“U darhol oʻlmadi”. Qazzofiy umrining soʻnggi onlari qanday oʻtgandi?
|21:181 25710 min
Bundan 15 yil avval Sirt shahrida polkovnik Muammar Qazzofiy davriga nuqta qoʻyilgandi. Liviyada hukmronligi chegara bilmagan bu inson umrining soʻnggi daqiqalarida gʻazabga toʻlgan xalqdan qochib, suv quvuri ichida yashirinishga majbur boʻlgandi.
2011-yil 15-fevralda Liviya poytaxti Tripolida Qazzofiy rejimiga qarshi boshlangan namoyishlar fuqarolar urushiga aylanib ketdi.
Qazzofiy isyonchilar egallab olgan shaharlarni bombardimon qilishga buyruq berdi. Gʻarb koalitsiyasi kuchlari BMT Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyasiga muvofiq polkovnik rejimiga qarshi harbiy operatsiya boshlashga qaror qildi.
2011-yil 22-avgustda qoʻzgʻolonchilar NATO koʻmagida Tripolini egalladi. Qazzofiy poytaxtdan qochishga majbur boʻldi.
«Shahidlarimiz uni [Qazzofiyni] qoʻlga olishib…, kasalxonaga olib ketishayotgandi. U oyogʻidan yaralangandi va uni Sirtdan Misurataga olib ketishayotgandi. Oʻsha hududda jadal otishmalar sodir boʻlayotgandi. Natijada uning boshiga oʻq tegdi va u halok boʻldi… Bu qasddan qilinmagandi», - deb taʼkidlagan Liviya Milliy oʻtish kengashi aʼzosi Muhammad Sayeh Qazzofiy oʻlimining ertasiga.
Sirt - Liviya shimolidagi Qazzofiy tugʻilgan shahar. 2011-yil oktabrida u oxirgi tarafdorlari bilan birga qoʻzgʻolonchilardan qochib, shu yerga kelgandi. Bir vaqtlar oʻz mamlakatida cheksiz hokimiyatga ega boʻlgan inson yonida unga eng sadoqatli kishilargina qolgandi.
«Biz hammasi tugaganini tushunardik. Qazzofiy “Meni Xalqaro jinoiy sud qidirmoqda. Meni hech qaysi mamlakat qabul qilmaydi. Liviyaliklar qoʻlidan oʻlganim yaxshi”, dedi», - deb eslagan oxirgi daqiqalargacha Qazzofiyning yonida boʻlgan shaxsiy qoʻriqchilar rahbari Mansur Dau.
«[Qazzofiy] bizga kim qoʻrqayotgan boʻlsa ketishi mumkinligini, ammo oʻziga nisbatan Xalqaro jinoiy sud orderi borligini aytdi. U qoʻshni mamlakatlarga qochib borib, ularni noqulay ahvolga solishni istamasligini bildirdi», - deb aniqlik kiritgan Qazzofiy xavfsizlik xizmatining yana bir xodimi Mansur Iddhou.
NATO aviatsiyasi qoʻzgʻolonchilar koʻmagida Sirtni yer yuzidan deyarli supurib tashlagandi. Shaharda butun binolar qolmagandi. Qazzofiy boshpanasini toʻxtovsiz oʻzgartirib turar, yeyishga nima topsa, oʻsha bilan kun kechirardi.
Mavzuga oid
«U hech qayerga qoʻngʻiroq qila olmas yoki tashqi dunyo bilan bogʻlanolmasdi. Bizda oziq-ovqat va suv deyarli yoʻq edi. Sanitariya sharoitlari dahshatli edi», - deya Sirtdagi vaziyatni tasvirlagan Dau.
Harbiy qarorlarni Qazzofiyning oʻgʻillari qabul qilardi. Uning oʻzi esa dala sharoitiga moʻljallangan plitkada choy damlab, qaydlar yozib, Qurʼon va boshqa kitoblarni oʻqib kun oʻtkazardi. U bu kitoblarni jomadonda oʻzi bilan olib yurardi.
Foto: Lynsey Addario/Getty Images Reportage
Muammar Qazzofiy
«U qoʻrqmasdi. Unda hech qachon qoʻrquv boʻlmagan. Lekin Yevropadagi yaxshi doʻstlari [siyosatchilar] bilan aloqa yoʻqligidan jahli chiqardi… U haqiqatan ham ularni doʻstlari deb bilardi va ular yordam berishga harakat qilmaganidan hafsalasi pir boʻlgandi», - degan Iddhou.
Tirik qolgan qoʻriqchilarning soʻzlariga koʻra, Qazzofiy tarafdorlarida chekinish boʻyicha aniq reja boʻlmagan. Raqiblar shaharni osonlik bilan qurshab olishgani uchun ayrimlar Sirtdan ketishni maslahat bergan. Oxir-oqibat «sahro oʻgʻli» (badaviylar orasida oʻsgani uchun Qazzofiyga berilgan laqablardan biri) 2011-yil 20-oktabrda oʻzi tugʻilgan Jarref vodiysiga yoʻl olishga qaror qilgan.
«Biz u oʻzi tugʻilgan joyda oʻlishni istayapti deb oʻyladik. U buni ochiq aytmadi, ammo u yerga aynan oʻlish niyatida ketayotgandi», - deb taʼkidlagan Dau.
Soʻnggi kunlarda Qazzofiy atrofida bir necha yuz kishidan ortiq odam qolmagandi. Uning jangchilari umidsizlik bilan jang qilardi, ularning koʻpchiligi tayyorgarlikdan oʻtgan askarlar emas, koʻngillilar edi. Shuning uchun Sirtdan chiqib ketish reja boʻyicha amalga oshmadi.
«Ular yoʻlga ertalab soat toʻrtda chiqishlari kerak edi, ammo koʻngillilarda tajriba yoʻq edi. Ayrimlari uxlab qoldi, boshqalari esa, hatto choy damlash bilan ovora boʻldi», - deb yozgan Al Jazeera guvohlarga tayanib.
Yorib oʻtish 20-oktabr kuni ertalab sakkizda boshlandi va Gʻarb kuchlari Qazzofiyning kolonnasini payqab qoldi (konvoy 50 ga yaqin oq rangli mashinalardan iborat edi). Birinchi boʻlib Amerika razvedka droni zarba berdi. Keyin esa Fransiyaning ikkita qiruvchi-bombardimonchi samolyoti hujum qildi.
«Talotoʻp boshlanib ketdi... Men Qazzofiyni mashinadan tortib chiqardim va yoʻl ostidagi suv quvurlari tomon yugurdik. Bizga toʻxtovsiz oʻq uzishardi, snaryad parchalari tegib, yelkam va oyoqlarim yaralandi», - deb eslagan Iddhou.
Yoʻlda qoʻriqchi hushidan ketgan. Qazzofiy oʻgʻillari bilan birga quvur yonida oʻtirgani u koʻrgan soʻnggi manzara boʻlgan.
«U qoʻrqmasdi, hatto hazillashardi. Ammo oʻlim muqarrar ekanini yuz foiz tushunardi», - deb hikoya qilgan qoʻriqchi.
Qazzofiy va uning yonidagilar oʻqlardan qochish uchun quvur ichiga kirib olishgan. Qoʻzgʻolonchilar ularni shu yerdan topishgan.
Foto: Thaier al-Sudani/Reuters
Yarador Qazzofiy topilgan quvur
«Uni koʻrganimda gapirishga ham, oʻylashga ham qodir emasdim. Miyamdan “Mana, hammasi tugadi, Qazzofiy tamom boʻldi”, degan fikr oʻtdi», - deb eslagan Qazzofiyni birinchi boʻlib topgan 21 yoshli Umron Shaʼbon.
Isyonchilar oʻq uzishdi, Qazzofiyning qoʻriqchilaridan biri granata otdi, ammo granata uzoqqa tushmadi va polkovnikning oʻzini yaraladi. Tutun tarqalganidan keyin sobiq davlat rahbarini oyoqlaridan ushlab tashqariga tortib chiqarishdi.
«Uni quvurdan tortib chiqarishganida, u “Nima boʻlyapti? Nima boʻldi?” deb soʻradi. U bilan yuzma-yuz turar ekanman, uning barcha jinoyatlarini esladim. U muhim shaxsdek tuyulardi, ammo aslida oddiy bir ayanchli kimsa ekan», - deya eslagan yana bir yosh isyonchi Ahmad Gʻazal.
Keyingi voqealarni isyonchilarning oʻzlari mobil telefonlariga tasvirga olishdi va tasvirlar internetda tarqaldi.
Lavhalardan birida qurollangan olomon Qazzofiyni doʻpposlayotgani aks etgan. Uni yerda sudrashadi, sochi va kiyimidan ushlab turishadi, yuzi esa qonga belangan.
«Sizlarga nima qildim?… Bu taqiqlangan, bu gunoh… Yaxshilik bilan yomonlikning farqiga borasizlarmi?» - deya yolvoradi Qazzofiy zaif ovozda.
«U oxirigacha xalq uni yaxshi koʻrishi kerak, deb ishongandi. U odamlar uchun ham, butun Liviya uchun ham juda koʻp yaxshi ishlar qilganman, deb hisoblardi», - deb izohlagan Dau.
Foto: Reuters
Qazzofiy umrining soʻnggi onlari. 2011-yil 20-oktabr. (Videodan kadr)
Qazzofiyni koʻtarib, mashina kapoti ustiga tashlashadi, ayrimlar u bilan suratga tusha boshlaydi. Asirning boshi yonida esa qurol ushlab turiladi.
«Uni tirik qoldiring! Tirik qoldiring!» - deydi ayrim jangchilar.
Videolardan birida kamera Qazzofiydan boshqa tomonga burilganida, kadr ortidan oʻq ovozlari eshitiladi. Qazzofiyni Misurataga olib borish uchun tez yordam mashinasiga joylashtirishgan paytda u allaqachon jonsizdek koʻrinardi, deyishgan videoyozuvlarni oʻrgangan amerikalik huquq himoyachilari.
«Qazzofiy kolonnasining boshqa ishtirokchilarini qoʻlga olgan va qurolsizlantirgan isyonchilar ularni shafqatsizlarcha kaltaklashgan hamda oʻnlab kishilarni shu joyning oʻzida qatl etishgan… Liviya hukumati tergov oʻtkazmadi va bu jinoyatlarni sodir etganlarni javobgarlikka tortmadi», - deya taʼkidlagan Human Rights Watch tashkiloti.
Qatl etilganlar orasida shahardan muvaffaqiyatsiz yorib chiqishga boshchilik qilgan Qazzofiyning oʻgʻli Muʼtassim ham boʻlgan. 20-oktabr kuni keyinroq olingan videoda u allaqanday xonada isyonchilar qurshovida xotirjam oʻtirib suv ichayotgani va chekayotgani aks etgan. Uni kun botishidan oldin oʻldirishgan.
Foto: AP
Muammar Qazzofiyning yondirilgan surati, Sirt shahri
Qazzofiy oʻlganini isbotlash uchun uni va oʻgʻlini darhol dafn etishmagan. Ularning jasadlari Misurata bozoridagi sabzavotlar saqlanadigan sanoat muzlatkichiga qoʻyilgan. Jasadlarni koʻrish uchun uzun navbatlar hosil boʻlgan, odamlarga jasadlar oldida suratga tushishga ruxsat berilgan. Bu vaqtda koʻchalarda gʻalaba sharafiga oʻqlar otilib, mushakbozlik avjiga chiqqandi.
«[Ularning jasadlari] na bugun, na boshqa kuni yorib koʻriladi», - deya keskin javob qaytardi yangi hukumat vakillari Qazzofiyning «tasodifiy» oʻlimiga shubha bildirgan Gʻarb ommaviy axborot vositalarining soʻrovlariga.
Mahalliy qoʻmondonlar sobiq davlat rahbarini hech kim oʻldirmaganini taʼkidlashdi (garchi oʻsmirlardan biri internetda umumiy dushmanni oʻzi otib oʻldirgani bilan maqtangan boʻlsa-da).
«Unga ikki marta oʻq uzdim. Bir oʻq qoʻltigʻi ostiga, ikkinchisi boshiga tegdi. U darhol oʻlmadi, yana yarim soat qiynaldi», - degan oʻzini Sanad as-Sodiq al-Uraybiy deb tanishtirgan oʻsmir.
Jangchilar, shuningdek, halok boʻlgan Qazzofiyga tegishli etiklar, tilla suvi yuritilgan toʻpponcha, avtomat va sunʼiy yoʻldosh telefonini ham faxr bilan namoyish etishgan.
Foto: Reuters
Qazzofiyning tilla suvi yuritilgan toʻpponchasi
«Uni hattoki qasddan oʻldirishgan boʻlsa ham, u bunga loyiq edi deb hisoblayman. Uni ming marta oʻldirishganida ham, bu uning liviyaliklarga yetkazgan zararini qoplash uchun yetarli boʻlmasdi», - dedi keyinroq Milliy oʻtish kengashi aʼzosi Sayeh jurnalistlarga.
Oxir-oqibat Qazzofiy va uning oʻgʻli Liviya sahrosida yashirincha dafn etildi.
Liviya esa xalqning umidlariga qaramay, Qazzofiy oʻlimidan keyin tinchlikka erishmadi. Uning oʻlimi hokimiyat boʻshligʻini yuzaga keltirdi va mamlakat koʻp yillik tartibsizliklar botqogʻiga botdi.
«Ular ilonning boshini - Qazzofiyni kesib tashlashdi. Ammo uning oʻrnida yuzlab boshqa ilonlar paydo boʻldi… Ularning har biri hukmronlik qilishni istaydi. Hamma joyda qurol», - degan afsus bilan inqilob ishtirokchilaridan biri Qazzofiy oʻldirilganidan toʻrt yil oʻtgach.
