“Jinoyat qidiruv bölimi xodimlarida ham bodikamera bölişi kerak” - advokatlar
|22:29 / 06.09.202220 35110 min
Advokatlar Ilyos Yusupov va Zafar Usmonov Kun.uz'ga bergan intervyusida qaysidir jinoyatda gumonlanib qölga olingan yoki uşlab turilgan şaxslarning huquq-manfaatlarini ta’minlaş bilan boğliq muammolar haqida söz yuritişdi.
Ilyos Yusupov:
— Amaldagi qonunçiligimizda fuqaro qaysidir jinoyatda gumonlanib, uşlanadigan bölsa, unga qaysi huquqlari tuşuntirilişi kerak?
— Avvalambor, fuqaroga qaysi jinoyatda gumonlanib uşlanayotganini ma’lum qiliş kerak. Ikkinçidan, unga huquqlari tuşuntirilişi kerak. Ular quyidagilar: Siz özingizga qarşi körsatma bermaslik huquqiga egasiz. Sizning advokatga yoki yaqin qarindoşga xabar beriş va advokat bilan xoli uçraşmagunça körsatma bermaslik huquqingiz bor va hokazo.
— Qonunçilikda belgilab qöyilgan bu qoidalar amalda işlaydimi? Gumonlanuvçi sifatida tergov organlariga işi tuşganlardan ularga bu huquqlar tuşuntirilganini eşitmaganmiz. Aksar hollarda ularning uyidagilariga xabar berilmaydi.
— Endi, har bir advokatning işi individual xususiyatga ega. Sababi har bir holatda şunday bölgan, har bir holatda bunday bölmagan, deb aytolmaymiz. Bu tizimli emas. Bu ayrim paytlarda kuzatiladigan holat.
Ba’zan bizga ham yaqin qarindoşlari kelib, akamni yoki ukamni falonçi içki işlar organlariga olib borişgani haqida qönğiroq böldi. Öşa yerga borişingizni söraymiz, deb murojaat qilişadi. Bu bor narsa. Tabiiy hol. Lekin siz aytgan holatlar ham uçrab turadi.
Ilyos Yusupov, advokat
Agar bu jarayonlar elektronlaştirilsa, inson omili yöqoladigan bölsa, bu narsa öz-özidan yöqoladi. Uşlagan şaxsni har bir huquqni muhofaza qiliş organi xodimlariga ham şart qöyiş kerakmi yoki bodikamera zarurmi, ya’nikim uşlangan çoğidan keyingi holatning hammasi bodikameraga tuşib borsa, öşa huquqlarini tuşuntirgan yoki tuşuntirmaganini inkor qilişini isbotlaşi mumkin böladi.
Lekin hozir uşlangan şaxs bilan, uşlagan şaxs örtasida böladigan muloqotni isbotlab berolmaymiz. U huquqlarini tuşuntirdim deydi, bu esa u menga huquqimni tuşuntirmadi deydi. Bu ikkisining gapini bir narsa isbotlaşi mumkin böladi, u ham bölsa videoyozuv.
Zafar Usmonov:
— Rostdan ham şunaqa holatlar bor. Uşlagan taraf fuqaroga huquqlarini men tuşuntirganman deydi, fuqaro esa tuşuntirmagan deb aytadi. Fuqarolarni gumonlanuvçi sifatida uşlab keliş yoki qölga oliş köproq içki işlar xodimlari, xususan, jinoyat qidiruv bölimi xodimlari tomonidan amalga oşiriladi. Hamkasbim aytganiday, ularda na bodikamera, na videoyozuvlar bölmaydi. Şu sabab ular zimmasidagi majburiyatlarga qançalik rioya etganini biliş imkonsiz.
Mavzuga oid
Bizda öz huquqlarini tuşunmaydigan odamlar hali ham bor. Huquqiy madaniyatni rivojlantirişga harakat qilinyapti. Lekin hali bu öta darajada rivojlanib ketgani yöq. Men şuni taklif qilgan bölardimki, advokatlar töğrisida köproq filmlar suratga olinsa va öşa yerda ana şu jihatlar aytib ötilsa, maqsadga muvofiq bölar edi.
Zafar Usmonov, advokat
Çet el kinolarida e’tibor berib qarayman, har bitta kinosida advokat bor. Har bitta kinosida politsiya mahkamasi bor. Har bitta kinosida şuni köriş mumkinki, politsiya gumon qilinuvçi şaxsni uşlagan paytda “Falonçi Pismadonçi, uyga qönğiroq qiliş, advokat oliş huquqingiz bor. Bergan körsatmangiz özingizga qarşi işlaşi mumkin, ogohlantiraman” deb aytadi. Bizning kinolarimizda ham şu narsalar keng tarğib qilinsa, insonlarga tezroq ta’sir qiladi.
— Demoqçisizki, konstitutsiyaviy islohotlar bilan birgalikda odamlarning huquqiy madaniyatini ham oşirib boriş kerak.
— Şunday. Çunki siz aytayotgan holatlar, ya’ni gumonlanuvçini uşlaş çoğida unga huquqlari tuşuntirilişi amaldagi qonunlarimizda ham bor. Bu norma boş qonunimizda aksini topsa, u har bir fuqaroning konstitutsiyaviy huquqiga aylanadi. U qanday işlab ketişini kelajakda köramiz.
— Bu norma Konstitutsiyaga kiritilsa, uning işlaşiga bir umid bor. Ya’ni yaqinda har bir fuqaro konstitutsion huquqi buzilganda Konstitutsion sudga murojaat qiliş imkoniyatiga ega böldi. Ilgari bunday imkoniyat mavjud emas edi. Ajabmaski, mana şu huquq mamlakat boş qonunida aks etganidan söng huquqi buzilgan fuqarolar Konstitutsiyaviy sud orqali haqqini himoya qila olişadi. Şunday emasmi?
– Men ham şuni aytmoqçi edim. Jinoyat protsessual holatlarda va sudda körib çiqiladigan holatlar böladi, lekin bizda şunday narsalar borki, unga qöşimça çiqarilgan qöşma qarorlar ham bor-da. Şuning uçun köp holatlar ana şunday yuzaga keladi. Lekin bu norma Konstitutsiyamizga kiritilsa, juda ham samaraliroq böladi.
— Konstitutsiyaga kiritilayotgan özgarişlardan biri qiynoqlar bilan boğliq. Uzoq yillar Özbekistonning bu boradagi reputatsiyasi havas qilarli bölmagan. Biroq oxirgi yillarda amalga oşirilgan özgarişlar natijasida fuqarolarni qiynoqqa soliş bilan boğliq holatlar kamaygani aytilyapti. Lekin joylarda huquqni muhofaza qiluvçi idoralar xodimlari tomonidan gumonlanuvçi yoki ayblanuvçilarni qiynoqqa soliş bilan boğliq holatlar uçrab turibdi. Uzoqqa bormaylik, Andijon va Çiroqçida IIB binosida qiynoqqa solingani oqibatida nobud bölgan yurtdoşlarimizning taqdiri bunga yaqqol misoldir.
Heç kim qiynoqqa solinişi, zöravonlikka, boşqa şafqatsiz, ğayriinsoniy yoki inson qadr-qimmatini kamsituvçi muomalaga yoxud jazoga duçor etilişi mumkin emasligi Konstitutsiya darajasida mustahkamlanişi odamlarga nima beradi, sizningça?
Ilyos Yusupov:
— Bir narsani hisobga olişimiz kerakki, Konstitutsiyaga qiynoqqa qarşi özgartirişlar kiritilişi nafaqat Özbekistonda, balki xalqaro hamjamiyatda, hattoki, BMT darajasidagi holatki, ya’ni qiynoqqa qarşi barça davlatlar kuraşişi kerakligi qat’iy belgilab qöyilyapti. Bizning amaldagi qonunçiligimizda ham qiynoqqa solinganlik yoki dalillarni töplaşda qiynoq usullaridan foydalanganlik holati uçun jinoiy javobgarlik belgilangan.
Lekin yuqorida aytganimizdek, qiynoqqa solmaslik va unga qarşi kuraşiş lozimligi töğrisida tegişli özgarişlar kiritilayotganini hisobga oladigan bölsak, öylaymanki, ayrim nopok xodimlarning öz vazifasini qonunlarga rioya qilgan holda işlaşiga turtki böladi deb öylayman.
— Faoliyatingizda sizga huquq va manfaatini himoya qilişni sörab murojaat qilgan fuqarolar orasida aynan qiynoq ostida körsatma oliş holatlari bilan şikoyat qilganlar uçraganmi?
Ilyos Yusupov:
— Şaxsan mening advokatlik faoliyatimda bunday sabab bilan şikoyat qilgan fuqarolar uçramagan.
Zafar Usmonov:
— Faoliyatimda bunday holatlar uçragan. Faqat şu kunlarda emas, 2013–2014 yillarda bölgan. Mana endi öşa işlardan ayrimlari Oliy sud tomonidan oqlandi ham.
Men yana qonunda körsatilmagan, lekin tajribamdan kelib çiqib duç kelgan bir holatni aytib ötmoqçiman. Hozirda gumonlanuvçini 48 soatdan ortiq tutib turiş mumkin emas deyilyapti. Bitta savol tuğiladi şu yerda.
Mana şu 48 soat mobaynida uning şaxsiy ehtiyojlari, masalan ovqatlanişi, suv va kiyim-keçak beriş masalasi bizning qonunlarimizda belgilanmagan. Agar tergovçiga iltimos qilsangiz, agar u insofli bölsa, ovqat va boşqa ehtiyojlarini olib kelib berişini aytadi.
Agar tergovçi unga boşqaça nazar bilan qarab munosabatda bölsa, unda öşa gumonlanuvçiga biror narsa kiritişni taqiqlab qöyadi. Har bir uşlangan şaxs yo prokuratura, yoki içki işlar organlarining binolarida saqlanadi. Taşqariga çiqarilmaydi va şaxsiy buyumlari olib qöyiladi.
Misol uçun, gumonlanuvçi keçki 20:00da uşlandi. Öşa paytda tergovçi tomonidan JPKning 221-moddasi asosida qölga olindi. U boşqa taşkilotning uşlab turiş xonasiga olib borilganda ovqatlantirilişi mumkin, lekin u yerga borgunça yarim tun böladi. Ungaça u oç böladi. Bu odam qiynaladi. Bizda aynan şu holatlar kiritilmagan.
Iltimos qilardimki, şu masalani ham tartibga soliş kerak. Bu dolzarb mavzu. Ya’ni öşa 48 soat mobaynida yaqin qarindoşlari yoki advokatlari tomonidan birlamçi ehtiyojlarini qondiriş ta’minlansa, yaxşi bölar edi. Kiyim-keçak ham sovuq vaqtlarda, masalan, kiyimini olişga ham ruxsat berilmasligi mumkin. Aslida bu ham bir qiynoq usuli bölib qoladi-da. Agar oç va yupun odamni uç soat uşlab turib, qildingmi desa, qilmagan bölsa ham qildik deydi.
Ilyos Yusupov, Zafar Usmonov
Yana bir holat borki, rostakamiga kuraşadigan advokatlarni tergovçilar yoqtirişmaydi. Nimagaki, öşa uydagilariga yomon körsatiş, şartnomani bekor qilib, bu advokatdan voz keçiriş holatlari ham bölyapti. Hozirgi kunda ham bor bu holatlar.
Yaqinda özim bilan sodir böldi bu holat. Men qonuniy tortişyapman. Men iltimosnoma bilan murojaat qilganimda tergovçi tomonidan mijozimni 221-modda bilan vaqtinça uşlaşga hukm çiqargan va ertasi kuni tuşgaça heç narsa berdirmagan. Uydagilari olib kelsa, kiritişga huquqim yöq, deb turadi. Bu savol haqiqatdan oçiq qolib ketyapti. Uşbu holat ham Konstitutsiyaga kiritib qöyilsa, juda yaxşi bölar edi.
— Menimça, bu Konstitutsiya bilan emas, qonun va qonun osti hujjatlar bilan tartibga solinadi. 2018 yilda bir guruh jurnalistlar AQŞga borganmiz. Çikagodagi tergov izolyatoriga kirganmiz. Köz öngimizda u yerda saqlanayotganlarning tuşligi uçun 20-30 qutida pitssa olib kelişdi. Demak, ularda bu tizim işlayapti.
Ilyos Yusupov:
— Bizda ham tergov hibsxonalarida uşlangan şaxslar sudga qadar belgilangan muddatda suv va yeguliklar bilan ta’minlanadi. Hozir hamkasbim aytayotgan holat, uşlangan vaqtda tergovçining oldida bölgan holat töğrisida fikr bildirildi. Lekin tergov izolyatoriga joylaştirilgaç, bu şaroitlar bor u yerda.
Jamşid Niyozov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi – Muhiddin Qurbonov.
