Özbekiston paxtaçiligi qanday özgardi va bu haqda dunyoda nima deyişmoqda?
|18:05 / 20.10.20268 65418 min
Jahon paxta kuniga bağişlangan xalqaro konferensiya bu yil Toşkentda ötdi. Unda xalqaro taşkilotlar va 30 dan ortiq davlat delegatlari sohadagi yangiliklar, xususan Özbekistonda hosildorlik keskin oşganini muhokama qildi. Vazir Ibrohim Abdurahmonov buni "5D" tamoyili va 8 ta qoida bilan tuşuntirdi. Xalqaro taşkilotlar natijani yuqori baholadi, ammo muhimi yaratilgan qiymatning oşişi ekanini qayd etdi.
Rasm - Özbekiston Respublikasi Qişloq xöjaligi vazirligining matbuot xizmatiRasm - Özbekiston Respublikasi Qişloq xöjaligi vazirligining matbuot xizmati
7-oktabr kuni Toşkentda Jahon paxta kuniga bağişlangan xalqaro konferensiya bölib ötdi. Unda BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti (FAO), Jahon savdo taşkiloti, Xalqaro paxta maslahat qömitasi (ICAC) rasmiylari hamda 30 dan ortiq davlatdan soha mutaxassislari iştirok etdi. Kun.uz muxbiri konferensiya doirasidagi muhokamalarni kuzatdi.
Jahon paxta kuni 2019-yilda Afrikadagi törtta paxtakor davlat - Benin, Burkina-Faso, Mali va Çad taşabbusi bilan joriy etilgan bölib, har yili 7-oktabrda Jahon savdo taşkiloti va BMT kömagida nişonlanadi. Asosiy tadbir 2024-yilda Beninda, 2025-yilda Italiyada ötgan. Bu yil konferensiya ilk marta Markaziy Osiyoda ötdi: 2025-yil noyabrida prezident Şavkat Mirziyoyevning AQŞga taşrifi çoğida vazir Abdurahmonov va Xalqaro paxta maslahat qömitasi (ICAC) ijroçi direktori Erik Traxtenberg bilan 2026-yilgi tadbirni Özbekistonda ötkazişga kelişgan.
Özbekiston uçun bu kun alohida maʼnoga ega. Anjumanda namoyiş etilgan rasmiy videorolikda aytilganidek, Xalqaro mehnat taşkiloti 2021-yilda Özbekistondagi paxta terimida tizimli majburiy mehnat tugatilganini eʼtibor etgan, 2022-yil 10-martda esa Cotton Campaign koalitsiyasi özbek paxtasiga qarşi boykotni rasman bekor qilgan. Şundan keyin Özbekiston öz paxtasini xalqaro maydonda yana erkin sota boşladi.
Vazir “5D” deganda nimani nazarda tutdi?
Ibrohim Abdurahmonov / Foto: Qişloq xöjaligi vazirligi matbuot xizmati
Özbekiston qişloq xöjaligi vaziri, biologiya fanlari doktori Ibrohim Abdurahmonov nutqining asosiy qismini “5D” deb atagan tamoyillarga bağişladi - inglizça diversify, doable, design, discipline, durable sözlarining boş harflari. Yaʼni navlar va texnologiyalarni xilma-xil qiliş, qoidalarni fermer bajara oladigan darajada soddalaştiriş, dalani aniq sxema böyiça rejalaştiriş, intizom va barqarorlik.
Vazirning aytişiça, iqlim tez özgarayotgani uçun bitta nav va bitta usulda qolib bölmaydi, şuning uçun Özbekiston dunyoning turli seleksiya markazlaridan navlarni keltirib sinagan va moslaştirgan. “Biz har qanday agrotexnologiyaga oçiqmiz”, dedi Abdurahmonov.
Uning sözlariga köra, paxtaçilikdagi texnologiyalarning köpi fermer uçun murakkab bölgani sababli qöllanmay qoladi, şu sababli ikkinçi tamoyil - bajarsa böladigan soddalik. Masalan, ğözaning böyi haqidagi qoidani vazir şunday tuşuntirdi:
Mavzuga oid
“Bu strategiya, bu qoida va u juda oddiy. Har bir fermer tuşunişi uçun yetarliça oddiy. Bu katta ilm emas: maqsad - 95 santimetr va 10 ta kösak”.
Hosildorlik ösişi nimaning hisobiga?
Vazirning aytişiça, sönggi yillarda Özbekiston paxtaçiligida röy bergan asosiy özgariş dalaning dizayni bilan boğliq. Ilgari gektariga 100 ming tup ğöza ekilgan; endi ekiş ikki qatorli, qator oraliği 76 yoki 90 santimetr va gektarda kamida 200 ming tup bölişi kerak. Abdurahmonovning sözlariga köra, anʼanaviy sxema bir yil içida özgartirilgan va hozir dalalarning 99 foizi ziç ekilgan.
Vazir keltirgan raqamlar: 2017-yilda 1,2 mln gektardan 2,9 mln tonna paxta olingan, gektariga 2,42 tonna. 2025-yilda maydon 875,6 ming gektargaça qisqargan, hosil esa 3,99 mln tonnaga çiqqan - gektariga 4,55 tonna. Yaʼni 27 foiz kam yerdan 38 foiz köp paxta olingan. Sönggi beş yilda (2021-yildan 2025-yilgaça) örtaça hosildorlik gektariga 3,24 tonnadan 4,55 tonnaga ösgan, maydon 15 foizga kamaygan, hosil esa 19 foizga oşgan. Şu davrda ilğor texnologiyalar qöllanadigan dalalar uluşi 2,5 foizdan 38,5 foizga yetgan.
Şu bilan birga, Ibrohim Abdurahmonov bu raqamlarni ehtiyotkorlik bilan talqin qilişni söradi:
“Bu natijaga aynan bitta nav yoki texnologiya bilan erişilgani yöq. 2025-yilning kuçli natijasi yetarliça ösiş bölmagan 2024-yildan keyinga töğri keldi. Şuning uçun turli yillar, hududlar va şaroitlarda baholaşni davom ettirişimiz kerak”.
2026-yilda Özbekiston böylab 889 500 gektarga paxta ekilgan, şundan 300 ming gektardan ortiği ziç ekiş va tomçilatib suğoriş tizimida. Bu tizimda gektariga 200 mingdan ortiq tup ğöza böyi 90–95 santimetr, tupda 8–10 kösak közlanadi. Mulça, yaʼni tuproq ustini yopib namlikni saqlaydigan plyonka, şu tizimning bir qismi. Maqsad - 4,5 mln tonna, gektariga taxminan 5,1 tonna hosil.
Maşina terimi ham tez ösmoqda. Vazirning aytişiça, mexanizatsiya uluşi 2024-yilda 28 foiz, 2025-yilda 52 foiz bölgan; 2026-yil maqsadi - 70 foiz. Joriy terim mavsumiga 1 756 terim maşinasi kirgan, kelgusida bu raqam 800 taga oşişi reja qilingan.
“Bu qonun”: paxtaçi uçun sakkizta qoida
Abdurahmonov fermerlar uçun işlab çiqilgan sakkiz qoidani “qonun” deb atadi:
“Nega bu qonun? Çunki şu sakkiz punktni bajarişingiz şart. Bittasini buzsangiz, intizomni buzsangiz, rekord hosil olmaysiz”, deydi u.
Qoidalar quyidagiça:
1. Ziçlik. Gektariga kamida 200 ming soğlom tup - qanday texnologiya bölmasin.
2. Ekiş sxemasi. Ikki qatorli ekiş; vazirning aytişiça, eski sxemada 200 ming tupga yetib bölmaydi.
3. Ösişni boşqariş. Ğöza böyi 90–95 santimetr, 10–12 hosil şoxi, tupda 8–10 kösak. “200 ming tup bölib, böyi 2 metr bölsa, bu işlamaydi”, dedi Abdurahmonov.
4. Oziqlantiriş. Muvozanatli oziqlantiriş va stressdan himoya; azot meyordan ortiq berilsa, azot, fosfor va kaliy nisbati buziladi.
5. Pişiş. Kösak oçilişi, defoliatsiya (terimdan oldin barglarni töktiriş) va desikatsiya (ösimlikni quritiş) uçun 15 kundan; terim 15-sentabrdan 15-oktabrgaça. “20-oktabrdan keyin ob-havo beqaror böladi. Ilgari hosilimizning bir qismi dalada qolardi”, deydi QXV rahbari.
6. Himoya. Zararkunandalarga qarşi uyğunlaşgan kuraş - vazirning aytişiça, ilgari işlatilgan DDT örniga. Refugiyalar, yaʼni çidamlilik paydo bölmasligi uçun qoldiriladigan himoya maydonlari majburiy.
7. Intizom. Hamma qadam bajarilişi şart. Vazir: “Qayerdadir teşik paydo böladi, hosil bölmaydi, kelasi yil katta muammo böladi”.
8. Toza dala. Terimdan keyin plyonka va tomçilatib suğoriş şlanglari dalada qolmasligi kerak.
Ibrohim Abdurahmonovning taʼkidiça, “yaxşi genetika hosil salohiyatini yaratadi. Yaxşi agronomiya bu salohiyatni real hosilga aylantiradi”. Qoidalar yagona tizim sifatida işlaydi - “bitta böğin zaif bölsa, suv, öğit, preparatlar, texnika va mehnatni töliq hosilga aylantirib bölmaydi”.
FAO rahbari: “Paxta muhim, lekin dilemma bor”
Nutqining oxirida Abdurahmonov paxtaçilikni oziq-ovqat xavfsizligiga boğladi: kamroq yerda köproq paxta olinsa, böşagan yerda oziq-ovqat yetiştiriş mumkin. BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti (FAO) boş direktori Çyu Dunyuy ham şu anjumanda şu fikrni aytdi va paxtaning öziga xos örnini tuşuntirdi:
“Paxta muhim, lekin u biroz dilemma. Köpgina sanoati rivojlangan davlatlar uni sanoat ekini deb hisoblaydi. Özbekiston kabi köpgina rivojlanayotgan davlatlar uçun esa paxta - fermerlarning, ayniqsa kiçik fermerlarning asosiy ekini”, dedi Dunyuy.
Uning aytişiça, qişloq xöjaligini özgartiriş uçun uçta narsa kerak: rahbarlarning siyosiy irodasi va unga mos siyosat, yaxşi navlar va agronomiya hamda fermerlar va sanoatning ommaviy iştiroki. FAO rahbari Özbekistonni şu uçta omil birga işlagan misol sifatida keltirdi.
“Har doim fermerning oldiga boriş kerak”
Erik Traxtenberg / Foto: Qişloq xöjaligi vazirligi matbuot xizmati
Xalqaro paxta maslahat qömitasi (ICAC) ijroçi direktori Erik Traxtenberg Özbekiston natijalarini “kutilmagan emas, lekin baribir hayratlanarli” deb baholadi va paxtaning jahon bozoridagi zaif tomonlariga eʼtibor qaratdi: paxta sintetikadan qimmat, tez özgaruvçan moda uning foydasiga işlamaydi, taklif har yili özgarib turadi, sifatini baholaş qiyin.
Keyin u paxta haqidagi “afsonalarni” sanadi - “suvni köp içadi”, “Orol dengizini quritdi”, “pestitsidga töla”. Uning raqamlariga köra, paxta jahon ekin maydonining 2,5 foizini egallaydi, suğoriş suvining 1,7 foizi, pestitsidlarning esa qiymat böyiça 4,8 foizi paxta hissasiga töğri keladi; taqqoslaş uçun sabzavot va mevalar pestitsidlarning 42,3 foizini oladi. Bir kilogramm tolaga eng kam issiqxona gazi çiqaradigan tolalardan biri - paxta, dedi u.
Qöşilgan qiymatning kuçini quyidagiça misolda körsatdi: xom paxta sotilsa, 1 dollar olinadi, tola ajratilsa 1,2 dollargaça, töqilsa yana taxminan 50 foiz qöşiladi, keyingi qayta işlaş deyarli ikki baravar, tayyor kiyim yana ikki baravar beradi. Kun.uz hisob-kitobiga köra, zanjir oxirigaça ötilsa, bir dollarlik xom paxta avval 1,2 dollarga, keyin 1,8 va 3,6 dollarga, oxirida esa taxminan 7,2 dollarlik mahsulotga aylanadi.
Ikkinçi katta mavzu - tuproqni tiklaydigan dehqonçilik va uglerod tölovlari. Traxtenbergning aytişiça, ICAC dasturi Zambiyada 20 ming fermerning hosilini ikki baravar oşirgan, Ugandada faqat biokömirning özi hosilga 40 foiz qöşgan. Biokömir - ösimlik qoldiqlaridan olinib, tuproqqa solinadigan kömir. Traxtenbergning sözlariga köra, biokömir uglerod tölovlariga asos böladi va fermer daromadiga gektariga 200 dollardan ortiq qöşişi mumkin; yuqori hosil bilan birga bu kiçik fermer daromadini uç baravargaça oşira oladi. Bu iş, uning aytişiça, Özbekiston va Kamerunda boşlangan.
U yana ikkita rejani eʼlon qildi: paxta böyiça jahon ilmiy markazi (şoli, don va çorvaçilikda bunday xalqaro markazlar bor, paxtada yöq) va paxta-töqimaçilik böyiça birinçi jahon investitsiya sammiti. Sammit 2027-yil sentabrida, Özbekistonda ötkazilişi rejalaştirilgan.
ICAC rahbari nutqining yakunida XX asr örtalarida yuqori hosilli buğdoy navlarini yaratgan, “yaşil inqilob otasi” deb atalgan amerikalik agronom Norman Borlougdan iqtibos bilan yakunladi:
“Norman Borloug aytganidek, har doim fermerning oldiga boriş kerak - u sizga nima qilayotganingizni haqiqatan bilasizmi yoki yöqmi, aytib beradi”.
Keyingi qadam qanday böladi? Uçta masala
Nutqlar bir-birini köp jihatdan töldirdi. Yonma-yon qöyib öqilganda esa uçta masalada har xil qaraşlar körinadi va har birida Özbekistonning öz pozitsiyasi bor.
Yangi markaz kerakmi? Traxtenberg paxta uçun yangi xalqaro ilmiy markaz taklif qildi. FAO boş iqtisodçisi Maksimo Torero esa boşqaça fikrda: “Yangi tuzilma tuzişdan köra, mamlakatlar darajasida bölayotgan işlarni muvofiqlaştirişimiz kerak”. Abdurahmonov esa uçinçi yölni taklif qildi: Toşkentda har yili ötadigan “paxta innovatsiyalar almaşinuvi” - olimlar, fermerlar va kompaniyalar namoyiş dalalarini körib, dalillarni soliştiradigan platforma; Global Janub davlatlari uçun qurğoqçil va şörlangan şaroitda yangi texnologiyalarni birgalikda sinaydigan “jonli laboratoriyalar”; hamda umumiy dalil standarti - har qanday yangi texnologiya kamida beş yillik taqqoslanadigan maʼlumot bilan baholanişi kerak. Vazirning sözlariga köra, “asosiy saboq - birorta nav yoki texnologiyani köçirib oliş emas, mahalliy genetikadan boşlaş va şaffof, köp yillik dalil töplaş”.
Har davlat öz zanjirini qursinmi? Jahon savdo taşkiloti boş direktori örinbosari Jan-Mari Pojamning sözlariga köra, investorlar doim miqyosni söraydi: qiymat zanjirini har mamlakatda alohida quriş foyda bermaydi, mintaqaviy miqyosda esa daromad paydo böladi. Tojikiston qişloq xöjaligi vazirining birinçi örinbosari Nurali Azosoda 2030-yilgaça tolaning 100 foizini mamlakat içida qayta işlaş rejasini, Afğoniston qişloq xöjaligi vaziri Ataulla Omariy esa “uruğdan kiyimgaça” bölgan töliq zanjirni öz mamlakati içida quriş niyatini aytdi.
Foto: Qişloq xöjaligi vazirligi matbuot xizmati
Uglerod puli qança? Traxtenbergning yuqorida keltirib ötilgan “fermer daromadi uç baravar oşişi mumkin” degan fikriga javoban Torero buning uçun “mustahkam boşlanğiç körsatkiçlar, monitoring va tekşiruv” kerakligini va paxtadan çiqadigan uglerod miqdori “juda kam” ekanini taʼkidladi. Özbekistonda bu jarayon allaqaçon boşlangan: Abdurahmonovning aytişiça, 2025-yil oktabrda ICAC, AKIS va Germaniyaning Bizpando kompaniyasi bilan ğözapoyadan biokömir oliş piloti yölga qöyilgan, bunda 782 fermer qatnaşgan, 706 kub metr biokömir işlab çiqarilib, taxminan 2 500 gektarga solingan. 2026-yil sentabrda 163 fermer jami 307 mln söm olgan, ayrim fermerga 34 mln sömdan ortiq tölangan. Kun.uz hisob-kitobiga köra, bu tölov olgan bir fermerga örtaça 1,9 mln sömdan töğri keladi (307 000 000 ÷ 163 ≈ 1 883 000 söm). Dasturni 60 ming gektargaça kengaytiriş rejalaştirilgan. Şu bilan birga, uglerod masalasida vazir Torero bilan bir fikrda: “Bu har bir gektar avtomatik ravişda uglerod daromadi beradi degani emas. Işonçli ölçaş va tekşiruv şart”.
Fermerga yondaşuvda ham urğu har xil, lekin qarama-qarşi emas. Abdurahmonov uçun qoida intizom masalasi: uni buzgan fermer rekord hosil olmaydi. Traxtenberg Borlougning “fermer sizga aytib beradi” degan pozitsiyasini eslatdi. Torero esa fermer bilan qayta işlovçi örtasida “muvozanatli munosabat va adolatli narx” kerakligini aytdi. Uçalasi ham fermerni markazga qöyadi - biri qoida orqali, ikkinçisi tajriba orqali, uçinçisi narx orqali.
Bozor nima demoqda?
FAO (BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkiloti) boş iqtisodçisi Maksimo Torero taqdimotida Özbekiston ijobiy misol böldi. Uning maʼlumotlariga köra, töqimaçilikdagi iş örinlari 2018-yildagi 188 mingdan 2024-yilda 600 mingga yetgan, 2023-yildan esa mamlakat xom paxtaning barçasini ipga aylantira oladi; şu raqamlar Jahon bankining 2025-yil maydagi materialida ham bor.
Bozorning umumiy manzarasi esa paxta uçun qulay emas. Taqdimotda körsatilişiça, 2025-yilda jahon töqimaçilik tolalari isteʼmolida paxtaning uluşi 21 foiz, kimyoviy tolalarniki 79 foiz. OECD-FAO prognozi böyiça esa paxtaning real (inflyatsiyadan tozalangan) narxi 2035-yilgaça biroz pasayişi kutilmoqda. Anjumandan ikki kun ötib USDA 2026/27 mavsum uçun jahon paxta zaxiralari prognozini oşirdi.
Qiymat zanjirning qayerida qolişini Torero AQŞ misolida körsatdi. 2015/16 yilda bir kilogramm paxta köylak ekvivalentining çakana narxi 71 dollar bölgan, şundan fermer 1,35 dollar - 1,9 foiz olgan. Ip bosqiçigaça barça iştirokçilar jami 2,51 dollar olgan - bu çakana narxning 3,5 foizini taşkil etadi. FAO boş iqtisodçisi Toreroning xulosasi:
“Natijani özgartirişning yagona yöli - farqlaş. Bu qöşilgan qiymat, bu işlab çiqarayotgan mahsulotimizni yaxşilaş”.
Özbekiston eksporti şu xulosani tasdiqlaydi, lekin manzarani murakkablaştiradi. Milliy statistika qömitasi maʼlumotiga köra, 2025-yilda töqimaçilik eksporti 2,63 mlrd dollarni taşkil etib, 8,2 foizga kamaygan; şundan 54,3 foizi tayyor mahsulot, 27 foizi ip bölgan. 2026-yil yanvar–avgust oylarida eksport 26,9 foizga ösib, 2,1 mlrd dollarga yetdi, lekin ip-kalava uluşi 32,2 foizga kötarildi. Demak, eksport ösmoqda, biroq ösişning bir qismi qöşilgan qiymati past bosqiçdan kelmoqda.
“Özbekiston tajribasini örganiş uçun keldik”
Oçiliş marosimida Benin elçisi Anjelo Dan Afrikadagi C4+ guruhi - Benin, Burkina-Faso, Mali, Çad va Kot-dʼIvuar nomidan sözga çiqdi. Uning aytişiça, bu davlatlar paxtasining katta qismi hali xom holda eksport qilinadi va qiymatning asosiy qismi boşqa mamlakatlarda qoladi; tösiqlar - infratuzilma, moliya, texnologiya, energiya va mutaxassislar yetişmasligi.
“C4+ davlatlari bu muammolarni yolğiz yenga olmaydi, şuning uçun biz Özbekistonning qimmatli tajribasidan örganiş uçun şu yerdamiz”, dedi C4+ davlatlari koordinatori Anjelo Dan.
Jahon savdo taşkiloti boş direktori örinbosari Jan-Mari Pojamning sözlariga köra, Ğarbiy Afrikada paxtani qayta işlaş sanoatini quriş uçun 10 yilda taxminan 12 mlrd dollar investitsiya kerak.
Tojikiston qişloq xöjaligi vazirining birinçi örinbosari Nurali Azosodaning aytişiça, Tojikistonda plyonka ostiga ekiş va tomçilatib suğoriş joriy etilgan dalalarda hosildorlik gektariga 50–60 sentnerga yetgan; u Özbekistonning klaster tajribasi “çuqur hurmat uyğotişini” aytdi.
Afğoniston qişloq xöjaligi vaziri Ataulla Omariy esa, Afğonistonda 2024-yilda 105 ming gektardan 159 ming tonna paxta olinganini qayd etdi. Kun.uz hisob-kitobiga köra, bu gektariga taxminan 1,5 tonna (159 000 ÷ 105 000 ≈ 1,51 t/ga) bölib, Özbekistonning 2025-yilgi körsatkiçidan uç baravarga yaqin kam. Omariy Özbekiston investorlarini suğoriş, texnika, töqimaçilik va ösimlik moyi işlab çiqarişga çaqirdi:
Bu çiqişlar Özbekiston uçun ikki narsani anglatadi. Klaster modeli va agrotexnologiya qöşnilar sörayotgan tajribaga aylandi; ayni paytda qöşnilar öz paxtasini özi qayta işlaşga ötsa, mintaqada ip va mato bosqiçida raqobat kuçayadi.
Jahon savdo taşkiloti boş direktori örinbosari Jan-Mari Pojam oçiliş nutqini şunday yakunladi:
“Biz Jahon paxta kunidan paxta uçun Jahon harakat kuniga ötişimiz kerak. Hamkorlikni qurdik - endi loyihalarni qurişimiz kerak”.
Pojamning “hamkorlikni qurdik - endi loyihalarni qurişimiz kerak” degan çorlovini anjumanning umumiy xulosasi sifatida qabul qiliş mumkin. Dala bosqiçida Özbekiston öz natijalarini körsatdi - Ibrohim Abdurahmonov keltirgan raqamlarga köra, hosildorlik sönggi yillarda sezilarli oşgan. Uning öz sözi bilan aytganda, mamlakat “maydon kengaytirişdan har gektardan köproq hosil va qiymat olişga” ötmoqda.
Bozor bosqiçida esa savol hamma uçun oçiq: paxta tolalar bozoridagi uluşini yöqotmoqda, real narx pasaymoqda, Özbekiston töqimaçilik eksporti ösmoqda, lekin uning uçdan biri hali ip-kalava. Hosildorlik oşdi, endi har bir tonnadan qöşilgan qiymatni oşiriş kerak.
