Moslaşuvçan temir xonim. Liz Trass Britaniya boş vaziri böldi
|21:40 / 05.09.202246 27916 min
Özini «temir xonim» deb ataşlarini istaydi, soliqlarni kamaytirişni va’da qilgan va Putinni töxtatişga çaqirgan. Britaniyaning yangi boş vaziri haqida nimalar ma’lum?
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Buyuk Britaniya taşqi işlar vaziri 47 yoşli Yelizabet Trass hukmron Konservativ partiyaning yangi rahbari etib saylandi.
Ovoz beriş jarayonining oltinçi turida u Konservativ partiyaning 81 326 nafar a’zosi ovozini qölga kiritdi. Uning raqibi, sobiq moliya vaziri Rişi Sunakka 60 399 kişi ovoz bergan.
Liz Trass Konservativ partiya rahbarligida Boris Jonsonning örnini egallaydi.
Yaqin vaqtlar içida Jonson qiroliçaga öz iste’fosini ma’lum qilişi va Trassni öz vorisi sifatida taqdim etişi kerak. Qiroliça bilan rasmiy uçraşuvdan keyin Trass rasman boş vazirga aylanadi.
Jonson iyul oyi boşida Konservativ partiya rahbarligidan ketişini e’lon qilgandi. U öz kabinetida yuzaga kelgan mojaro ortidan iste’fo berişga majbur bölgandi.
Avgust oyi örtalarida ötkazilgan sörovlardan biriga köra, Liz Trass Konservativ partiya rahbarligi uçun kuraşda Rişi Sunakni jiddiy farq bilan ortda qoldirgan: uni partiya a’zolarining 60 foizi, Sunakni 28 foizi qöllab-quvvatlagan.
Faqatgina Konservativ partiya a’zolari ovoz beradigan saylovda ğalaba qozonadigan nomzod avtomatik ravişda britan hukumati rahbariga aylanadi.
Britaniya tarixidagi ilk boş vazir bölgan Margaret Tetçerning yorqin faoliyati tufayli uning izdoşlari ham «temir ayol» bölişga urinişi tabiiy. Partiya funksioneri, 2016-2019 yillarda boş vazir bölgan Tereza Meyni ham unga öxşatişgan. Ammo öxşamagan.
Meydan köra Liz Trass Tetçer kabi konservatorlarning qat’iy va ğoyaviy yetakçisiga öxşaydi va uning özi bunday öxşaşlikni eslatib turişga intiladi.
Tört yil muqaddam u Şotlandiyaning Scotsman gazetasidagi kolonkasini 7 yoşida Şotlandiyadagi ilk maktabidagi debatda Tetçer rolini öynagani haqidagi xotiralar bilan boşlagan. Keyin - Tetçer haqida heç qanday muhokamalar yöq, faqat u Şotlandiyada öta maşhur bölgani eslanadi. Ammo obraz «kiritib ketilgan», Tetçer va Trass familiyasi yonma-yon kelgan - şuning özi yetarli.
Mavzuga oid
Hozirda britan matbuoti u Şarqiy Yevropada tankda suratga tuşgani yoki teledebatlarga kök bluzka kiyib kelganiga e’tibor qaratmoqda - bularning bari Tetçerning mediadagi imijini yodga soladi.
TIVdagi xodimlarining aytişiça, u instagramdagi sahifasini özi yuritib, obrazini öz qöllari bilan şakllantiradi.
Iş taşqi detallar bilan çeklanib qolmaydi. Nutqlari va maqolalarida Trass xonim omma qarşisida sönggi öttiz yil içida, ya’ni Tetçer davridan buyon Buyuk Britaniya boşqaruvida kuzatilmagan mafkuraviy siyosatçi - haqiqiy tori, öng liberal sifatida namoyon böladi.
Şu bilan birga Trass çerkovga qatnamaydi va bir jinslilar nikohi uçun ovoz bergan - zamonaviy britança konservatizm mana şunday.
«Kamida öz tarafdorlari nazarida u Margaret Tetçer va Ronald Reyganning soliqlarni kamaytiruvçi vorisi sifatida gavdalanadi», deya yozgandi Times gazetasi Trass haqida iyun oyida, yangi yetakçini saylaş jarayoni boşida.
Yevropada uruş ketmoqda, Buyuk Britaniya esa - xususan TIV rahbari Liz Trass timsolida - Ukrainaga faollik bilan yordam körsatmoqda, ammo uruş bilan birga iqtisodiy muammolar ham keldi va aynan iqtisodiyot mavzusi Trass va Sunak munozaralarining asosiy mavzusi böldi. Qolaversa, ularda Rossiya va Ukraina masalasida kelişmovçiliklar yöq.
«Men saylovda konservator sifatida kuraşaman va konservator kabi boşqaraman. Xalq erkin biznes qilişni, erkin va farovon yaşaşni istaydi. Odamlar hukumat ularning hayotini boşqarişga urinişini yoki keragidan ortiq mablağ sarflaşini istamaydi. Men butun faoliyatim mobaynida konservatizmning asosiy tamoyillari tarafdori bölib kelganman», deya yozdi Trass xonim Telegraph gazetasidagi manifest-maqolasida.
Trass öz raqibi Rişi Sunak moliya vaziri ekanida joriy etgan yoki joriy etişni rejalaştirgan soğliqni saqlaş soliği va korporativ soliqlarni oşirişni bekor qiliş orqali soliqlarni kamaytirişga va’da bergan.
Natijada Britaniya budjetiga Sunak rejalaştirgan milliardlab yiğimlar yetişmasligi mumkin. Sunak - moliyaçi va u instinktiv ravişda budjetni muvozanatda saqlaşga intiladi. Trassning ham birinçi kasbi hisobçilik bölgan (ularning ikkisi ham Oksfordni bitta kursda yakunlaşgan), ammo uning uçun hozirda prinsiplar muhimroq - budjet esa, uning işonç bildirişiça, bardoş bera oladi, faqat pandemiyadan keyingi milliy davlat qarzining oldingi çegarasiga qaytişni keçiktiriş kerak.
Bundan taşqari, Trass davlat xarajatlarining umumiy tekşiruvi ötkazilişi, şuningdek firmalar uçun qoidalar va talablar soddalaştirilgan investitsiya zonalari taşkil etilişini va’da qilgan.
Trass mayda masalalarda, ramziy mayda işlarda ham liberal bölişga harakat qilmoqda.
Masalan,u hukumatdagi ayrim hamkasblarining qöşimça soliqlar joriy etiş hamda «nosoğlom» bölgan mahsulotlar - tarkibida katta miqdorda şakar, tuz yoki yoğ bölgan mahsulotlar, içimliklar va taomlar sotuvini çeklaş ğoyasiga qarşi çiqadi. «Yetar, hukumat odamlarga nima yeyişni buyurmasligi kerak», degan u.
Trassga mahliyo bölmaganlar bir savolni berişadi: u prinsiplar haqida gapirayotganida qançalar samimiy?
«Uni köp yillar davomida kuzatib keladiganlarning aksari unda umuman qandaydir qat’iy e’tiqod borligi yoki u hozirda tanlaş qulay bölgan pozitsiyani tanlayotgani borasida şubhalarga ega», deya yozadi Amerikaning CNN telekanalining britaniyalik şarhlovçisi.
Kemeron boş vazirligi davrida Liz Trass Yevroittifoqda qoliş tarafdori edi, breksiter Jonson davrida esa - Yevroittifoqdan çiqişni yoqladi. Foto: Reuters
Meri Elizabet Trass (u xuddi Aleksander Boris de Pfeffel Jonson kabi, birinçi emas, ikkinçi ismidan foydalanişga qaror qilgan) - professional siyosatçi, butun faoliyati davomida u moslaşuvçanlik, pragmatiklik, seziş qobiliyatini namoyiş etdi, uni ayrimlar «prinsipsiz» yoki «flyuger» deb ataşadi.
Hozirda Trassning saylovçilari - torilar partiyasi a’zolari, ularning aksariga u aytayotgan gaplar yoqişi mumkin. Ammo u partiyani umummilliy parlament saylovlariga boşlab boradigan mahalda nima deydi - u yerda faqat konservatorlarga emas, butun aholining katta qismiga ma’qul keladigan gaplar aytilişi kerak.
Şunga qaramay, tadbirkorlar va şaxslar erkinligi tarafdori bölişi Trassning foydasiga işlaydi, u köp yillardan buyon bu erkinliklarni baland ovozda himoya qilib kelmoqda. Ammo öz yöli boşida u bu qadar dangal emasdi.
Qariyb öttiz yil muqaddam Liz Trass Britaniya siyosiy elitasining asosiy inkubatori sanaladigan Oksfordga yöl oladi va PPE (falsafa, siyosat, iqtisod) mutaxassisligi böyiça tahsil oladi.
Söl qaraşlarga ega oilada ösgan Trass Oksfordda markazçi Liberal-demokratik partiyaga qöşiladi. Safdoşlarining xotirlaşiça, u marixuana qonuniylaştirilişi va monarxiya bekor bölişini yoqlab çiqişlar qilgan - bular esa britan konservatorlariga begona bölgan ğoyalardir.
«Işonçim komilki, öşa vaqtlarda giyohvand moddalarni dekriminalizatsiya qiliş yoki monarxiyani bekor qiliş haqida gapirganida Trass jamoatçilik uçun tomoşa körsatgan. Öylaymanki, u har qanday auditoriya uçun rol öynab beradiganlardan biri va men u öşanda ham, hozir ham özi aytayotgan gaplarga işonişiga mutlaqo işonçim komil emas», degan CNN’ning britaniyalik tahlilçisi bilan suhbatda uning Liberal-demokratik partiyadagi sobiq safdoşi Nil Fosett.
Universitetni tamomlagan yili, 1996 yilda Trass liberal-demokratlarni tark etib, torilar safiga ötgan.
Keyin hisobçi sifatida işlagan va bir neça bor qayergadir saylanişga uringan, bu urinişlardan faqat bir martasida omadi kelib, Londondagi tumanlardan birining kengaşiga a’zo bölgan. Va nihoyat 2010 yilda Devid Kemeronning kengaytirilgan jamoasiga kirişga va Umum palataga saylanişga erişgan.
Şotlandiyada jamoatçilikning bir qismi Trass va Sunakni norozilik bilan kutib oldi. Birinçidan, Şotlandiyada konservatorlarning emas, söl partiyalar obrösi yuqoriroq, ikkinçidan, Trass - Şotlandiya mustaqilligi böyiça ikkinçi referendum ötkazilişiga qat’iyan qarşi.
Şundan keyin Trass faqat oldinga harakatlangan, har safar partiyaning bölajak rahbarini qöllab-quvvatlaşda adaşmagan, özi hukumatida işlagan uç boş vazirga sodiq qolgan - avvaliga Kemeron hukumatida atrof-muhit va qişloq xöjaligi vaziri bölgan, Tereza Mey hukumatida adliya vaziri lavozimini egallagan, Boris Jonson hukumatida esa taşqi savdo vaziri va taşqi işlar vaziri lavozimlarida işladi.
Trassning Brexit masalasida fikrini özgartirganini tez-tez yodga olişadi.
2016 yilgi referendumga qadar, yevropaparast boş vazir Kemeron davrida u Yevropa Ittifoqidan çiqişga qarşi bölgan. Referendum va Kemeronning iste’fosidan keyin Trass xato qilgani va u endi - Yevroittifoqdan çiqiş tarafdoriga aylanganini aytgan.
Tereza Mey ortidan hokimiyatga kelgan breksiter Jonson uni taşqi savdo vaziri etib tayinlaydi va Trass turli mamlakatlar bilan savdo kelişuvlarini qayta körib çiqişga kirişadi va ularning har birini Yevropa Ittifoqi bilan yöllari ayro bölgan Britaniya uçun muvaffaqiyat deya e’lon qiladi - holbuki ularning aksariyatida savdo şartlari Britaniya YeI a’zosi ekanida tuzilgan bitimlardan şunçaki köçirilgandi.
Liz Trass torilarning bölajak yetakçisi va boş vazir bölişi mumkinligi haqida avvalroq, 2018 yil oxirida, Tereza Meyning muvaffaqiyatsiz boşqaruvi poyoniga yetayotganida gapirilgandi. Şu bilan birga, britaniyalik jurnalistlar tusmol qilişiça, bunday miş-mişlar bolalaşini Trassning özi boşlab bergan - yoki, heç bölmaganda bunga öz uluşini qöşgan.
Ammo 2019 yilda u nomzodini ilgari surmadi - uni hamkasb deputatlar orasida qöllab-quvvatlaydiganlar yetarli darajada emasdi, qolaversa, öşanda Boris Jonson bilan raqobatlaşişdan naf yöq edi. Endi esa Trassning obrösi Jonsonnikidan ham özib ketmoqda.
Putinni töxtatiş
PA MEDIA
Yaqin vaqtlargaça rus tilli naşrlar qaysidir yevropalik siyosatçini auditoriya uçun taniştirişda albatta uning Rossiya bilan munosabatlardagi pozitsiyasiga alohida töxtalardi. Endi bu öz ma’nosini yöqotgan: Yevropada rossiyaparast siyosatçilar deyarli qolmadi (Britaniyada esa deyarli bölmagan).
Londonning Putin Rossiyasi bilan munosabatlari katta ehtimol bilan Trass boşqaruvida ham özgarmaydi (Sunak ğalaba qozonganida ham xuddi şunday deyiş mumkin edi).
Liz Trass Forin-ofis rahbari sifatida uruş davrida Ğarbda ikkinçi plandagi siyosatçilar orasida Rossiyaning eng sezilarli muxoliflaridan biriga aylandi.
Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan oldin u ham Jo Bayden, Entoni Blinken, Boris Jonson kabi oqibatlar haqida ogohlantirib çiqişlar qildi. Rossiyaga bordi va Sergey Lavrov bilan gaplaşdi. 24 fevraldan keyin köplab yevropalik siyosatçilar kabi Putinni töxtatiş kerakligini ayta boşladi.
«Agar biz Putinni Ukrainada töxtata olmasak, boşqa davlatlar - Boltiq böyi davlatlari, Polşa, Moldova ham xavf ostida qoladi va bu NATO bilan ziddiyat keltirib çiqarişi mumkin. Biz buni istamaymiz. Şu tufayli hozirning özida harakat qiliş mumkin», dedi Trass aprel oyidagi çiqişlarining birida.
«Rossiya bilan özaro hamkorlik davri poyoniga yetdi. Bizga Yevropa xavfsizligini ta’minlaş uçun qarşilik körsatiş, mudofaa va tiyib turiş qobiliyatiga asoslangan yangiça yondaşuvlar kerak», deya davom etadi Trass.
U öz boşqaruvi davrida Buyuk Britaniya Yevropaning mudofaa qobiliyatini oşirişiga öz hissasini qöşişini va’da qilmoqda: Trass dasturining punktlaridan biri - harbiy maqsadlar uçun ajratiladigan mablağ miqdorini YaIMning hozirgi 2,1 foizlik miqdoridan 3 foizigaça oşirişdir. Töğri, bu faqat 2030 yilga borib röy berişi közda tutilgan. Hozirda Britaniya harbiy ehtiyojlar uçun 60 mlrd dollar atrofida mablağ yönaltiradi va bu NATOda AQŞdan keyingi ikkinçi körsatkiçdir.
Bundan taşqari, Trass Britaniya uruşdan keyin Ukrainani tiklaşda faol iştirok etişini, boş vazirlikka saylangaç birinçi bölib Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy bilan qönğiroqlaşişini aytgan.
«Birinçi kundanoq yiqiliş»
Britaniyalik jurnalistlar fikriça, Liz Trassning Rişi Sunakni yengişiga xalal qila olmagan bölsa-da, kelgusida muammo çiqarişi mumkin bölgan xususiyati - bu u qadar yaxşi notiq emasligidir.
Uning nutqi juda köpçilik, nafaqat siyosatçi va jurnalistlar, balki oddiy aholi vakillari ham juda yaxşi nutq sözlay oladigan Buyuk Britaniya ölçovlari böyiça yomondir - bu mamlakatda omma oldida nutq sözlaş va debatlarda iştirok etişga bolalikdanoq, maktab çoğlaridanoq örgatişadi.
Ammo agar Trass oldindan tayyorlanmagan holda çiqiş qilsa, kutilmagan voqealar röy berişi mumkin.
Rossiya bosqini arafasida Liz Trass Ğarbdagi boşqa siyosatçilar kabi Moskvaga nimanidir tuşuntirişga urindi. Bosqin boşlangaç esa, kelişuv va hamkorlik davri tugaganini e’lon qildi. / Foto: Rossiya TIV
Jamoatçilik uning şu yil fevral oyida Rossiya TIV rahbari Sergey Lavrov bilan uçraşuvdagi qöpol xatosini eslaydi, öşanda Lavrov Rossiya şunçaki öz hududida harbiylarini harakatlantirayotgani va Ukrainaga hujum qilmoqçi emasligini aytib, kinoya bilan Trass Rossiyaning Voronej va Rostov oblastlari ustidan suverenitetini tan oliş-olmasligini söragandi.
Trass esa uning sözlarini tuşunmagan holda, gap Donetsk va Luhansk haqida ketmoqda deb öylab, şunday qovun tuşirgandi: «Buyuk Britaniya heç qaçon Rossiyaning bu hududlar ustidan suverenitetini tan olmaydi».
Britan gazetalari va ijtimoiy tarmoq foydalanuvçilari 20 iyul kuni, u partiya saylovlari finaliga çiqqan kunda Trassning ustidan obdon kulişgandi, çunki u tvitida «hayallamasdan işga kirişiş» (hit the ground running) iborasini işlatişda oxirgi sözni tuşirib qoldirgandi. Natijada «gursillab yiqiliş» ma’nosi (hit the ground) çiqib qolgandi. Tvitning töliq matni quyidagiça köriniş olgandi: «Işonç bildirganingiz uçun rahmat. Birinçi kundanoq yiqilişga tayyorman».
Trass öşa kuniyoq xatosini tuzatgandi, ammo keç bölgandi.
Britaniyalik ayrim snoblar (aristokratik jamiyatda özini bilimdon va did-farostali deb hisoblovçi odam) fikriça, Trassning norasmiy davralardagi oğzaki nutqida ham barçasi joyida emas.
«Bir qaraşda u hazillaşayotganga öxşaydi, lekin buni tuşuniş qiyin, çunki ba’zida Liz Trass gapiradigan til uning ona tili emasdek tuyuladi», deya yozgandi You jurnali muxbiri 2019 yilda Trass bilan restoranda, qulay muhitda olingan intervyuni eslagan holda.
