Xitoy Tinch okeanida uzoq masofali ballistik raketasini sinovdan o‘tkazdi

6 iyun kuni Xitoy Xalq ozodlik armiyasi Harbiy-dengiz flotining atom suvosti kemasidan Tinch okeanidagi xalqaro suvlarga o‘quv jangovar kallagiga ega ballistik raketa uchirdi. Bu haqda xabar bergan "Xinhua" davlat axborot agentligi raketa «belgilangan suvlarga» tushganini qo‘shimcha qildi, ammo joylashuv haqida batafsil ma’lumot bermadi.

Nashr ushbu uchirishni Xitoy yillik harbiy tayyorgarligining «muntazam rejasi» deb ta’riflagan. Shuningdek, bu uchirish "aniq bir mamlakat yoki nishonga qaratilmagani"ni bildirdi.

Reutersʼning yozishicha, Xitoyning dengizga uzoq masofali raketalarni uchirishi kamdan-kam kuzatiladigan holat. Xitoy oxirgi marta 2024 yilda qit’alararo ballistik raketani sinovdan o‘tkazgandi. Bu uchirish mamlakatning ortib borayotgan harbiy salohiyatini namoyish etgan. Ushbu so‘nggi sinov ham Xitoy butun mintaqada harbiy faolligini oshirayotgan bir paytga to‘g‘ri keldi.

Mintaqa hukumatlari raketa uchirilishdan biroz oldin ogohlantirilgan. Shu bilan birga, mintaqaviy tanqidlarga javoban Xitoy mudofaa vazirligi rasmiysi Mao Nin uchirish «boshidan oxirigacha xavfsiz, standartlashtirilgan va professional tarzda» amalga oshirilganini ta’kidladi.

«Umid qilamizki, tegishli davlatlar bu masalani ortiqcha bo‘rttirib yubormaydilar», dedi u Pekindagi brifingda.

Xitoyning shiddat bilan kengayib borayotgan harbiy salohiyatining bunday ochiq namoyishi, AQShning mintaqa oldidagi majburiyatlari qay darajada mustahkamligi borasidagi xavotirlar fonida, Tinch okeani atrofida qurollanish poygasiga turtki bo‘lishi mumkin.

Qanday raketa edi? Ekspertlar nima deydi?

Dushanba kungi bayonotida Xitoy hukumati qaysi turdagi raketani sinovdan o‘tkazganiga aniqlik kiritmadi.

New York Times bu borada Vermontdagi Midlberi kolleji olimi, Xitoyning yadroviy qurollarni modernizatsiya qilish jarayonini o‘rganuvchi Jyefri Lyuisdan izoh oldi. Olimning fikricha, Xitoy harbiylari katta ehtimol bilan yadroviy kallak tashishga mo‘ljallangan va suvosti kemalaridan uchiriladigan yangi avlod qit’alararo ballistik raketasi – Julang-3 (JL-3) raketasini sinovdan o‘tkazgan.

Xitoy 2025 yil sentabrda Pekindagi harbiy paradda JL-3 raketasini namoyish qilgan edi. Pentagonning 2023 yildagi hisobotida aytilishicha, ushbu raketa Xitoyning eng yangi avlod suvosti kemalariga joylashtirilmoqda. Bu ularga Xitoy qirg‘oqlaridan turib AQShning materik qismiga zarba berish imkonini beradi. Lyuisning ta’kidlashicha, mintaqa kelgusida bunday sinovlarning yanada ko‘payishini kutishi kerak.

«Bu har bir harbiy tizim o‘zining yorqin lahzasiga ega bo‘ladigan yangi sinovlar davri boshlanganidan darak beradi. Xitoyliklar tarixan o‘zlarining qit’alararo ballistik raketalarini boshqa mamlakatlarga qaraganda kamroq sinashgan. Menimcha, bu siyosiy sabablarga ko‘ra edi. Endi esa bu yondashuv o‘zgardi. Ular ilgari xohlamagan siyosiy oqibatlarni endi bo‘yinlariga olishga tayyor», deydi tahlilchi.

Avstraliya Milliy universiteti xalqaro xavfsizlik professori va harbiy-razvedkaning sobiq ofitseri Jon Blakslandning aytishicha, Pekin nafaqat o‘z imkoniyatlarini, balki mintaqa davlatlari hamda AQShning munosabatini ham sinovdan o‘tkazmoqda.

«Xitoy xuddi Tayvan bilan bo‘lgani kabi, vaziyatni o‘rganmoqda, sinovdan o‘tkazmoqda. U o‘zining tajovuzkor, qat’iy va avtoritar xatti-harakatlariga boshqalarni asta-sekin ko‘niktirishga urinmoqda», deydi u.

Nashrning yozishicha, Xitoyning suvosti kemalariga joylashtiriladigan raketalari uzoq vaqtdan beri mamlakatning yadroviy tiyib turish tizimidagi zaif nuqta bo‘lib kelgan. Chunki ularning atom suvosti kemalari boshqa yirik davlatlar, ayniqsa, AQShnikiga qaraganda ko‘proq shovqin chiqarardi. Bu esa ularni dushman radarlari tomonidan aniqlash va yo‘q qilishni osonlashtirardi. Ammo Xitoy Xalq ozodlik armiyasi sezdirmasdan harakatlanuvchi (past shovqinli) suvosti kemalari va yangi raketalarni ishlab chiqish orqali ushbu farqni yo‘qotishga harakat qilmoqda.

Fiji va Avstraliya ittifoqi arafasida

Xitoyning ushbu sinovi dushanba kuni — Avstraliya va Fiji o‘rtasida yirik mudofaa ittifoqi imzolanganidan bir necha soat o‘tgach amalga oshirildi. Mazkur kelishuv har ikki davlatga hujum qilingan taqdirda bir-biriga yordam berish majburiyatini yuklaydi.

Avstraliya Tashqi ishlar vaziri Penni Vong Xitoy Avstraliya hukumatini rejalashtirilgan sinov haqida ogohlantirganini, biroq ushbu uchirishni mintaqa uchun «barqarorlikni buzuvchi» deb baholaganini aytdi.

«Ushbu sinov Xitoyning shiddatli harbiy salohiyatini oshirishi fonida sodir bo‘ldi. Bu esa mintaqa kutayotgan shaffoflik va niyatlarning ishonchliligi yetishmasligidan dalolat beradi», dedi Fiji davlati poytaxtida bo‘lib turgan Vong.

Pekin hamda AQSh-Avstraliya boshchiligidagi G‘arb davlatlari strategik ahamiyatga ega bo‘lgan orol-davlatlarda ta’sir o‘tkazish uchun yillar davomida raqobatlashib kelmoqda. Xususan, Xitoy Janubiy Tinch okeani bo‘ylab o‘zining iqtisodiy va xavfsizlik ta’sirini kengaytirishga intilmoqda.

Xitoy Tashqi ishlar vazirligi rasmiy vakili Mao Nin esa Xitoy – Fiji muxtoriyatini hurmat qilishini aytdi. Shuningdek, rasmiy Pekin ushbu kelishuv «uchinchi tomon manfaatlarini nishonga olishdan tiyilishiga» umid qilmoqda.

Boshqa qo‘shnilarda ham xavotir

Yangi Zelandiya nashqi ishlar vaziri Uinston Piters mamlakat ushbu sinovdan chuqur xavotirda ekanligini bildirdi. «Ko‘rinib turibdiki, ushbu turdagi faoliyatga nisbatan uzoq yillik xavotirlarimizga qaramay, Xitoy bizni xabardor qilganidan keyin bir necha soat ichida sinovni o‘tkazdi», deyiladi Yangi Zelandiya bosh diplomati bayonotida.

Yaponiya hukumati raketa uchirilishi haqida bildirishnoma olganini va Xitoyni buni qayta ko‘rib chiqishga chaqirganini ma’lum qildi. «Biz Xitoy harbiylarining faollashganidan jiddiy xavotirimizni bildirdik», deya bayonot berdi Tokio.

Ma’lum qilinishicha, Xitoy rasmiylari yakshanba kuni Yaponiya Sohil xavfsizlik xizmatini Yaponiya eksklyuziv iqtisodiy zonasiga tushishi mumkin bo‘lgan koinot chiqindilari haqida ogohlantirgan. Ammo raketa qoldiqlari bu zonadan tashqari tushgan.

Shuningdek, Yaponiya hukumati bosh kotibi Minoru Kihara matbuot anjumanida sinov natijasida o‘z samolyotlari yoki kemalariga zarar yetkazilmaganini aytdi.

Tayvanning yuqori martabali xavfsizlik mulozimi esa Xitoy harbiy-dengiz kuchlari harakatlarida, jumladan, Rossiya bilan qo‘shma mashg‘ulotlarda «o‘sish tendensiyasi»ni kuzatayotganini aytdi.