Доналд Трампнинг ҳокимиятга қайтишига тўғри келди, у эса бутун дунё билан савдо урушини бошлади ва Европани Владимир Путин Россияси ва бошқа қийинчиликлардан ҳимоя қилишдаги харажатларни қисқартиришга қарор қилди, бу эса Европанинг асосий мамлакатларидан бири бўлган Британиядан мудофаа учун қўшимча харажатларни талаб қилди, деб ёзганди BBC шарҳловчиси Алексей Калмиков.
Шу йил феврал ойи охирида эса АҚШ ва Исроил Эронга қарши уруш бошлади, натижада Ҳўрмуз бўғози ёпилиб қолди. Бу эса бутун дунё бўйлаб энергия қимматлашиши ҳамда инфляция кўтарилишига олиб келди.
BBC мухбири Юри Вендикнинг ёзишича, Кир Стармернинг мухолифларининг асосий эътирози шундаки, уларнинг фикрича, бош вазир мамлакатни қаерга олиб бориш ва иқтисодиётни қандай қилиб кўтариш бўйича қатъий қарашларга ҳам, шунга мос равишда аниқ ҳаракат дастурига ҳам эга эмас.
Бундан ташқари, Стармернинг кабинети бир неча можароларга аралашиб қолди, жумладан, педофилия учун қамалган Жеффри Эпштейн билан дўстона алоқаларга эга бўлган лорд Питер Манделсон Буюк Британиянинг АҚШдаги элчиси лавозимига тайинланиши ҳам катта шов-шувларга сабаб бўлди.
7 май кунги сайловлардан кейин Лейбористлар партиясининг бир қанча депутатлари янги етакчини, ўз ўзидан ҳукуматнинг янги раҳбарини танлаш бўйича жараённи бошлашга чақириб чиқишди. 11 июн куни эса мамлакат мудофаа вазири Жон Ҳили ва унинг ўринбосари Алистер Карнс истеъфо беришди: улар мудофаа соҳасига инвестиция киритиш режаси «ушбу хавфли даврда мамлакат мудофааси учун зарур бўлган даражадан анча пастлиги»ни таъкидлашди.
Энди Бёрнам ҳақида нималар маълум?
Энди Бёрнам
Фото: EPA
Лейбористлар сиёсатининг 56 ёшли фахрийси Бёрнам, YouGov компанияси ўтказган сўровларга кўра, мамлакатдаги энг машҳур сиёсатчи ҳисобланади. Ҳозирги бош вазир Кир Стармер эса бу рейтингда 21-ўринда қайд этилган.
Бёрнам 16 йил мобайнида Жамоалар палатаси депутати бўлган ҳамда Тони Блэр ва Гордон Браун ҳукуматларида турли лавозимларни эгаллаган.
2017 йилда у Катта Манчестер мэрлиги учун сайловда ғолиб чиқади – бу уч миллионга яқин киши яшовчи агломерация – Жамоалар палатаси депутатлигини тарк этади. Шундан буён икки марта мэрликка қайта сайланади, ҳар сафар рақибларини катта устунлик билан ортда қолдиради.
Журналистлар ва бошқа сиёсатчилар уни коронавирус пандемияси даврида «Шимол қироли» деб атай бошлашган, ўшанда у норасмий тарзда Англиянинг бутун шимолий ярим қисми раҳнамосига айланиб, Лондон билан, ўша пайтдаги Торилар ҳукумати билан локдаунлар ва пандемияга қарши бошқа чоралар юзасидан кескин баҳс олиб борган.
Шу билан бирга, BBC сиёсий шарҳловчиси Лаура Кюнсбергнинг тушунтиришича, Лейбористлар партиясидагиларнинг кўпчилиги Бёрнамни ҳукумат раҳбари сифатида тасаввур қила олмаяпти. Ҳукумат вазирларидан бири Майк Тап мухбир билан суҳбатда ҳеч қачон Бёрнем билан учрашмаганини ва «унинг сиёсий қарашларидан бехабарлиги»ни айтган.
Стармернинг тарафдорларидан бири эса Бёрнам сайловолди кампанияси вақтида мураккаб саволларга жавоб беришга тўғри келганида «ўзини йўқотиб қўйгани»ни қайд этган.
Шунингдек, 77 минг сайловчининг фикри бутун мамлакат тақдирини ҳал қиладиган қўшимча сайлов натижаларига кўра раҳбарни ҳокимиятдан четлаштириш прецеденти борлиги хавотир уйғотади. Бёрнам бундай шароитда умумий сайловлардаги каби халқ қўлловига эга бўлмайди.
Буёғига нима бўлади?
Лейбористлар партияси низомига кўра, сиёсатчи партиянинг янги раҳбарига айланиши учун қуйидаги талабларга жавоб бериши керак:
биринчидан, Жамоалар палатаси депутати бўлиши (Мейкерфилд округидаги сайлов Бёрнамга шунинг учун керак эди);
иккинчидан, парламентдаги фракция аъзоларининг 20 фоизи имзосини йиғиши (ҳозирда бу 81 депутат имзоси дегани);
учинчидан, партияга алоқадор камида учта ташкилотнинг қўллаб-қувватловига эришиш, улардан иккитаси касаба уюшмалари бўлиши керак.
Лейбористлар партиясига 11 та касаба уюшмаси ва яна бир қанча ташкилотлар аъзо. Партия 126 йил муқаддам касаба уюшмалари ва социалистлар ташкилотлари томонидан ташкил этилган бўлиб, касаба уюшмалари унинг ҳаётида ҳал қилувчи рол ўйнашда давом этмоқда: улар партия ғазнасига бадал тўлаб келади ва унинг бошқарув органларида квоталарга эга.
Номзодлар кўрсатилгандан сўнг партиянинг барча аъзолари ва аффилланган ташкилотлар ўртасида овоз бериш жараёни ўтказилади.
Сайловлар ўтказилиши керак бўлган муддатлар уставда кўрсатилмаган: улар тўғрисидаги қарор ҳар сафар партиянинг марказий органлари томонидан қабул қилиниши керак.
