Qatarni o‘zgartirgan hukmdor – Shayx Hamad bin Xalifa

Qatar davlatini 1995 yildan 2013 yilgacha boshqargan sobiq amir — Shayx Hamad bin Xalifa Ol Soniy 12 iyul kuni 74 yoshida vafot etdi. Uning vafoti haqida xabar bergan Qirollik devoni o‘lim sababi ochiqlamadi. Amirlikda bayroqlar tushirildi va to‘rt kunlik rasmiy motam e’lon qilindi. Bugun qatarliklar «Ota amir» deya hurmat qiladigan Shayx Hamadning hayot yo‘lida haqida hikoya qilamiz.

Harbiylikdan amirlikka

Qirollik devoni biografiyasiga ko‘ra, Shayx Hamad 1952 yilda Qatar poytaxti Dohada tug‘ilgan va o‘sha yerda voyaga yetgan.

U 1971 yilda Buyuk Britaniyadagi Sandxorst qirollik harbiy akademiyasini (Royal Military Academy Sandhurst) tamomlab, Qatar qurolli kuchlari safiga qo‘shildi. 1977 yil 31 mayda Shayx Hamad valiahd shahzoda va mudofaa vaziri etib tayinlandi. 1989 yilda esa Rejalashtirish oliy kengashi raisi lavozimiga tayinlanib, unga Qatarning ijtimoiy va iqtisodiy siyosatini ishlab chiqish vazifasi yuklatildi.

O‘sha davrdagi tahlilchilar va diplomatlar Hamadning otasi – amaldagi amir Shayx Xalifani Saudiya Arabistoni kabi mintaqaviy kuchlarga yon bosuvchi shaxs sifatida tasvirlashgan. 1995 yilda Shayx Hamad otasi xorijda bo‘lgan vaqtda saroy to‘ntarishini amalga oshirib, hokimiyatni qo‘lga kiritdi.

«Bo‘layotgan voqealardan xursand emasman, lekin buni qilish kerak edi va buni men qilishim shart edi», degandi o‘shanda Shayx Hamad televideniye orqali qilgan murojaatida.

New York Times'ning yozishicha, Hamadning hukmronligi Qatarni xalqaro maydonda ham kengroq tanitish va muhim sub’yektga aylantirishga qaratilgan ulkan intilishlar bilan ajralib turdi. Tez orada AQSh Qatarda yirik harbiy bazasini joylashtirdi, Shayx Hamad esa otasiga qaraganda Eron bilan yaqinroq aloqalarni yo‘lga qo‘ydi.

Vaqt o‘tishi bilan Qatar Yaqin Sharqdagi voqealarga faol ta’sir ko‘rsatuvchi kuchga aylandi: Suriyadagi fuqarolar urushida hukumatga qarshi guruhlarni qo‘llab-quvvatladi. Hamas va Tolibonning siyosiy rahbariyatiga Dohadan joy berdi. Shuningdek, u «boshqa arab monarxiyalariga qaraganda siyosiy islomga nisbatan xayrixohroq», degan nom qozondi.

Keyinroq – 2004 yilda amirning otasi Shayx Xalifa Yevropadan qaytib keladi va ota-bola yarashib oldi.

Shayx Hamad va Falastin

Sobiq amir Shayx Hamadning Falastin xalqi bilan birdamligi uning yetakchilik merosini belgilab beruvchi eng asosiy jihatlardan biridir. U nafaqat Falastin xalqining sodiq ittifoqchisi, balki G‘azo sektoridagi Isroil qamalini amalda (jismonan) yorib o‘tgan yagona arab yetakchisi sifatida yodga olinadi.

2006 yil Falastindagi saylovlarida Hamas g‘olib bo‘lgach, Isroil buni tan olmadi va G‘azo bo‘ylab og‘ir xalqaro blokada joriy etdi. Shundan olti yil o‘tib – 2012 yilning oktabr oyida Shayx Hamad G‘azo sektoriga tashrif buyurdi. Yuqori darajali delegatsiya hamrohligidagi amir o‘zi bilan sektorga 90 tonna humanitar yordam ham olib kelgandi. Bu G‘arb davlatlari hamda mintaqaviy kuchlar tomonidan anklavga qo‘yilgan siyosiy yakkalanishni chetlab o‘tish bo‘lgan.

Tashrif davomida Shayx Hamad anklavni qayta tiklash uchun ajratgan grantini 254 milliondan 400 million dollargacha oshirdi. Bu minglab falastinliklar foydalangan muhim uy-joy, infratuzilma hamda sog‘liqni saqlash loyihalariga poydevor bo‘ldi.

O‘shanda G‘azo Islom universiteti jamoasi oldida so‘zlagan nutqida amir xalqaro hamjamiyatning ikkiyoqlama standartlarini tanqid qilib, Falastin xalqining matonatini yuqori baholagandi.

Al Jazeera'ning yozishicha, Isroilning 2023 yil oktabr oyida boshlangan genotsid urushiga qadar G‘azodagi eng muhim infratuzilma loyihalarining bir qismi aynan Shayx Hamad bergan moliyaviy yordamlarning natijasi edi.

Qatar muhim magistral yo‘llarni qayta tiklashni hamda Xon Yunus shahridagi «Shayx Hamad City» shaharchasini moliyalashtirdi. Bu loyiha kam ta’minlangan minglab oilalar uchun mo‘ljallangan, 53 ta ko‘p qavatli uydan iborat ijtimoiy majmua edi. «Hamad City» va G‘azo janubidagi boshqa hududlar 2 yillik urushda Isroil kuchlari tomonidan tizimli ravishda yo‘q qilingan.

Bundan tashqari, 2019 yil aprel oyida rasman ochilgan Reabilitatsiya va protezlash bo‘yicha Shayx Hamad kasalxonasi hududdagi eng asosiy tibbiyot muassasasi hisoblanadi. U G‘azodagi oyoq-qo‘lidan ayrilgan insonlar va eshitish qobiliyati zaif bolalarga xizmat ko‘rsatib kelmoqda.

Islohotlar va so‘z erkinligi

1996 yilda Shayx Hamad «Al Jazeera» telekanalining tashkil etilishiga rahbarlik qildi. Bu kanal mintaqani yanada ochiq va tanqidiy yoritishga imkon berib, Yaqin Sharqdagi boshqa avtoritar hukumatlarning xavotiriga sabab bo‘ldi.

Qirollik devoni ta’rifiga ko‘ra, bu bilan arab va xalqaro ommaviy axborot vositalari dunyosida «yangi tong» otishi ta’minlandi. Haqiqatdan ham, ishga tushirilganidan keyin «Al Jazeera» jahon yangiliklari, geosiyosat va yetarlicha yoritilmayotgan mavzularni qamrab oluvchi nufuzli global media vositalaridan biriga aylandi.

Qatar o‘z qo‘shnilariga qaraganda so‘z erkinligiga bir oz ko‘proq imkon beradi. Butun Yaqin Sharq bo‘ylab yoyilgan «Arab bahori» inqiloblari Bahrayn va Saudiya Arabistoni sharqini larzaga keltirgan bo‘lsa-da, Dohaning tinch ko‘chalariga namoyishlar yetib kelmadi.

1997 yilda "New York Times" gazetasiga bergan intervyusida Shayx Hamad boshqa hukumatlar "o‘z xalqi bilan hokimiyat va boylikni bo‘lishmaslik» oqibatida o‘z boshlariga tartibsizliklar keltirganini ta’kidlagandi.

«Agar rahbarlar o‘z xalqini politsiya va razvedka xizmatlari orqali nazorat qilishga e’tibor qaratsa, buning natijasi butun mamlakat uchun yaxshi bo‘lmaydi», degan edi u.

Shayx Hamad hokimiyatga kelgach – 1999 yil mart oyida mahalliy saylovlarni joriy etib, unda ayollarga ham ovoz berish hamda o‘z nomzodini qo‘yish huquqi berildi. 2004 yil 8 iyunda Qatar o‘zining birinchi doimiy konstitutsiyasini qabul qildi.

Shunga qaramay Qatar – cheklangan vakolatli qonun chiqaruvchi organga ega mutlaq monarxiya bo‘lik qolmoqda. Qirollik oilasi hamon favqulodda boy-badavlat hayot kechiradi. Hukumat va biznes manfaatlari o‘rtasidagi chegara ko‘pincha «xiralashgan».

Kamida 15 milliard dollarga tushgan Dohadagi xalqaro aeroport va Qatar Airways'ning yirik xalqaro aviakompaniyaga aylanishi ham Hamadning shaxsiy tashabbusi bilan bog‘liq bo‘lgan.

Diplomatiyadan tashqari, marhum sobiq yetakchi Qatarni yirik global sport va ko‘ngilochar tadbirlar uchun qulay maydon sifatida namoyon etishga harakat qildi.

2022 yilda Qatar dunyodagi eng ko‘p tomosha qilinadigan futbol turniri — erkaklar o‘rtasidagi Jahon chempionatiga mezbonlik qildi. Ammo ushbu jahon chempionatiga mezbonlik ortidan Qatarga nisbatan korrupsiya va ishchilarning huquqlari bilan bog‘liq ko‘plab ayblovlar yangragan.

Boy davlatga aylanish yo‘lida

Albatta yuqorida amalga oshirilgan islohotlar va xayriyalarning barchasi katta boyliksiz amalga oshishi qiyin edi. Qatarda esa bunga yechim bo‘lgan.

Shayx Hamad hokimiyatga kelgach Qatar energetika sektorining kengayishi hisobiga tez sur’atlar bilan iqtisodiy o‘sishga erishdi. U mamlakatning hali o‘zlashtirilmagan, dunyodagi eng yirik mustaqil gaz koni hisoblangan «Shimoliy kon»ni kelajakdagi iqtisodiy hukmronlik poydevori deb bildi: Suyultirilgan tabiiy gaz (STG) sohasiga ulkan investitsiyalar kiritildi va 1996 yilda Qatar uni eksport qilishni boshladi.

Qirollik devoni ma’lumotlariga ko‘ra, 2006 yilga kelib Qatar dunyodagi eng yirik STG eksportchisiga aylandi. 2010 yilda esa uning yillik STG ishlab chiqarish quvvati 77 million tonnaga yetdi. Bugungi kunda Qatar jahon bozorida suyultirilgan tabiiy gaz eksportining 20 foiziga egalik qiladi. Shuningdek, Qatar taxminan 600 milliard dollarlik aktivlarni boshqarayotgan suveren jamg‘arma ham tashkil qilgan.

Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 1995 yildan keyingi ulkan investitsiyalar tufayli Qatar yalpi ichki mahsuloti 24 baravarga o‘sdi.

Xususan, 1995 yilda 8,1 milliard dollarlik YaIM 2013 yilga kelib qariyb 200 milliard dollarga yetgan. Hozirda Qatar YaIMsi 216 milliard dollar atrofida.

Amirlikni topshirishi

2013 yilda Shayx Hamad o‘z ixtiyori bilan hokimiyatdan o‘g‘li Shayx Tamim foydasiga voz kechib, milliy va mintaqaviy an’anani buzdi.

Turli manbalarga ko‘ra, buning ortida ikki omil bor edi: o‘sha paytda Shayx Hamad bir necha yildan beri sog‘lig‘i yomonlashib borayotgani va mintaqada «Arab bahori» uyg‘otgan o‘zgarish talablaridan bir qadam oldinda bo‘lish istagi.

Hamad 2013 yilda hokimiyatni o‘g‘liga topshirgach, rasman «Ota Amir» (Amir al valid – «Father Emir») unvonini olgan.

«Millatimiz tarixida yangi sahifa ochish vaqti keldi, unda yangi avlod o‘zining jo‘shqin salohiyati va ijodiy fikrlari bilan mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish uchun oldinga qadam tashlamoqda», degan edi Shayx Hamad o‘sha paytdagi nutqida.

Yakshanba kunining o‘zida Dohadagi markaziy masjidda Shayh Hamadning janoza marosimi bo‘lib o‘tdi. Dunyo mamlakatlarining ko‘plab yetakchilar, siyosatchilar va jamoat arboblari amirning o‘limi ortidan Qatarga hamdardlik bildirdi.