“U darhol ölmadi”. Qazzofiy umrining sönggi onlari qanday ötgandi?

Harbiy qarorlarni Qazzofiyning öğillari qabul qilardi. Uning özi esa dala şaroitiga möljallangan plitkada çoy damlab, qaydlar yozib, Qurʼon va boşqa kitoblarni öqib kun ötkazardi. U bu kitoblarni jomadonda özi bilan olib yurardi.

«U qörqmasdi. Unda heç qaçon qörquv bölmagan. Lekin Yevropadagi yaxşi döstlari [siyosatçilar] bilan aloqa yöqligidan jahli çiqardi… U haqiqatan ham ularni döstlari deb bilardi va ular yordam berişga harakat qilmaganidan hafsalasi pir bölgandi», - degan Iddhou.

Tirik qolgan qöriqçilarning sözlariga köra, Qazzofiy tarafdorlarida çekiniş böyiça aniq reja bölmagan. Raqiblar şaharni osonlik bilan qurşab olişgani uçun ayrimlar Sirtdan ketişni maslahat bergan. Oxir-oqibat «sahro öğli» (badaviylar orasida ösgani uçun Qazzofiyga berilgan laqablardan biri) 2011-yil 20-oktabrda özi tuğilgan Jarref vodiysiga yöl olişga qaror qilgan.

«Biz u özi tuğilgan joyda ölişni istayapti deb öyladik. U buni oçiq aytmadi, ammo u yerga aynan öliş niyatida ketayotgandi», - deb taʼkidlagan Dau.

Sönggi kunlarda Qazzofiy atrofida bir neça yuz kişidan ortiq odam qolmagandi. Uning jangçilari umidsizlik bilan jang qilardi, ularning köpçiligi tayyorgarlikdan ötgan askarlar emas, köngillilar edi. Şuning uçun Sirtdan çiqib ketiş reja böyiça amalga oşmadi.

«Ular yölga ertalab soat törtda çiqişlari kerak edi, ammo köngillilarda tajriba yöq edi. Ayrimlari uxlab qoldi, boşqalari esa, hatto çoy damlaş bilan ovora böldi», - deb yozgan Al Jazeera guvohlarga tayanib.

Yorib ötiş 20-oktabr kuni ertalab sakkizda boşlandi va Ğarb kuçlari Qazzofiyning kolonnasini payqab qoldi (konvoy 50 ga yaqin oq rangli maşinalardan iborat edi). Birinçi bölib Amerika razvedka droni zarba berdi. Keyin esa Fransiyaning ikkita qiruvçi-bombardimonçi samolyoti hujum qildi.

«Talotöp boşlanib ketdi... Men Qazzofiyni maşinadan tortib çiqardim va yöl ostidagi suv quvurlari tomon yugurdik. Bizga töxtovsiz öq uzişardi, snaryad parçalari tegib, yelkam va oyoqlarim yaralandi», - deb eslagan Iddhou.

Yölda qöriqçi huşidan ketgan. Qazzofiy öğillari bilan birga quvur yonida ötirgani u körgan sönggi manzara bölgan.

«U qörqmasdi, hatto hazillaşardi. Ammo ölim muqarrar ekanini yuz foiz tuşunardi», - deb hikoya qilgan qöriqçi.

Qazzofiy va uning yonidagilar öqlardan qoçiş uçun quvur içiga kirib olişgan. Qözğolonçilar ularni şu yerdan topişgan.

«Uni körganimda gapirişga ham, öylaşga ham qodir emasdim. Miyamdan “Mana, hammasi tugadi, Qazzofiy tamom böldi”, degan fikr ötdi», - deb eslagan Qazzofiyni birinçi bölib topgan 21 yoşli Umron Şaʼbon.

Isyonçilar öq uzişdi, Qazzofiyning qöriqçilaridan biri granata otdi, ammo granata uzoqqa tuşmadi va polkovnikning özini yaraladi. Tutun tarqalganidan keyin sobiq davlat rahbarini oyoqlaridan uşlab taşqariga tortib çiqarişdi.

«Uni quvurdan tortib çiqarişganida, u “Nima bölyapti? Nima böldi?” deb söradi. U bilan yuzma-yuz turar ekanman, uning barça jinoyatlarini esladim. U muhim şaxsdek tuyulardi, ammo aslida oddiy bir ayançli kimsa ekan», - deya eslagan yana bir yoş isyonçi Ahmad Ğazal.

Keyingi voqealarni isyonçilarning özlari mobil telefonlariga tasvirga olişdi va tasvirlar internetda tarqaldi.

Lavhalardan birida qurollangan olomon Qazzofiyni döpposlayotgani aks etgan. Uni yerda sudraşadi, soçi va kiyimidan uşlab turişadi, yuzi esa qonga belangan.

«Sizlarga nima qildim?… Bu taqiqlangan, bu gunoh… Yaxşilik bilan yomonlikning farqiga borasizlarmi?» - deya yolvoradi Qazzofiy zaif ovozda.

«U oxirigaça xalq uni yaxşi körişi kerak, deb işongandi. U odamlar uçun ham, butun Liviya uçun ham juda köp yaxşi işlar qilganman, deb hisoblardi», - deb izohlagan Dau.

Qazzofiyni kötarib, maşina kapoti ustiga taşlaşadi, ayrimlar u bilan suratga tuşa boşlaydi. Asirning boşi yonida esa qurol uşlab turiladi.

«Uni tirik qoldiring! Tirik qoldiring!» - deydi ayrim jangçilar.

Videolardan birida kamera Qazzofiydan boşqa tomonga burilganida, kadr ortidan öq ovozlari eşitiladi. Qazzofiyni Misurataga olib boriş uçun tez yordam maşinasiga joylaştirişgan paytda u allaqaçon jonsizdek körinardi, deyişgan videoyozuvlarni örgangan amerikalik huquq himoyaçilari.

«Qazzofiy kolonnasining boşqa iştirokçilarini qölga olgan va qurolsizlantirgan isyonçilar ularni şafqatsizlarça kaltaklaşgan hamda önlab kişilarni şu joyning özida qatl etişgan… Liviya hukumati tergov ötkazmadi va bu jinoyatlarni sodir etganlarni javobgarlikka tortmadi», - deya taʼkidlagan Human Rights Watch taşkiloti.

Qatl etilganlar orasida şahardan muvaffaqiyatsiz yorib çiqişga boşçilik qilgan Qazzofiyning öğli Muʼtassim ham bölgan. 20-oktabr kuni keyinroq olingan videoda u allaqanday xonada isyonçilar qurşovida xotirjam ötirib suv içayotgani va çekayotgani aks etgan. Uni kun botişidan oldin öldirişgan.

Qazzofiy ölganini isbotlaş uçun uni va öğlini darhol dafn etişmagan. Ularning jasadlari Misurata bozoridagi sabzavotlar saqlanadigan sanoat muzlatkiçiga qöyilgan. Jasadlarni köriş uçun uzun navbatlar hosil bölgan, odamlarga jasadlar oldida suratga tuşişga ruxsat berilgan. Bu vaqtda köçalarda ğalaba şarafiga öqlar otilib, muşakbozlik avjiga çiqqandi.

«[Ularning jasadlari] na bugun, na boşqa kuni yorib köriladi», - deya keskin javob qaytardi yangi hukumat vakillari Qazzofiyning «tasodifiy» ölimiga şubha bildirgan Ğarb ommaviy axborot vositalarining sörovlariga.

Mahalliy qömondonlar sobiq davlat rahbarini heç kim öldirmaganini taʼkidlaşdi (garçi ösmirlardan biri internetda umumiy duşmanni özi otib öldirgani bilan maqtangan bölsa-da).

«Unga ikki marta öq uzdim. Bir öq qöltiği ostiga, ikkinçisi boşiga tegdi. U darhol ölmadi, yana yarim soat qiynaldi», - degan özini Sanad as-Sodiq al-Uraybiy deb taniştirgan ösmir.

Jangçilar, şuningdek, halok bölgan Qazzofiyga tegişli etiklar, tilla suvi yuritilgan töpponça, avtomat va sunʼiy yöldoş telefonini ham faxr bilan namoyiş etişgan.

«Uni hattoki qasddan öldirişgan bölsa ham, u bunga loyiq edi deb hisoblayman. Uni ming marta öldirişganida ham, bu uning liviyaliklarga yetkazgan zararini qoplaş uçun yetarli bölmasdi», - dedi keyinroq Milliy ötiş kengaşi aʼzosi Sayeh jurnalistlarga.

Oxir-oqibat Qazzofiy va uning öğli Liviya sahrosida yaşirinça dafn etildi.

Liviya esa xalqning umidlariga qaramay, Qazzofiy ölimidan keyin tinçlikka erişmadi. Uning ölimi hokimiyat böşliğini yuzaga keltirdi va mamlakat köp yillik tartibsizliklar botqoğiga botdi.

«Ular ilonning boşini - Qazzofiyni kesib taşlaşdi. Ammo uning örnida yuzlab boşqa ilonlar paydo böldi… Ularning har biri hukmronlik qilişni istaydi. Hamma joyda qurol», - degan afsus bilan inqilob iştirokçilaridan biri Qazzofiy öldirilganidan tört yil ötgaç.