Rossiya Ukrainaga qarshi urushni boshlaganidan buyon Dmitriy Medvedev va boshqa siyosatchilar tomonidan yadro qurolidan foydalanish haqidagi tahdidli bayonotlar vaqti-vaqti bilan yangrab turibdi. Shu fonda Rossiyaning yadroviy doktrinasi ham o‘zgartirildi. Kun.uz suhbatlashgan tahlilchilar bunday ehtimoliy qadamning Rossiya uchun potensial narxiga baho berdi.
- Rossiya Ukrainaga nisbatan taktik yadro qurolidan foydalanishi mumkinmi?
Shavkat Saidov, tarixchi, professor: Yadro qurolidan foydalanish masalasi Rossiya tomonidan hozircha na Tashqi ishlar vazirligi, na prezident, na harbiy amaldorlar tomonidan aytilmagan. Bu masalaga baho berishda, avvalo, yadro qurolini qo‘llashning xalqaro oqibatlarini hisobga olish kerak.
Hozirgacha yadro qurolini jangovar sharoitda qo‘llagan yagona davlat – AQSh. Ikkinchi jahon urushi yakunida Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shaharlariga atom bombalari tashlanganidan buyon Vashington bu qaror uchun xalqaro miqyosda turli tanqidlarga duch kelmoqda. Shuning uchun Rossiyaning Ukrainaga qarshi yadro qurolidan foydalanishi Moskvaga nisbatan xalqaro munosabatni keskin o‘zgartirib yuborishi mumkin.
Ayniqsa, Rossiya bilan iqtisodiy va siyosiy aloqalarni saqlab kelayotgan davlatlar – Xitoy va Hindistonning pozitsiyasi muhim. Indoneziya kabi davlatlar ham Rossiya energiya resurslarini xarid qilmoqda. Biroq Rossiya yadro qurolidan foydalansa, ushbu davlatlarning Moskva bilan munosabatlari ham qayta ko‘rib chiqilishi ehtimoli oshadi. Natijada Rossiyaga nisbatan haqiqiy global izolyatsiya xavfi paydo bo‘lishi mumkin.
Bunday qarorni Rossiya jamoatchiligi ham qo‘llamasligi ehtimoldan xoli emas. Shu sababli men hozirgi sharoitda Rossiyaning Ukrainada yadro qurolidan foydalanishi ehtimoli juda past, deb hisoblayman.
Yevropa tomoni ham bunday qurolni qo‘llashi ehtimoli nihoyatda past. Hozircha bu darajadagi keskin qadamni talab qiladigan harbiy zarurat mavjud emas. Rossiya–Ukraina urushi atrofida diplomatik aloqalar va turli vositachilik tashabbuslari davom etmoqda.
Ayni paytda Yevropada ham yadroviy tiyib turish masalasi tobora ko‘proq muhokama qilinmoqda. Finlandiya yoki Polshada yadroviy qurollarni joylashtirish haqidagi bahslar ham Rossiyani tiyib turish zarurati bilan izohlanadi. Rossiyaning Belarus hududiga taktik yadro qurollarini joylashtirgani ham aynan shu qarama-qarshilikning bir qismi sifatida ko‘riladi.
Shuhrat Rasul, siyosiy tahlilchi: Bugungi Rossiya harbiy eskalatsiyani yadroviy darajaga olib chiqmaydi, deb hisoblayman. Buning kamida ikkita muhim sababi bor.
Birinchidan, Ukraina Rossiyaning ehtimoliy yadroviy zarbasiga qanday javob berishi masalasi mavjud. Ukraina rasmiylari bunday holatda javob choralari qanday bo‘lishi haqida bayonot bermagan. Lekin Ukrainaga yaqin ekspertlar, ayrim sobiq harbiylar va boshqa norasmiy shaxslar bir necha bor shuni ta’kidlaganki, Rossiya tomonidan taktik yadro qurolining qo‘llanishi Ukraina armiyasini taslim bo‘lishga majburlay olmaydi. Chunki taktik va hatto strategik yadroviy qurol ham butun bir mamlakatni yoki uning salmoqli qismini yo‘q qilib yubormaydi.
Eng muhimi, bunday zarba urushning keyingi bosqichini nazorat qilib bo‘lmaydigan darajadagi eskalatsiyaga olib kelishi ehtimolini oshiradi.
Ikkinchi omil, Rossiyaning o‘z hududidagi yadroviy infratuzilma bilan bog‘liq. Rossiyada ko‘plab atom energetikasi ob’yektlari mavjud va ular Ukrainaning javob zarbalari nishoniga aylanishi mumkin. Ukraina bunday ob’yektlarga zarba berishi haqida rasmiy bayonot e’lon qilmagan bo‘lsa-da, yadroviy eskalatsiya tomonlar uchun o‘zaro xavflarni keskin oshiradi. Shu sababli bu Rossiya uchun juda kuchli harbiy va siyosiy tiyib turish omili bo‘la oladi.
Yana bir muhim omil – Xitoy va Hindistonning pozitsiyasi. Xitoy Rossiyaning eng muhim iqtisodiy hamkorlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Pekin Moskva bilan munosabatlarni saqlab kelayotgan bo‘lsa-da, Rossiyaning yadroviy quroldan foydalanishi Xitoy uchun ham juda jiddiy muammoga aylanishi mumkin. Shu sababli Pekin Moskvaga diplomatik signallar yuborishi ehtimoli yuqori. Hindistonning pozitsiyasi ham muhim. Rossiya iqtisodiyotining tashqi bosim sharoitida ishlashida Xitoy va Hindiston bilan savdo aloqalari katta ahamiyatga ega. Agar ushbu ikki davlat Rossiyaga nisbatan siyosatini keskin o‘zgartirsa yoki G‘arb sanksiyalariga qo‘shilsa, Moskvaning xalqaro iqtisodiy imkoniyatlari sezilarli darajada qisqaradi.
Rossiya iqtisodiyotida jiddiy bosim allaqachon mavjud bo‘lsa-da, uning Xitoy va Hindiston bilan aloqalari to‘liq uzilishi bundan ham og‘irroq oqibatlarga olib kelishi mumkin. Buni Rossiya rahbariyati, jumladan, prezident Vladimir Putin va uning atrofidagi amaldorlar ham juda yaxshi tushunadi.
Shuning uchun Rossiyaning Ukrainaga qarshi taktik yadro qurolidan foydalanishi nafaqat harbiy, balki siyosiy va iqtisodiy jihatdan ham nihoyatda katta tavakkalchilik bo‘ladi. Aynan mana shu omillar yadroviy eskalatsiyani tiyib turuvchi asosiy faktorlar qatoriga kiradi.
Suhbatni YouTube'dagi “Geosiyosatkunuz” kanalida to‘liq tomosha qilishingiz mumkin.
