Markaziy Osiyo mamlakatlarining iqtisodiyoti qanday oʻzgaryapti?

Turkmaniston yalpi ichki mahsuloti 2021–2025-yillarda 27,4 mlrd dollardan 49,8 mlrd dollarga yetdi, oʻrtacha yillik real oʻsish 6,3 foizni tashkil etdi. Iqtisodiyotda qishloq xoʻjaligining ulushi 11,6 foizdan 12,4 foizga oshdi, sanoat va qurilishning ulushi esa 36,9 foizdan 36 foizga kamaydi. Xizmatlar sohasining ulushi 48,6 foizdan 48,9 foizga oshdi. Qishloq xoʻjaligida qoʻshilgan qiymatning oʻrtacha yillik real oʻsishi 5,7 foizni, sanoat va qurilishda 5,1 foizni, xizmatlar sohasida 11,3 foizni tashkil etdi.

Oʻzbekiston iqtisodiyoti hajmi 70,1 mlrd dollardan 147 mlrd dollarga yetdi, oʻrtacha yillik real oʻsish 7 foiz boʻldi. Koʻrib chiqilayotgan davrda iqtisodiyot tarkibida sezilarli oʻzgarishlar kuzatildi. Qishloq xoʻjaligining ulushi 21,6 foizdan 16,6 foizga kamaydi, ushbu sektorda oʻrtacha yillik real oʻsish 3,9 foizni tashkil etdi. Sanoat va qurilishning ulushi 33,4 foizdan 32,5 foizga tushdi, oʻrtacha yillik oʻsish esa 7,2 foiz boʻldi. Xizmatlar sohasining ulushi 38,7 foizdan 46,5 foizga oshdi va ushbu sohada eng yuqori oʻrtacha yillik oʻsish surʼati - 8,7 foiz qayd etildi.   

Umummintaqaviy tendensiyalar

Umuman, 2021–2025-yillarda mintaqa mamlakatlari uchun YaIMning oʻsishi, sanoat va qurilishda qoʻshilgan qiymatning qishloq xoʻjaligiga nisbatan yuqori surʼatlarda oʻsishi, xizmatlar sohasining iqtisodiyotda ustun mavqeni saqlashi va uning YAIM tarkibidagi ulushi oshishi umumiy tendensiyalar boʻldi.
2021–2025-yillarda mintaqa YaIMining tarmoq tarkibida xizmatlar sohasining ulushi 50,4 foizdan 53 foizga oshdi, qishloq xoʻjaligining ulushi 10,7 foizdan 8,8 foizga, sanoat va qurilishning ulushi esa 33,4 foizdan 32,5 foizga kamaydi.

Mintaqada qishloq xoʻjaligi ulushining qisqarishi asosan yirik iqtisodiyotlar - Oʻzbekiston va Qozogʻistondagi tarkibiy oʻzgarishlar, shuningdek, Qirgʻizistonda agrar sektor ulushining sezilarli kamayishi hisobiga yuz berdi. Shu bilan birga, qishloq xoʻjaligida qoʻshilgan qiymat hajmi barcha beshta mamlakatda oʻsdi. Demak, qishloq xoʻjaligi ulushining kamayishi sektordagi pasayish bilan emas, balki uning boshqa tarmoqlarga nisbatan sekinroq oʻsishi bilan izohlanadi. Xususan, barcha mamlakatlarda sanoat va qurilishdagi real qoʻshilgan qiymat qishloq xoʻjaligiga nisbatan tezroq oʻsdi.

Oraliq yillar koʻrsatkichlarini taqqoslash barqaror va qaytar xususiyatga ega oʻzgarishlarni ajratish imkonini beradi. Oʻzbekistonda xizmatlar sohasi ulushining oshishi va agrar sektor salmogʻining kamayishi deyarli har yili kuzatildi. Qirgʻizistonda qishloq xoʻjaligi ulushining qisqarishi eng izchil jarayon boʻldi. Qozogʻiston va Turkmanistonda xizmatlar sohasining ulushi dastlab kamayib, keyin yana oʻsdi va 2025-yilga kelib 2020-yil darajasidan yuqori boʻldi. Tojikistonda 2021-yildan keyin xizmatlar sohasining ulushi oshib bordi, qishloq xoʻjaligi esa iqtisodiyotdagi avvalgi salmogʻi va ahamiyatini saqlab qoldi.

Umuman, mintaqaning beshta mamlakati uchun yagona tarkibiy oʻzgarish modeli kuzatilmadi. Qozogʻiston ushbu davrni xizmatlar sohasining yuqori ulushi bilan boshladi va keyingi yillarda bu koʻrsatkich moʻʼtadil oʻsdi. Oʻzbekistonda xizmatlar sohasining iqtisodiyotdagi ulushi sezilarli oshdi, agrar sektor ulushi esa kamaydi. Qirgʻizistonda qishloq xoʻjaligining ulushi keskin qisqardi, ayni paytda sanoatda yuqori real oʻsish kuzatildi. Tojikiston iqtisodiyotida agrar sektorning yuqori ulushi saqlanib qoldi, Turkmanistonda esa asosiy tarmoqlar ulushi nisbatan barqaror boʻldi.
Yakuniy natijalar koʻrib chiqilayotgan besh yil davomida mintaqa mamlakatlarining barchasida iqtisodiy oʻsish barqaror saqlanganini koʻrsatadi. Mintaqa iqtisodiyoti tarkibida Oʻzbekiston va Qirgʻizistonning nisbiy ulushi oshdi, Qozogʻiston esa hamon Markaziy Osiyo jami YaIMining yarmidan koʻpini taʼminlamoqda. Tarmoqlar kesimida eng barqaror umumiy tendensiya xizmatlar sohasi ulushining oshishida namoyon boʻldi. Bu Markaziy Osiyo iqtisodiyotlarida tarmoqlar tarkibi diversifikatsiyalashib, xizmatlar sohasining iqtisodiy ahamiyati ortib borayotganini koʻrsatadi.