Saudiya Arabistoni qiroli özbek diplomati qatl etilgani uçun SSSR bilan aloqalarni uzgan edimi?
|21:10 / 10.09.202259 68315 min
1937 yilda SSSRning Saudiya Arabistonidagi elçisi bölib işlagan özbek siyosatçisi Moskvada sud qilinib, ölimga mahkum etiladi. Bu haqda xabar topgan Saudiya qiroli SSSR bilan diplomatik aloqalarni uzadi va Jiddadagi sovet elçixonasi yopiladi. Şundan söng 50 yildan oşiqroq vaqt mobaynida bu davlat SSSR bilan diplomatik aloqalarni tiklamaydi.
Foto: alamy.comFoto: alamy.com
1917 yilda Rossiyada sodir bölgan Oktyabr töntarişidan keyin «bolşovoy»larning yolğon va’dalariga işonib, kompartiyaga a’zo bölgan örta osiyolik ziyolilarning qariyb barçasi keyinçalik Stalin qatağonlarida yöq qilingan. Manfur tuzum öziga sadoqat bilan xizmat qilgan insonlarning aksariyatiga rahm-şafqat qilmagan.
SSSR davrida Örta Osiyo xalqlaridan ittifoq miqyosidagi mansabdorlar ança-munçada tayinlanmagan. Tayinlanganlari ham Moskvada emas, çetroqda, masalan, Taşqi işlar vazirligida işlagan. Ana şulardan biri ötgan asrning 20-yillarida Özbekistonda eng taniqli siyosatçilardan biri bölgan Nazir Töraqulov edi.
Oktyabr töntarişidan keyin taşkil etilgan Turkiston ASSRda bir qator yuqori lavozimlarda işlagan, keyinçalik qariyb 10 yil SSSRning Saudiya Arabistonidagi elçisi bölgan Nazir Töraqulovning hayoti ham boşqalarniki kabi fojiali tugaydi. U ham Stalin qatağonlarida nohaq ayblanib qatl etiladi. Aynan uning öldirilişi SSSR va Saudiya Arabistoni örtasidagi diplomatik munosabatlarning uzilişiga sabab böladi.
Foto: wikimedia.org
Nazir Töraqulov haqida
Nazir Töraquloviç Töraqulov 1892 yilda Qöqon şahrida paxta savdosi bilan şuğullanuvçi yirik savdogar oilasida tuğilgan. Boşlanğiç ta’limni Qöqondagi «Jadid» maktabida boşlagan Nazir Töraqulov u yerda Islom dini asoslari bilan birga fors, arab tillarini ham örganadi.
Undan söng tahsilni «rus-tuzem» maktabida davom ettiradi va bu yerda rus tilini özlaştiradi.
Keyin esa ruslar oçgan Qöqon tijorat maxsus maktabida öqiydi. 1914-1916 yillarda Moskva savdo institutining iqtisodiyot bölimida tahsil oladi.
Foto: alamy.com
Imperator Nikolay II ning 1916 yil 25 iyundagi «Imperiyadagi rus bölmagan erkak aholini harakatdagi armiya rayonida mudofaa inşootlari va harbiy aloqa yöllari quriş işlariga jalb qiliş» haqidagi farmoni e’lon qilinadi.
Şundan söng 18 yoşli Nazir Töraqulov ham mardikorlikka olib ketiladi va u Belorussiyaga yuboriladi.
Nazir Töraqulov rus tilini yaxşi bilgani uçun Belorussiyada joylaşgan Ğarbiy front qömitasida instruktor bölib işlaydi va Minskda «Erkin dala» yaşirin taşkilotini tuzadi. Bu taşkilotga, uruşga qarşi va inqilob kayfiyatida bölgan talabalar hamda öqituvçilar a’zo bölgan edi.
Mavzuga oid
1917 yilda Rossiyada Fevral revolyutsiyasi bölib ötadi va imperator Nikolay II taxtdan voz keçadi. Şundan söng Nazir Töraqulov uyga qaytişga qaror qiladi.
Öşa paytda Rossiyaga tobe bölgan hududlarda muxtoriyat maqomida milliy davlatçilikni taşkil etiş boşlanadi. Şu jumladan Örta Osiyoda ham.
Öşa yili oktyabr oyida sodir bölgan töntarişdan söng Nazir Töraqulov Orenburgdan Toşkentga qaytib keladi va Turkiston avtonom sovet sotsialistik respublikasining işçi va soldat kengaşida musulmon deputatlar kengaşi kotibi lavozimida işlay boşlaydi.
Biroz ötib, Farğona şahar taftiş komissiyasi a’zosi hamda xalq ta’limi bölimi mudiri lavozimiga tayinlanadi.
1918 yil oktyabrda Rossiya bolşiviklar kommunistik partiyasiga a’zo böladi va Qizil armiyaning otliq bölinmasi siyosiy boşqaruv boşliği etib tayinlanadi.
Nazir Töraqulov Turkistondagi siyosiy harakatlarda qatnaşiş bilan birga Toşkent va Qöqonda bir qança gazeta va jurnallarni taşkil etişda qatnaşadi.
Jumladan, Xalq deputatlari Qöqon şahar kengaşining «Xalq gazetasi», Turkiston kompartiyasi markaziy qömitasining «Inqilob» jurnalini aynan Nazir Töraqulov taşkil etadi.
Bundan taşqari, Turkistonning turli şaharlarida çop etilgan va hatto Qoşğar, Ğulja, Volgaböyi hududlarigaça tarqatilgan «Haqiqat», «Bilim öçoği», «Turkman eli», «Aq jöl» gazetalarining taşkil etilişida qatnaşadi.
Siyosiy faoliyat
1920 yilda Nazir Töraqulov Turkiston ASSR kommunistik partiyasi markaziy qömitasi kotibi, 1921 yil may oyida Turkiston ASSR markaziy ijro hokimiyati raisi etib saylanadi.
Foto: alamy.com
1920-21 yillarda Turkiston ASSR ma’rifat işlari böyiça xalq komissari lavozimida işlaydi. Şu davrda Toşkentda çop etilgan «Iştirokiyun» gazetasi boş muharriri ham böladi.
1922 yilda Rossiya bolşiviklar kommunistik partiyasining Örta Osiyo ijro komissiyasi a’zosi, 1920-1922 yillar oraliğida Turkiston frontining harbiy-inqilobiy kengaşi a’zosi böladi.
Nazir Töraqulov yuqori lavozimlarda işlagan paytida Örta Osiyoning barça hududlarini aylanib çiqadi va joylarda sovet hokimiyatini örnatişda jonbozlik körsatadi.
1922 yilda Nazir Töraqulov Moskvaga çaqirib olinadi va Şarq xalqlari markaziy bosmaxonasi rahbari etib tayinlanadi. Şuningdek, butunittifoq şarqşunoslari ilmiy assotsiatsiyasi a’zosi hamda Şarqşunoslik instituti rektori örinbosari lavozimlarida ham işlaydi.
Töraqulov lingvist olim sifatida özini körsatadi va 50 dan ortiq tillarda köplab ilmiy-ommabop, siyosiy, badiiy adabiyotlarni, öquv kitoblarini tuzib çop ettiradi.
1925 yilda öqituvçilarning butunittifoq s’yezdida qatnaşgan Nazir Töraqulov hududlarda milliy maktablar taşkil etiş, milliy-madaniy markazlar faoliyatini rivojlantiriş, qişloq joylarida maktablar quriş masalasini kötaradi. Uning takliflari s’yezdda qabul qilingan rezolyutsiyaga kiritiladi.
Öşa paytda aksariyat mahalliy kommunist mas’ullar bolşiviklar safiga ötgaç diniy e’tiqodidan voz keçib, davlat siyosatiga hamohang tarzda dahriylikni tarğib qilardi.
Nazir Töraqulov ulardan farqli ravişda diniy e’tiqodidan voz keçmagan, davlat boşqaruvi va Islom dinining qarama-qarşi qöyilişiga hamda dahriylikning tarğib qilinişiga qarşi böladi.
U 20-yillarning boşida Turkiston ASSR rahbari bölib işlagan kezda Qurbon hayitini nişonlaş uçun uç kunni dam oliş etib belgilaş haqida qaror ham çiqargandi.
Foto: fnt.kz
Şuningdek, u rasmiy dam oliş kunini yakşabadan juma kuniga köçiriş uçun ham harakat qiladi va buning uddasidan çiqa olmaydi.
Nazir Töraqulov SSSR tarkibida yaşayotgan turkiy xalqlar uçun lotin alifbosiga asoslangan yagona alifboning qabul qilinişi tarafdorlaridan biri böladi.
U 1926 yilda Ozarboyjon poytaxti Boku şahrida ötkazilgan butunittifoq turkologlarning birinçi s’yezdida ham qatnaşadi. Ana şu yerda turkiy xalqlar lotin alifbosiga asoslangan yangi alifboga ötişi haqida qaror qabul qilinadi.
Nazir Töraqulov özbek, rus, qozoq, tatar, turk, arab, fors, fransuz va nemis tillarini bilgan.
Nazir Töraqulov 1922 yilda birinçilardan bölib rusça-özbekça iqtisodiy-siyosiy luğatini tuzib çop ettiradi. Bundan taşqari, 1922 yilda «Turkiston» tarixi asari, 1923 yilda «Turkiston Muxtor Respublikasi» asari kitob holida çop etilgan.
SSSRning Saudiya Arabistonidagi elçisi
1927 yil Taşqi işlar vazirligi xalq komissari (Hozirgi taşqi işlar vaziri öşa paytda şunday deb atalgan) örinbosari Lev Karaxan Stalinga olib kirgan hisobotida Nazir Töraqulovni «Musulmon dunyosini yaxşi biladigan, SSSRning arab dunyosida, jumladan Hijozda talab qilinadigan murakkab va nozik siyosatini amalga oşirişda munosib kadr» ekanligini bildiradi.
Stalin TIV xalq komissari örinbosarining tavsiyasini qöllab-quvvatlaydi. Kompartiya markaziy qömitasi siyosiy byurosi yiğilişida SSSR ijroiya qömitasi prezidumi qarori bilan tataristonlik Karim Hakimov örniga Nazir Töraqulov SSSRning Saudiya Arabistonidagi elçisi etib tayinlanadi.
Foto: wikimedia.org
1928 yil 3 oktyabr kuni Nazir Töraqulov Odessa-Jidda yönalişi bilan dengiz orqali ikki oy deganda Saudiya poytaxtiga yetib boradi. U qabul marosimida qirol Abdulaziz Ol-Saudning öğli, şahzoda Faysalga işonç yorliğini topşiradi.
Öşanda Nazir Töraqulov 36 yoşda bölgan va bunday yoşda mas’uliyatli vazifaning işonib topşirilgani uning nihoyatda bilimli va tajribali ekanidan dalolat edi.
Saudiyadagi faoliyat
Ötgan asrning 20-30-yillarida Arabiston yarimorolida asosan inglizlar yetakçi mavqega ega edi. Ana şunday şaroitda Nazir Töraqulovning sa’y-harakatlari bilan Saudiya Arabistoni va SSSR örtasida döstona aloqalar örnatiladi.
Elçining özi ham qirollik oilasining yaqin dösti maqomiga erişadi. Bunda Nazir Töraqulovning Islom arkonlarini yaxşi bilişi va boşqa hamkasblaridan farqli ölaroq diniy e’tiqodidan voz keçmagani ham muhim rol öynaydi.
Ana şunday holatda Saudiya qiroli va qirollik oilasi a’zolari mansabni deb öz diniy e’tiqodidan keçmagan Nazir Töraqulovni ayriça hurmat qilişadi. Natijada SSSR bilan savdo-iqtisodiy aloqalar ança yaxşilanadi.
Bundan taşqari, Töraqulov nafaqat qirollik oilasida, balki Saudiyada işlayotgan boşqa elçixonalar xodimlari orasida ham yaxşi obröga ega böladi.
1930 yil 16 aprel kuni Nazir Töraqulov taşqi işlar xalq komissari Maksim Litvinovga yozib yuborgan xatida Saudiyada uni ayriça hurmat qilişayotganini aytgan.
«Inglizlar bilan Yaqin Şarqdagi tarixiy raqobatimiz bizning foydamizga hal böldi. Saudiya Arabistoni qiroli tomonidan ötkazilayotgan rasmiy tadbirlarda men SSSR elçisi sifatida safning eng old qatoridan joy olyapman. Ingliz elçisi Rian ikkinçi, Fransiya elçisi Megre uçinçi, Eron elçisi Aynol-Molk törtinçi bölib joylaşişyapti», degan edi u xatida.
Nazir Töraqulovning sa’y-harakatlari bilan 1932 yil may oyida Saudiya şahzodasi Faysal ibn Abdulaziz Ol-Saud SSSRga ikki kunlik taşrif bilan keladi (keyinçalik, 1964 yildan, 1975 yil, vafotigaça Faysal ibn Abdulazil Saudiya Arabistoni qiroli bölgan).
Foto: wikimedia.org
Öşa paytda hali Saudiya Arabistonidagi ulkan neft konlari topilmagan va bu davlatning yoqilğiga ehtiyoji bor edi. Ana şunday şaroitda 1932 yilda Nazir Töraqulovning xizmatlari bilan Saudiya hukumati Angliya-Gollandiyaning «Shell», AQŞning «Standard Oil of California» kompaniyalari takliflarini rad etib, SSSRdagi «Neftesindikat» korxonasidan yoqilği sotib oliş böyiça şartnoma imzolaydi.
Oradan bir yil ötib, 1933 yilda ikki davlat örtasida soğliqni saqlaş, ilm-fan va yana bir neçta sohalarda hamkorlik qiliş böyiça bitimlar tuziladi.
Nazir Töraqulov nafaqat SSSRning Saudiya bilan, balki boşqa arab mamlakatlari bilan ham döstona aloqalar örnatişiga juda katta hissa qöşadi. U Saudiyada muvaffaqiyatli işlagani uçun ham 8 yil davomida SSSRning bu davlatdagi elçisi bölib turadi.
SSSRga çaqirib oliş va qatağon
Ötgan asrning 30-yillari ikkinçi yarmida SSSRda misli körilmagan qatağonlar boşlanadi. Bu qatağonlardan amalda davlat strukturasida işlab kelayotgan juda kam odam omon qoladi. Qolgan barça qamaladi yoki ölimga mahkum etiladi. Şu jumladan, Nazir Töraqulovning hayoti ham ayançli keçadi.
1936 yilda Nazir Töraqulovni tösatdan Moskvaga çaqirib olişadi va örniga Karim Hakimovni SSSRning Saudiyadagi elçisi etib tayinlaşadi. Nazir Töraqulov Moskvadagi avvalgi iş joyi – Şarqşunoslik institutida işlay boşlaydi.
Ana şu davrda NKVD boşliği Nikolay Yejov tomonidan SSSRda Qizil terror boşlab yuborilgan edi. Har kuni ittifoq böylab köplab odamlar hibsga olinib, uzoq yillarga qamalar yoki otib taşlanardi.
1937 yilda Nazir Töraqulovning boşi uzra qora bulutlar aylana boşlaydi. 1937 yil 15 iyul kuni u hibsga olinadi. Nazir Töraqulov panislomizm, panturkizm va vatanga xiyonat qilişda ayblanadi.
Foto: lenta.ru
Öşa paytda nafaqat Nazir Töraqulovning, şuningdek, boşqalarning ham vatanga xiyonat qilmagani aniq edi. Şunçaki Stalin tuzumining jazo maşinasi – NKVD işga tuşgan va u heç kimni ayamasdan jazolay boşlagandi.
Qamoqqa olinganidan salkam 3 oy ötib Nazir Töraqulov SSSR oliy sudi harbiy kollegiyasi hukmi bilan RSFSR Jinoyat kodeksining 58-moddasi 1, 8 va 11-qismlari bilan aybdor deb topilib, otib öldiriladi. Öşanda u endigina 45 yoşga kirgandi.
Saudiya bilan diplomatik aloqalarning uzilişi
Nazir Töraqulovnning öldirilgani haqidagi xabar uni juda hurmat qilgan Saudiya qiroli Abdulazizning jahlini çiqarib yuboradi.
Qirol SSSRning Saudiyadagi elçisi Karim Hakimovga sovet elçilarini ortiq körişni xohlamasligini va bu davlat bilan barça aloqalarni uzganini ma’lum qiladi. Jiddada bölgan elçixona xodimlariga mamlakatni tark etiş talabi qöyiladi.
1938 yil mart oyida Saudiyada juda katta neft konlari topiladi. Şundan söng sovet hukumati nima qilib bölsa ham bu davlat bilan avvalgi döstona aloqalarni tiklaşga urinadi.
Öşa yili aprel oyida Moskvadan Jiddaga maxsus delegatsiya jönatiladi. Delegatsiya oldiga nima qilib bölsa ham Saudiya bilan aloqalarni tiklaş vazifasi qöyilgandi.
Ammo qirol Abdulaziz as-Saud ularni qabul qilişni xohlamaydi va qirollik oilasining yaqin dösti bölgan Nazir Töraqulov öldirilgani uçun SSSR bilan ortiq aloqa qilmasligini uzil-kesil ma’lum qiladi.
Öşangaça Jiddadagi elçixona xodimlari Moskvaga qaytmagan, sovet hukumati Saudiya bilan aloqalarni tiklaş masalasida umidini uzgani yöq edi. Qirolning qaroridan söng maxsus delegatsiya zimmasiga yuklangan vazifani bajara olmay Moskvaga qaytadi.
1938 yilda Saudiyaning qat’iy talabi bilan Jiddadagi sovet elçixonasi yopiladi. U yerda bölgan Karim Hakimov va boşqa xodimlar Saudiyani tark etib, Moskvaga qaytib kelişadi.
Foto: alamy.com
Şundan söng Saudiya Arabistoni uzoq yillar davomida SSSRning diplomatik aloqalarni tiklaş haqidagi takliflarini rad etib keladi. Hatto Stalin vafot etib, uning davrida qatağon qilinganlar oqlanganda ham Saudiya SSSR bilan diplomatik aloqalarni tiklaşni xohlamaydi.
Faqat, oradan 52 yil ötib, 1990 yilda mamlakatda Mixail Gorbaçyov tomonidan diniy erkinlik e’lon qilinganiga 1 yil bölganda Saudiya Arabistoni SSSR bilan diplomatik aloqalarni qayta tiklaydi.
Oqlanişi
1953 yil Stalin vafotidan söng uning davrida nohaq qatağon bölganlarni oqlaş işlari boşlanadi. Köplab begunoh jazolanganlar qatori, 1958 yil 28 yanvar kuni Nazir Töraqulov ham oqlanadi.
1974 yilda Nazir Töraqulovning jiyani, akasi Qodir Töraqulovning qizi Saida Töraqulova sa’y-harakatlari bilan uning nomi Qöqondagi köçalardan biriga beriladi.
Gorbaçyov davriga kelib sirlar oçila boşlangaç, 1990 yilda Nazir Töraqulovning qabri Moskva viloyatidagi «Kommunarka» deb atalgan maxsus qabristonda ekani aniqlanadi.
Foto: foursquare.com
Bu yerda undan boşqa yana 6,5 ming nafar nohaq qatağon qilingan şaxslar kömib yuborilgani ma’lum böladi. Hozirgi paytga kelib bu qabristonga kömib yuborilganlardan 4,5 mingtasining şaxsi aniqlangan, qolganlariniki noma’lumligiça qolmoqda.
