Pul va texnologiya bor, mutaxassis yetishmaydi: AQSH kosmik sanoatidagi muammo
|09:40 / 11.09.20265 4766 min
AQSH Rossiya yoki Xitoy bilan uzoq davom etadigan ehtimoliy harbiy mojaro sharoitida yoʻqotilgan harbiy kosmik tizimlarini tezda tiklashda jiddiy muammoga duch kelishi mumkin. Bunga raketa, sunʼiy yoʻldosh yoki moliyaviy resurslar emas, balki yetarli miqdorda malakali muhandislar, texniklar va yigʻuvchilarning yoʻqligi sabab boʻlishi mumkin.
Bunday xulosaga AQShning RAND tahliliy korporatsiyasi ekspertlari kelgan.
Yangi tadqiqotda ehtimoliy uzoq muddatli mojaroning dastlabki bosqichlarida yoʻqotilgan sunʼiy yoʻldoshlar va ularga xizmat qiluvchi yordamchi tizimlarni AQSH qanchalik tez tiklay olishi oʻrganilgan.
Tadqiqot mualliflari yoʻqotilgan kosmik imkoniyatlarni tiklash uchun 12 oydan 24 oygacha boʻlgan muddatni mezon sifatida olgan.
Bu AQSH kosmik sanoati uchun juda yuqori surʼat hisoblanadi. RAND bahosiga koʻra, odatiy sharoitda eskirgan sunʼiy yoʻldoshni almashtirish bilan bogʻliq jarayon qariyb 10 yil davom etishi mumkin.
Tadqiqotchilar AQSH mudofaa kosmik sanoati 2027–2032-yillar davomida favqulodda yuqori ishlab chiqarish surʼatini ushlab tura oladimi, degan savolni oʻrgangan.
Xulosa ijobiy emas.
Mutaxassislarning fikricha, hozirning oʻzida mavjud kadrlar tanqisligini bartaraf etishning oʻzi bir necha yil vaqt talab qilishi mumkin. Shu sababli yoʻqotilgan kosmik imkoniyatlarni 12–24 oy ichida tiklash ehtimoli past deb baholanmoqda.
Tadqiqot general Maykl Getleyn tashabbusi bilan boshlangan. Hozir u AQShning Golden Dome - “Oltin gumbaz” dasturiga rahbarlik qiladi. Tadqiqot boshlangan vaqtda esa Kosmik operatsiyalar rahbari oʻrinbosari lavozimida ishlagan.
Mualliflar 2024-yil oktabridan 2025-yil martiga qadar AQSH mehnat va taʼlim bozori boʻyicha federal statistik maʼlumotlarni tahlil qilgan. 2025-yil may-iyul oylarida esa sanoat vakillari hamda taʼlim muassasalari rahbarlari bilan suhbatlar oʻtkazilgan.
Muammoning birinchi qismi - muhandislar
RAND kosmik sanoat uchun zarur kadrlarni uch asosiy toifaga ajratgan.
Birinchi toifa - kosmik tizimlarni loyihalash, ishlab chiqish va sinovdan oʻtkazish bilan shugʻullanadigan muhandislar.
AQShda bakalavr yoki undan yuqori darajadagi maʼlumot talab qiladigan muhandislik lavozimlarida qariyb 3 million kishi ishlaydi.
Bir qarashda bu juda katta kadrlar zaxirasi boʻlib koʻrinadi. Ammo ularning atigi taxminan 3 foizi RAND kosmik sanoatni taʼminlovchi sohalar qatoriga kiritgan yoʻnalishlarda ishlaydi.
Mavzuga oid
Bular qatoriga sunʼiy yoʻldosh aloqasi, yarimoʻtkazgichlar ishlab chiqarish hamda optik shisha kabi nometall mineral mahsulotlarni ishlab chiqarish kiradi. Shu bilan birga, mazkur hisob-kitobga aerokosmik ishlab chiqarish kiritilmagan.
RAND hisob-kitoblariga koʻra, ushbu uch sohaning hissasi har yili ochiladigan 208 mingga yaqin muhandislik vakansiyasidan atigi 7 mingtasini tashkil qiladi.
Bundan tashqari, kosmik sanoat eng malakali kadrlar uchun boshqa yuqori texnologiyali tarmoqlar bilan raqobatlashishi kerak.
Ayniqsa, sunʼiy intellekt, dasturiy taʼminot ishlab chiqish va maʼlumotlarni tahlil qilish bilan shugʻullanadigan kompaniyalar yuqoriroq maosh hamda moslashuvchanroq mehnat sharoitlarini taklif qilayotgani sabab kosmik tarmoqning mutaxassislarni jalb qilishi qiyinlashmoqda.
Texniklarga ehtiyoj bitiruvchilar sonidan deyarli uch barobar koʻp
Ikkinchi katta muammo - malakali texnik xodimlar.
Bular kosmik apparatlarni bevosita ishlab chiqarish, ularning qismlarini tayyorlash va yigʻish bilan shugʻullanadigan texniklar hamda yigʻuvchilardir.
RAND AQSH Mehnat statistikasi byurosining 2023-yilgi maʼlumotlaridan foydalanib, mamlakatda har yili taxminan 30 ming texnikka ehtiyoj paydo boʻlishini hisoblagan.
Biroq bir yilda zarur malakaga ega boʻlayotgan yangi mutaxassislar soni atigi 11 ming nafar atrofida.
Demak, mehnat bozorida paydo boʻlayotgan ehtiyoj kadrlar tayyorlash surʼatidan qariyb uch barobar yuqori.
Yigʻuvchilar boʻyicha tafovut - 19 barobar
Vaziyat kosmik apparatlarni yigʻish bilan shugʻullanadigan mutaxassislarda yanada jiddiy.
Bu toifaga, jumladan, maxsus “toza xonalar”da yuqori aniqlikdagi kosmik qurilmalarni yigʻish bilan shugʻullanadigan xodimlar ham kiradi.
Manbada keltirilgan hisob-kitoblarga koʻra, tegishli mehnat bozorida har yili taxminan 244 mingta vakansiya ochiladi.
Ayni paytda zarur malakaga ega boʻlayotganlar soni yiliga atigi 13 ming kishi atrofida.
Natijada talab va yangi tayyorlanayotgan kadrlar oʻrtasidagi tafovut taxminan 19:1 ni tashkil etadi.
Albatta, ushbu 244 ming vakansiyaning barchasi kosmik sanoatga tegishli emas. Kosmik tarmoq bu mehnat bozorining faqat kichik qismini egallaydi.
Ammo muammo shundaki, kosmik kompaniyalar aynan shu malakali xodimlar uchun boshqa yuqori texnologiyali ishlab chiqaruvchilar, xususan, yarimoʻtkazgich sanoati bilan raqobatlashishi kerak.
Ayrim mutaxassislarni tayyorlashga 15 yildan koʻproq vaqt ketadi
RAND ajratgan uchinchi toifa eng murakkab va eng qiyin almashtiriladigan mutaxassislarni oʻz ichiga oladi.
Bular infraqizil va optik-elektron aniqlash tizimlari boʻyicha ekspertlar, shuningdek, tabiiy va sunʼiy radiatsiya taʼsiriga chidamli tizimlarni yaratish bilan shugʻullanadigan muhandislardir.
Bunday mutaxassislar uchun odatda magistr yoki doktorlik darajasi talab qilinadi.
Ammo oliy maʼlumotning oʻzi yetarli emas. RAND maʼlumotlariga koʻra, tegishli sohada zarur professional tajriba va chuqur ixtisoslashuvni shakllantirish jarayoni 15 yil yoki undan ham koʻproq vaqt olishi mumkin.
Qolaversa, AQShda lazer va optika muhandisligi boʻyicha yuqori darajadagi maxsus dasturlarni taklif qiladigan universitetlar soni ham koʻp emas. Shuning uchun mutaxassislarning aksariyati bu sohaga elektrotexnika yoki kompyuter muhandisligi kabi boshqa yoʻnalishlardan kirib keladi.
Pul va texnologiyaning oʻzi yetarli boʻlmasligi mumkin
Shunday qilib, RAND tahlili AQSH uchun ehtimoliy uzoq muddatli mojaroda kosmik tizimlarning barqarorligi faqat qancha sunʼiy yoʻldosh, raketa yoki ishlab chiqarish liniyasi mavjudligiga bogʻliq emasligini koʻrsatadi.
Hatto yetarli moliyaviy mablagʻ, ishlab chiqarish quvvati va zamonaviy texnologiyalar mavjud boʻlgan taqdirda ham, yoʻqotilgan tizimlarni qisqa vaqt ichida qayta qurish uchun ularni loyihalaydigan, sinovdan oʻtkazadigan, ishlab chiqaradigan va yigʻadigan odamlar kerak boʻladi.
RAND bahosiga koʻra, aynan shu inson kapitali AQSH kosmik sanoatining eng jiddiy cheklovlaridan biriga aylanishi mumkin.
