Inqilob arafasida – kelajakda ta'lim qanday köriniş oladi?
|20:00 / 06.02.201923 53612 min
Tsivilizatsiya açinarli holatga tuşib qolgani sabablardan biri – ta'lim tizimidir. Insoniyat jar yoqasidan uzoqlaşişi uçun ta'limni mohiyatan özgartiriş kerak bölyapti. Ammo, soha birovning amrini kutmasdan, öz-özidan özgariş arafasida turibdi.
Ta'lim tezligi va sifatini köp marta oşiriş imkonini beradigan texnik imkoniyatlar yuzaga kelgan bölsa ham, ulardan foydalanilmayotgani, maktablarda ta'lim eskiçasiga – oğzaki darslar bilan olib borilayotgani, ta'limimiz öziga xos bir lotereyaga aylanib qolgani haqida söz yuritgan edik. Masalani yanada kengroq olib, mavzuni davom ettiramiz.
Bir marta eşitgandan...
100 yil oldin köz bilan qabul qilinadigan axborot söz va matn orqali yetkaziladigan axborotga qaraganda tez va samarali özlaştirilişini olimlar tajribada aniqlaşgan edi. Bu «tasvir ustunligi effekti» deb nom olgan. Ma'lumbölişiça, inson boş miyasi tasvirni matnga qaraganda 60 000 barobar (!) tezroq özlaştiradi. Köplab tajribalarda öz isbotini topgan bu effekt inson xotirasining tasvirga nisbatan öta ta'sirçanligi bilan izohlanadi. Ya'ni, miya köz bilan ilğanadigan ramzlarni öta tez tahlil qilar ekan. Mazkur hodisani olimlar tasvirlar miyada oson kodlanişi va kerak bölganda oson koddan çiqarilişi bilan, matn orqali qabul qilingan axborot esa ikki martalik kodlaniş evaziga xotirada qiyin kodlanişi va qiyin koddan çiqarilişi bilan izohlaşadi.
Yana bir muhim kaşfiyot
Miya yuzasining 50 foizi köz bilan köriladigan axborotni qayta işlaşga möljallangan. «Közning qanday işlaşini bilsak miya qanday işlaşini bilişga yaqinlaşamiz», – deydi olimlar.
Bir neça yil avval ötkazilgan tajribada inson 10 sekund davomida 2500ga yaqin tasvirni eslab qolişga qodir ekanligi aniqlangandi. Yana ham ajablanarlisi bu – 10 sekund davomida körilgan tasvirlarning 63 foizini kişilar bir yil ötgandan keyin ham yaxşi eslaşdi. E'tibor bering – ularga 10 sekundda 2500 surat namoyiş etilgandi.
Mavzuga oid
Axborotni xotiraga saqlaş böyiça vizual ketma-ketlik matn va oğzaki tuşuntirişga nisbatan olamşumul farqqa – effektivlikka egaligi ma'lum böldi. Odam 72 soatdan keyin oğzaki yetkaziladigan ma'lumotning 10 foizini eslasa, tasvir orqali yetkazilgan ma'lumotning 65 foizini eslaydi.
Boşqaça qilib aytganda, boş miya öz quvvatining yarmini közlar qabul qiladigan axborotni tahlil qilişga sarflasa, qolgan quvvatini tananing boşqa qismlariga taqsimlar ekan. Miya hatto matnni anglayotganda ham tasvirni tez anglaş qobiliyatini işga solar, ya'ni harf va sözlarni tasviriy ramzlar sifatida qabul qilişni odatga aylantirib olar ekan.
Bu muhim tabiiy jihatni axborotni özlaştiriş samaradorligini oşirişda qöllaş ayni muddao.
Nega unda ahvol öşa-öşa?
Nega, şunça texnik imkoniyatlar yuzaga kelgan bölsa ham, hamon bolalar sinfxonalarda besamar oğzaki darslarni tinglaşga majbur qilinyapti? Nega ta'limning intensivligini bir neça baravar oşiriş imkoni böla turib, olamşumul imkoniyatlar işga solinmayapti? Nega qotib qolgan ta'lim standartlari hamon ğolib bölib turibdi? Nega minglab, balki millionlab bolalardagi iste'dodlar hamon zavolga uçrayapti?
Nega harbiy xarajatlarga milliardlarni sarflovçi qudratli davlatlar tabiiy fanlarni qisqa vaqt mobaynida öquvçining zehniga singdirişi, vaqtni – bola umrini iqtisod qilişi mumkin bölgan köp ölçamli videodarsliklarni tayyorlab, dunyoni ta'minlamayapti? Axir, bu imkoniyatlarni işga solib, maktablardan hozirgidan köra bir neça barobar ilmli – özi yaşayotgan dunyosini bir neça barobar yaxşiroq biladigan, his etadigan yangi avlodni yetiştirib çiqarsa böladi-ku? Bu savollarga aniq javob yöq. Aniq javob bölmagan joyda esa farazlarga örin beriladi.
Farazlar
Özligini va özi yaşab turgan dunyosini yuqori darajada biladigan, özini köp ölçamli dunyoda his etadigan, qaysi koordinata nuqtasida, qaysi davrda, nima uçun yaşayotganini biladigan kişilardan iborat yangi avlod hozirda hukmron bölib turgan tuşunçalar tizimini qayta taftiş qiliş salohiyatiga ega böladi. Hozirda maktablarni bitirayotgan: özi va atrof dunyo haqida deyarli heç narsa bilmaydigan, dunyoga ilmiy nazar sola olmaydigan, rangsiz, ta'bir joiz bölsa – ikki ölçamli dunyoda özini tasavvur etadigan, heç bir narsani tahlil qila olmaydigan avloddan farqli bunday ilmli avlod dunyoning yangi nizomi haqida öylanişga, tamaddunga yangi nizom kerakligi töğrisida fikr yuritişga qodir avlod böladi.
Heç kimdan söramasdan...
Ammo, odatdagidek, hukumatlar miqyosida nazarga ilinmay yoki atay qilinmay turilgan işlarni xususiy – davlatga aloqasi bölmagan yakka şaxslar rivojlantirişga urinişmoqda. Bu urinişlar hozirça dunyo miqyosida ta'lim sohasini yangi bosqiçga kötargani yöq, zero novatsiyalarni maktablarda ommaviy joriy qiliş hamon hukumatlarning qölida. Ammo, yaqin orada sifatli va kreativ uslubda işlangan öquv filmlari işlab çiqariş hamda masofadan ta'lim beriş amaliyoti keskin tarzda rivoj topişini bemalol başorat qiliş mumkin, çunki bu jarayonning kurtaklari körinib qoldi.
Yaqin kelajakda sifatli ta'limni uydan çiqmasdan oliş mumkin bölişini, «ta'lim oliş» degan siyqasi çiqib ulgurgan tuşunça ortda qolib, yangi texnik imkoniyatlar vositasida soha «dunyoni anglaş» ma'nosini olişini başorat etiş ham örinlidir.
Bunday ta'lim erkin – boşqaruv, çeklov, byurokratiya hamda sub'yektiv omillardan xoli bölgani bois ilm-fanning yangi yutuqlarini tez özlaştiruvçan, yangi ğoyalarga oçiq, «tirik», jonli sohaga aylanadi.
Şu tarzda soha, heç kimdan izn söramasdan, öz-özini yuqori poğonaga olib çiqişi mumkin bölib turibdi.
«Miya nima deydi?»
Yuzaga kelayotgan misli körilmagan imkoniyatlar yordamida bola qisqa vaqt mobaynida köp bilimni özlaştirişi mumkin. Bunday samara axborotning bir emas – bir neçta ölçamlarda, qiziqarli, dinamik tasvirlar şaklida bolaga yetkazilişi bilan, jarayon maroqli ötişi bilan ta'minlanadi.
Qisqa vaqt mobaynida köp bilim oliş miya uçun zararli emasmi?
Inson boş miyasini örganayotgan olimlarning e'tirof etişiça, informatsiyani qabul qiliş va qayta işlaşdan boş miya çarçamaydi. Miyaning axborot qabul qiliş imkoniyati esa benihoya ulkan bölib, uni axborot bilan töldirib bitkaziş imkonsiz. Aksinça, axborot miya uçun öziga xos ozuqa bölib, axborotsiz qolgan miya inqirozga uçraşni boşlaydi.
Salk instituti (Salk Institute for Biological Studies) neyrofiziologlarining hisoblab çiqişiça, inson miyasi taxminan 5-20 petabayt ma'lumotni özida siğdira olar ekan. Bu esa hozirda internetda mavjud bölgan axborotning hammasi (!) deganidir, deyiladi eLife jurnalida naşr etilgan maqolada.
Tekşirişlar miyaning dunyodagi eng mukammal hisoblaş maşinasi maqomini mustahkamladi – bor-yöği 20 vatt quvvat sarflab, bizning nerv tizimimiz hozirgi superkompyuterlar uçun imkonsiz bölgan axborotlar massivi bilan işlaydi. Farazan, bunday kompyuter yaratilgan holda u bitta katta şahar sarflaydigan quvvatni talab qiladi. Olimlar endilikda miyaga «qarab» yuqori effektiv hisoblaş maşinalarini yaratiş haqida öylaşmoqda.
Miya zöriqişiga esa boşqa omillar – çigallarni yeça olmaslik, asabiylaşiş, xususan, axborotni tuşunib ololmaslik natijasida yuz beradigan asabiylaşiş sabab böladi. Inçunun, ta'lim jarayoni sifatsiz bölsa, oğzaki darsni bola tuşunib yetolmasa ham miya zöriqişi sodir böladi. Bunday talofatdan qoçiş uçun, qimmatli a'zo bölmiş miyani muhofaza qiliş uçun bola organizmi himoya vositasini – e'tiborni jamlamaslik vositasini qöllaydi. Şunday ekan, bolalarda darsni tinglamaslik holatini kuzatsangiz, bu ularning beboşligidan emas – ular miyalarini zöriqişdan – tuşunarsiz darsdan himoya qilyaptilar. Miya zöriqişi emotsional va psixologik holat bilan boğliq, deyişadi olimlar.
Jumladan, hayot tarzi, dunyoqaraş torligi, jamiyatdan ajraliş, jismoniy va intellektual nofaollik, rivojlanişni istamaslik kişi özi qiziqmagan iş bilan şuğullanişi va miya faoliyati sustlaşişiga olib keladi.
Inçunun, ta'lim jarayonini qiziqarli qiliş, köp ölçamli tasvirlar ketma-ketligi orqali mavzularni qiziqarli qilib yetkaziş bola miyasi uçun «yengil hazm böladigan ozuqa» bölib, bunda dars bolaning fanlarga qiziqişi muttasil tarzda ortib borişiga ham xizmat qiladi.
«Quloqsiz bola» fenomeni
Bolalarning xarakteri turliça. Ammo ular bilan sodir böladigan ba'zi holatlarni umumlaştirsa böladi. Xususan, bolalarda bizga yoqmaydigan – salbiy holatlarning bir qismi ularning qiziqişlari qondirilmasligi sababidan böladi.
Tabiatida dunyoni tadqiq etiş istagi va bunga iqtidori bor bölgan inson bolasi uçun mazkur istakni sifatli qondiriş – bola şaxsiyati uyğun şakllanişi uçun muhimdir. Avvallari turmuş tarzi hozirgidan ança sodda bölgani bois, bola atrofini anglaşi va atrof-dunyo bilan uyğunlikka erişişi osonroq bölgan. XXI asrga kelib hayot tarzi birmunça murakkablaşgani, çor-atrofda mohiyatiga yetiş qiyin bölgan narsalar bisyor bölgani e'tiboridan ta'lim bunday voqelik talabiga javob berişi – bolaga yordam berişi favqulodda ahamiyat kasb etadi.
Zero, bunday fundamental ehtiyojning – dunyoni anglaş ehtiyojining qondirilmasligi yangi avlodning özi yaşayotgan dunyosi bilan uyğunlikka kela olmasligi, voqelik bilan ziddiyatga borişi, buning oqibatida turfa salbiy natijalarga olib keladi va olib kelmoqda ham. Sifatli va maroqli ta'lim esa buni tuzatişga qodir.
Standartlarning ojizlaşuvi
Yangi yaxborot texnologiyalari ta'lim sifati va tezligini oşirişi bilan birga olamni – voqelikni örganişda biryoqlamalik dardidan xalos böliş imkoniyatini yaratadi. Bir narsa yoki hodisaga bitta, köpinça sub'yektiv bölgan qaraşga tobe bölib qolişdek salbiy holatdan ketiş imkoniyati paydo böldi.
Endi örganmoqçi bölgan narsangiz haqida turli ma'lumot va qaraşlar bilan tanişib, keyin öz xulosangizni hosil qilişingiz mumkin böldi. Bu esa kişini dunyoni xolis va ongli ravişda anglaşga yöl oçadi.
Xulosa örnida
Ta'limning hozirgi körinişi, ayniqsa biz kabi ta'lim körinişi va dasturlari eskirib qolgan mamlakatlarda, unib kelayotgan avlod salohiyatining bir misqol qismini yuzaga çiqaryapti, xolos. Qolgani havoga uçib ketyapti, desak, mubolağa bölmaydi. Eng qiziq jihati – biz buni bilamiz. Aksar bolalarimiz maktablarimizdan dunyo haqida aytişga arzigulik bilimga ega bölmasdan çiqayotganini ham bilamiz. Ayni şu çoğda «deraza ortida» mutlaqo yangi imkoniyatlar şakllanib, gavdalanib, «eşik taqillatib» turibdi. Ular işlatilsa, bolangiz qisqa vaqt içida özini özgaça bir – köp ölçamli dunyoda his etişi mumkin böladi.
