Markaziy Osiyo mamlakatlarining iqtisodiyoti qanday özgaryapti?

Turkmaniston yalpi içki mahsuloti 2021–2025-yillarda 27,4 mlrd dollardan 49,8 mlrd dollarga yetdi, örtaça yillik real ösiş 6,3 foizni taşkil etdi. Iqtisodiyotda qişloq xöjaligining uluşi 11,6 foizdan 12,4 foizga oşdi, sanoat va qurilişning uluşi esa 36,9 foizdan 36 foizga kamaydi. Xizmatlar sohasining uluşi 48,6 foizdan 48,9 foizga oşdi. Qişloq xöjaligida qöşilgan qiymatning örtaça yillik real ösişi 5,7 foizni, sanoat va qurilişda 5,1 foizni, xizmatlar sohasida 11,3 foizni taşkil etdi.

Özbekiston iqtisodiyoti hajmi 70,1 mlrd dollardan 147 mlrd dollarga yetdi, örtaça yillik real ösiş 7 foiz böldi. Körib çiqilayotgan davrda iqtisodiyot tarkibida sezilarli özgarişlar kuzatildi. Qişloq xöjaligining uluşi 21,6 foizdan 16,6 foizga kamaydi, uşbu sektorda örtaça yillik real ösiş 3,9 foizni taşkil etdi. Sanoat va qurilişning uluşi 33,4 foizdan 32,5 foizga tuşdi, örtaça yillik ösiş esa 7,2 foiz böldi. Xizmatlar sohasining uluşi 38,7 foizdan 46,5 foizga oşdi va uşbu sohada eng yuqori örtaça yillik ösiş surʼati - 8,7 foiz qayd etildi.   

Umummintaqaviy tendensiyalar

Umuman, 2021–2025-yillarda mintaqa mamlakatlari uçun YaIMning ösişi, sanoat va qurilişda qöşilgan qiymatning qişloq xöjaligiga nisbatan yuqori surʼatlarda ösişi, xizmatlar sohasining iqtisodiyotda ustun mavqeni saqlaşi va uning YAIM tarkibidagi uluşi oşişi umumiy tendensiyalar böldi.
2021–2025-yillarda mintaqa YaIMining tarmoq tarkibida xizmatlar sohasining uluşi 50,4 foizdan 53 foizga oşdi, qişloq xöjaligining uluşi 10,7 foizdan 8,8 foizga, sanoat va qurilişning uluşi esa 33,4 foizdan 32,5 foizga kamaydi.

Mintaqada qişloq xöjaligi uluşining qisqarişi asosan yirik iqtisodiyotlar - Özbekiston va Qozoğistondagi tarkibiy özgarişlar, şuningdek, Qirğizistonda agrar sektor uluşining sezilarli kamayişi hisobiga yuz berdi. Şu bilan birga, qişloq xöjaligida qöşilgan qiymat hajmi barça beşta mamlakatda ösdi. Demak, qişloq xöjaligi uluşining kamayişi sektordagi pasayiş bilan emas, balki uning boşqa tarmoqlarga nisbatan sekinroq ösişi bilan izohlanadi. Xususan, barça mamlakatlarda sanoat va qurilişdagi real qöşilgan qiymat qişloq xöjaligiga nisbatan tezroq ösdi.

Oraliq yillar körsatkiçlarini taqqoslaş barqaror va qaytar xususiyatga ega özgarişlarni ajratiş imkonini beradi. Özbekistonda xizmatlar sohasi uluşining oşişi va agrar sektor salmoğining kamayişi deyarli har yili kuzatildi. Qirğizistonda qişloq xöjaligi uluşining qisqarişi eng izçil jarayon böldi. Qozoğiston va Turkmanistonda xizmatlar sohasining uluşi dastlab kamayib, keyin yana ösdi va 2025-yilga kelib 2020-yil darajasidan yuqori böldi. Tojikistonda 2021-yildan keyin xizmatlar sohasining uluşi oşib bordi, qişloq xöjaligi esa iqtisodiyotdagi avvalgi salmoği va ahamiyatini saqlab qoldi.

Umuman, mintaqaning beşta mamlakati uçun yagona tarkibiy özgariş modeli kuzatilmadi. Qozoğiston uşbu davrni xizmatlar sohasining yuqori uluşi bilan boşladi va keyingi yillarda bu körsatkiç möʼtadil ösdi. Özbekistonda xizmatlar sohasining iqtisodiyotdagi uluşi sezilarli oşdi, agrar sektor uluşi esa kamaydi. Qirğizistonda qişloq xöjaligining uluşi keskin qisqardi, ayni paytda sanoatda yuqori real ösiş kuzatildi. Tojikiston iqtisodiyotida agrar sektorning yuqori uluşi saqlanib qoldi, Turkmanistonda esa asosiy tarmoqlar uluşi nisbatan barqaror böldi.
Yakuniy natijalar körib çiqilayotgan beş yil davomida mintaqa mamlakatlarining barçasida iqtisodiy ösiş barqaror saqlanganini körsatadi. Mintaqa iqtisodiyoti tarkibida Özbekiston va Qirğizistonning nisbiy uluşi oşdi, Qozoğiston esa hamon Markaziy Osiyo jami YaIMining yarmidan köpini taʼminlamoqda. Tarmoqlar kesimida eng barqaror umumiy tendensiya xizmatlar sohasi uluşining oşişida namoyon böldi. Bu Markaziy Osiyo iqtisodiyotlarida tarmoqlar tarkibi diversifikatsiyalaşib, xizmatlar sohasining iqtisodiy ahamiyati ortib borayotganini körsatadi.