Har bir, ma'lum siyosiy va iqtisodiy qudratga ega bölgan davlat özining xalqaro örnini yuqorilatişga urinadi — siyosiy va iqtisodiy nufuzini oşirişga qaratilgan çora-tadbirlarni amalga oşiradi. Bunga tabiiy hol ölaroq qaramoq lozim. Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeOII) tuzilgan paytda ham bu kabi maqsadlar közlanganiga şubha yöq — mintaqaning eng qudratli davlati — Rossiya Federatsiyasi mintaqa davlatlari, xususan, Markaziy Osiyo mintaqasida öz manfaatlarini «yurğiziş»ni maqsad qilganiga heç bir siyosiy yoxud iqtisodiy tahlilçi şubha qilmaydi.
Xöş, biz YeOIIga kirişimiz kerakmi? Unga a'zolik bizga nima beradi va biz nimani yöqotamiz? Bu savollar ustida biroz fikr yuritamiz.
I. Qisqaça kiriş
YeOIIga a'zolik masalasi ilk bor prezidentimizning Senat majlisidagi nutqida yangradi. Şundan keyin taniqli iqtisodçi mutaxassislar masalaga doir öz fikrlarini aytişdi. Endilikda huquqşunoslarning ham fikr bildiriş payti keldi, deb öylayman. Çunki YeOII avvalambor qonun-qoidalarga asoslangan, Yevropa ittifoqining taşkiliy şaklini ma'lum darajada öziga örnak olgan taşkilot bölib, unga a'zo böliş huquq va majburiyatlarni taqozo qiladi.
YeOII haqida qisqaça ma'lumot beradigan bölsak, Rossiya, Belarus, Qozoğiston 2011 yildan bojxona ittifoqi, 2015 yildan boşlab esa iqtisodiy ittifoqni taşkil etişgan. Unga 2015 yilda Qirğiziston va Armaniston davlatlari a'zo bölib kirgan. Yevroosiyo iqtisodiy integratsiyasi markazida mahsulotlar, xizmatlar, kapital va mehnat kuçi uçun yagona bozorni taşkil etiş yotadi. Taşkilotning nizolarni hal etuvçi alohida sudi, Yevroosiyo taraqqiyot banki, şuningdek, Barqarorlik va rivojlaniş jamğarmasi mavjud.
Hozirda Özbekiston ikki frontda erkin savdo borasida jadal muzokaralar yuritmoqda: Jahon savdo taşkilotiga a'zolik va Yevropa ittifoqi bilan kengaytirilgan bitim tuziş masalalari.
Prezident bergan işorasidan biz uçun Yevropa ittifoqi va Jahon savdo taşkiloti bilan muzokaralar tugaganidan söng eng muhim masala bu — eng avvalo MDH davlatlari bozoriga kiriş ekanligini taxmin qilsak böladi. Eng kamida, men şunday tuşundim.
II. YeOIIga a'zo bölişning foydalari
Katta bozor. Avvalambor, YeOIIga a'zolik biz uçun 182 milliondan oşiqroq inson istiqomat qiluvçi, qiymati esa 1 trillion 587 milliard AQŞ dollariga teng bozorga kiriş imkonini beradi. Özbekiston bu bozorga özining nisbatan arzon mahsulotlarini eksport qilib, katta miqyosda foyda körişi mumkin.
Mavzuga oid
YeOII mahsulotlarga qöyiladigan texnikaviy, sanitariya, veterinariya va fitosanitariya standartlari va normalarini uçinçi davlatlarga nisbatan ma'lum darajada qattiqqöllik bilan tatbiq etmoqda. Bizning tadbirkorlarimiz şu sababdan yurtimiz mahsulotlarini YeOII bozoriga kiritişga qiynalişmoqda.
Saidorifxon Saidazimov, margarin va sariyoğ eksporti bilan şuğullanuvçi «Mega Prodex» korxonasi rahbari:
«Yaqinda biz öz mahsulotimizni Qozoğistonga eksport qilişga urindik. U yerda, sodda qilib aytganda, Özbekiston mahsulotiga taqiq qöyişdi. 2015 yilda Rossiyaning Tula şahrida özbek mahsulotida virusli kasallik topişgan ekan. Öşandan beri bizning sut, margarin, sariyoğ va boşqa çorva mahsulotlarimiz importiga taqiq qöyilgan ekan. Ruxsat ololmayapmiz.
Biz Qirğizistonga margarin eksport qilar edik. Ammo yaqinda Bojxona ittifoqi konvensiya qabul qildi — endi, masalan, Qozoğiston biror narsaga taqiq qöysa, bu taqiqni boşqa a'zo davlatlar tan olişadi. Ular tariflarni özgartirişmaydi, şunçaki veterinar nazorat oddiy qoğoz bilan özbek suti, göşti, kolbasasi, margarini uçun MDH bozorlarining eşigini yopib qöyadi. Bizning mahsulotimiz 2–3 barobar arzon. Ular, oddiy qilib aytganda, öz bozorlarini himoya qilişadi».
Özbekiston YeOIIga kiradigan bölsa, öz qoidalarini ittifoq standartlari bilan muvofiqlaştirib boradi va tadbirkorlarimiz uçun katta imkoniyatlar vujudga keladi. Buning natijasida, YeOII bozorini közlagan xorijiy investitsiyalar oqimi yuzaga kelişi mumkin. Zero, şu paytgaça 33 millionlik bozor uçun işlab kelingan bölsa, YeOIIga kiriş natijasida 200 million kişilik bozorga heç qanday bojlarsiz kiriş imkoni paydo böladi. Bu esa Özbekistonning investitsiyalar uçun jozibadorligini oşiradi.
Hozirgi kunda Özbekistonning taşqi savdo aylanmasida YeOIIga a'zo mamlakatlar uluşi 25–30 foizni taşkil etadi. Boşqaça söz bilan aytganda, yurtimiz hali a'zo bölib ulgurmasidan, YeOII biz uçun eng katta taşqi savdo hamkori bölib turibdi. YeOIIga kiriş bu körsatkiçni şaksiz yuqorilatadi. Bundan taşqari, YeOIIga azo davlatlarning mahsulotlari bozorimizga kirib kelişi raqobatning kuçayişiga xizmat qiladi. Bunday raqobat esa iste'molçi uçun yaxşi.
Notarif tösiqlar kamayişi. Xalqaro savdo munosabatlarida tarif (bojlar bilan) savdo aloqalari tösilişiga qançalik muammo deb qaralsa, notarif tösiqlarga ham şunday qaraladi. Jahon savdo taşkilotining «ajdodi» bölmiş GATT paytidayoq bunday muammo yuzaga kelgan — notarif tösiqlar — turli xil sertifikatlar, standartlar, qaror va farmonlar orqali özaro savdoga xalaqit beruvçi, raqobatni buzuvçi narx belgilaşga oid tösiqlar yuzaga kelgan. Hozirgi YeOII hududidagi jami eksport qiymati içida notarif tösiqlar yuki 15–30 foiz ekani haqida ilmiy tahlillar mavjud.
Tasavvur qiling, siz bir mahsulotni 100 rublga Rossiyaga eksport qilyapsiz va uning tannarxi içidagi 15–30 rubl turli-tuman tösiqlarni oşib ötiş uçun sarflanadi. Bu juda katta miqdor. YeOIIning içida tösiqlar bu darajada bölsa, uçinçi davlatlar uçun qay darajada bölişini tasavvur etsa böladi. Özbekiston YeOIIga qabul qilinsa unga a'zo 5 davlat bilan standartlarni birlaştiriş orqali çegaralardagi ortiqça tekşiruv va ulardan kelib çiqadigan vaqt isrofining oldini oliş mumkin. Eksport qiluvçilarimiz mahsulotlarini YeOII hududiga ança erkin çiqarişi mumkin böladi.
Mehnat migrantlarimiz uçun qulay şaroit. YeOIIga a'zo mamlakatlar mehnat migrantlari uçun litsenziya va ruxsat oliş talablarini özaro jiddiy kamaytirişgan hamda işlaş mamlakatida qoliş muddatini uzaytirişgan. Agar migrant işçi rasmiy ravişda işga yollangan bölsa, unda uning farzandlari öşa mamlakatdagi boğça va maktablarda öqişi mumkin böladi, şuningdek uning barça oila a'zolari majburiy tibbiy suğurta bilan qamrab olinadi. Barça (farmatsevtika, tibbiyot, huquq va pedagogika sohalaridan taşqari) diplomlar özaro tan olinadi. Demak, Özbekiston YeOIIga a'zo bölsa muhandislik sohasida universitetni tamomlagan Özbekiston fuqarosi Rossiya yoki Qozoğistonga borib, u yerdagi fuqarolar bilan teng şaroitlarda işlaş huquqiga ega böladi. Pensiya ta'minoti kabi hal etilmagan muammolar mavjud bölsa-da, umumiy mehnat bozorining YeOIIda birmunça şakllanganini tan oliş zarur.
Boşqa tomondan, yurtimizga investitsiya oqimi köpayişi natijasida faol qöl mehnatini talab etuvçi sohalarga investitsiya oqimi kuçayib (labour-intensive sectors), natijada işçi örinlari köpayişi va buning natijasida taşqi migratsiya kamayişi ehtimoli ham yöq emas. Biroq hali YeOIIga kiriş bilan xorijiy investitsiyalar oqimining ösişi orasidagi boğliqlik hali yetarliça örganilgani yöq. Şuning uçun bu masalada qat'iy bir fikr aytiş qiyin.
Qoidalarga asoslangan xalqaro munosabat. Rossiya va Qozoğiston kabi mintaqaning iqtisodiy jihatdan qudratli davlatlari bilan ikki tomonlama emas, balki institutlaşgan-huquqiy me'yorlar orqali aloqalarimizni qaytadan tartibga soliş imkoniga ega bölamiz — hamma uçun teng, oçiq va şaffof, nizolarni hal etiş mexanizmiga ega taşkilotga kiriş nisbatan kiçik va iqtisodiy jihatdan hali qudratli bölmagan mamlakatlar uçun bu foydadan xoli bölmaydi. Rossiya kabi davlat öz manfaatlari yölida ba'zan YeOII qoidalarini buzgan taqdirda ham, Özbekiston va Tojikiston davlatlari ittifoqqa qöşilsa, taşkilot içidagi Markaziy Osiyo davlatlarining vazni ortadi va a'zo davlatlarning qoidabuzarligini kamaytiriş mumkin böladi.
YeOIIning rivojlaniş jarayonida iştirok etiş imkoniga ega bölamiz. YeOII bu erkin iqtisodiy hudud bölib, a'zo mamlakatlarning taşqi bojxona siyosatini muvofiqlaştiradi. Şunday ekan, YeOIIga a'zo davlatlar uçinçi mamlakatlar yoki şunday ittifoqlar bilan erkin bitimlar tuza oladi. Hozirgaça YeOIIning Vetnam bilan şunday bitimi mavjud. Misr, Eron, Isroil va Hindiston kabi davlatlar bilan esa erkin bitimlar tuziş borasida işlar olib borilyapti. Bundan taşqari, YeOII umumiy energiya bozori, umumiy aksiz mahsulotlari bozori (alkogol va tamaki), umumiy auditorlik xizmatlari bozori, umumiy pul birligi bozori kabi muhim özgarişlarni ham körib çiqişi kutilyapti. Öz vaqtida YeOIIga azolik bundan keyingi taşqi savdo aloqalarining rivojlanişida öz manfaatlarimizni himoya qilişida katta rol öynaydi. YeOIIga kirişni keçiktirsak, mazkur jarayonlarda iştirok etişdan mosuvo bölamiz, şakllanib bölgan tizimni qabul qilişga majbur bölamiz.
Yana bir muhim omil bu — davlat institutlari işlaşining yaxşilanişi. Rossiya, Belarus va Qozoğiston kabi davlatlar bilan yaqindan işlaş davlat xizmatçilarimizning darajasi yuksalişiga va davlat institutlari tomonidan işlab çiqiladigan loyiha va xizmatlar sifati yaxşilanişiga olib keladi. Bunga misol — 1973 yilda Karib havzasidagi 15ta davlatning integratsiyalaşuvi özaro savdodan ham köra davlat institutlarining samaradorligi ösişiga olib kelgan.
III. YeOIIga kirişning salbiy tomonlari
Proteksionistik tariflar. Ittifoq amalda Rossiyaning taşqi boj siyosatini özida aks etgan bir tomonlama erkin bozor hududi bölib, Jahon savdo taşkilotiga kirganimiz taqdirda ham Qozoğiston, Qirğiziston va Armaniston kabi bojlarni kötarişga majbur bölamiz. Bu esa yurtimizga keladigan texnika va texnologiyalar narxi qimmatlaşuviga sabab böladi.
YeOIIga a'zo böliş natijasida Armaniston va Qirğizistonning taşqi bojlari kötarilişi
Ilmiy tahlillar orasida ayniqsa Armaniston va Qozoğistonning YeOIIga kirişi ularning iqtisodiga manfiy ta'sir körsatgani borasida tahlillar ham mavjudligini qayd etiş zarur.
Ittifoqning taşkiliy tuzilma sifatida zaifligi. Garçi boşida Yevropa ittifoqi tuzilmasi örnak qilib olingan bölsa-da, YeOII davlatlari taşqi savdo siyosatini yetarliça muvofiqlaştiriş quvvatiga ega emasligi körinib qolyapti. Misol uçun, a'zo davlatlar Yevroosiyo komissiyasiga, xususan, ittifoq qoidalarini buzgan davlatni ittifoq sudiga beriş kabi öta muhim vakolatni taqdim etişmagan. Natijada, YeOII a'zo mamlakatlar örtasida yuzaga keladigan, raqobatni buziş holatlari böyiça yuzaga keladigan nizolarni bartaraf eta olmaydi. Yevroosiyo komissiyasi YeOII bitimi qoidalarining qanday ijro etilayotgani haqida umumiy nazoratni amalga oşirgani holda, qoida buzilişlari böyiça a'zo davlatlarni xabardor qiladi, xolos. Bunday ma'lumot berişlar esa heç qanday huquqiy oqibat keltirib çiqarmaydi. Faqatgina a'zo mamlakatlar uçun «obro‘ yöqotiş» böladi. Yevropa ittifoqi sudi qarorlari esa taşkilot azolari uçun majburiy xarakterga ega.
YeOII sudi xususiy biznes manfaatlarini himoya qiliş yölida yaxşi natijalarni körsata olgani yöq. Buning katta sabablaridan biri — a'zo davlatlar tomonidan ijro etilmagan sud qarorlarini körib çiqiş vakolati yöqligi. Bunday masalalar faqat Oliy kengaş vakolati doirasiga kiradi. Kengaş esa, öz navbatida, har bir qarorini konsensus — ovozlar yakdilligi bilan qabul qilgani uçun, xohlagan a'zo davlat sud qarori ijrosiga veto qöya oladi. Natijada, biznes sub'yektlari xalqaro yoki mahalliy sudlarga murojaat qilişni afzal körişadi.
Siyosiy qudrat kelişilgan qoidalardan ustun körilişi. Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi Yevropa ittifoqi kabi oldindan belgilangan qoidalar orqali boşqariladigan va nizolar kelişilgan qoidalarga köra hal etiladigan taşkilot böla olgani yöq. Sababi, muhim davlat manfaatlari töqnaş kelganda ittifoq qoidalarini bir tomonlama buzişi kuzatilmoqda.
2015 yil mart oyidagi qarori bilan Rossiya Konstitutsiyaviy sudi inson huquqlari va konstitutsiyaviy asoslarini buzadigan holatlarda ittifoq bitimlari normalarining Rossiya hududiga töğridan-töğri tatbiq etilmasligini bildirdi. Bu bir tomonlama qaror böldi. Avvaliga qoidalarga asoslanişi közda tutilgan ittifoq uning motor vazifasini ötovçi Rossiyaning yuqori sudi qarori bilan 2015 yilning özidayoq böğildi, desak, adaşmasak kerak.
Hozirda savdo uruşlari hatto YeOII içida tez-tez kuzatilmoqda. Misol uçun, Rossiyaning Yevropa ittifoqi va Moldovaga nisbatan bir tomonlama kiritgan sanksiyalari natijasida ittifoqqa a'zo davlatlar va Moldovadan kirib keladigan mahsulot va xizmatlarning boşqa YeOII davlatlariga ötişi qiyinlaşmoqda. Bundan taşqari, Rossiya va Qozoğiston örtasidagi göşt, mayonez, şokolad, qovun va sut mahsulotlari yoki Qozoğistonning Qirğizistondan keladigan kartoşka mahsulotlari böyiça qöyilgan çeklovlar içki bozorning normal faoliyatiga tösiq bölyapti. Göşt va sut mahsulotlari böyiça Rossiya va Belarus örtasidagi savdo uruşi hammaga ma'lum. Natijada, şu kungaça Armanistondan taşqari deyarli barça ittifoq a'zolari bir birlari bilan savdo uruşlarini boşlaridan ötkazişga ulgurişdi.
YeOII özining har biz a'zosini taşqi boj siyosatini şakllantirişga oid suveren huquqini çeklaydi. Natijada, ikki davlat töğridan-töğri ikki tomonlama savdo bitimi tuza olmay qoladi. Örniga YeOII komissiyasi muzokaralar ötkazadi. Natijada, uzoq yillar davomida muzokara qilib kelingan, masalan, Özbekiston Janubiy Koreya bilan tuzilajak erkin savdo bitim amalda örtadan kötariladi. Har doim uçinçi davlat bilan bitim tuzişda YeOII davlatlari roziligi kerak böladi. Bu esa taşqi iqtisodiy siyosatda erkinlikning katta qismini qöldan çiqariş deganidir. YeOIIning uçinçi davlatlar bilan tuzilişi möljallanayotgan erkin savdo bitimlari esa yurtimiz uçun kelajakda foydali böladimi, yöqmi, buni ham bilmaymiz.
YeOII doirasidagi özaro savdo hajmi YeOIIga a'zo davlatlarning uçinçi dunyo mamlakatlari bilan böladigan savdo hajmidan ança kiçik. 2016 yildagi YeOII davlatlarining 88 foiz eksporti va 83 foiz importi uçinçi davlatlarga töğri kelgan. Bu degani YeOIIga a'zo davlatlar asosan taşqi davlatlar bilan savdo yuritadi degani. Bizning ham şu paytgaça bölgan taşqi savdomizning 70 foizi YeOIIga a'zo bölmagan davlatlar hisobiga töğri keladi. Agar Özbekiston kelgusida Yevropa ittifoqi bilan hamkorlikka oid bitimini yangilab, GSP+ tizimiga kira olsa hamda JSTga a'zo bölsa, unda YeOII taşqarisidagi davlatlar bilan taşqi savdo yanada ösadi. Şunday ekan, bizning asosiy savdo şeriklarimiz YeOIIga kirmagan davlatlar böladi. Inçunun, YeOIIga kirib, taşqi bojlarimizni kötarişimizda ma'no yöq.
YeOIIni tuzgan Rossiya Federatsiyasi rivojlanib ketmayapti. Balki harakatlar iqtisodiy emas, köproq siyosiy tus olgani kuzatilyapti. Umumiy ittifoq manfaatlari uçun harakat qiluvçi Germaniya, Fransiya kabi davlatlarning şijoati Rossiyada kam kuzatiladi.
IV. Tahlil
Endi yuqoridagilarni biroz tahlil qilib köraylik. Avvalo, aytiş kerakki, Özbekiston kelajakda ittifoqqa kirib, keyin undan çiqişi jiddiy siyosiy xavfga aylanişi mumkin. Negaki, YeOIIga kirgandan keyin undan çiqiş eng kamida YeOII davlatlari bilan özaro savdo uruşiga, Rossiya tomonidan esa bizga nisbatan jiddiy sanksiyalar qöllanişiga olib kelişi mumkin. Şu sababli ham uşbu masalada çuqur öylangan qadam taşlanişi lozim.
Bunda yurtimizning YeOII davlatlariga nisbatan qanday holatda ekanligini inobatga oliş lozim. Agar Armaniston özining Ozarboyjon bilan siyosiy muammolari borligi tufayli YeOIIga qöşilgan bölsa, Qirğiziston Rossiya va Qozoğistonga migrant işçilar jönatiş va eksport bozorini kengaytiriş uçun ittifoqqa kirgan. Belarusning Rossiya bozori bilan qay darajada boğlanganini esa aytişga hojat yöq. Rossiya bilan kelişilgan qoidalar asosida munosabat olib boriş Qozoğiston uçun pirovard maqsad bölgan. Lekin bu mamlakatlarning birortasi Özbekiston bilan bir xil vaziyatda emas.
V. Özbekiston uçun muqobil yöllar
Şu yerda bir savol örtaga çiqadi: Özbekiston uçun YeOIIga a'zolikdan boşqa yöl mavjudmi?
Birinçi muqobil yöl: YeOIIning Vetnam bilan tuzgan erkin savdo bitimi kabi erkin savdo bitimi tuziş. Bunda ikki taraf ham bir-biriga nisbatan mahsulotlarga qöyiladigan tarif (boj)larni özaro pasaytiriş va ularga oid standartlarni muvofiqlştiriş böyiça majburiyat oladi. Bilişimça, Özbekiston YeOIIga kiriş örniga, Özbekiston-YeOII erkin savdo bitimi tuzişni taklif etib ulgurgan.
Bunda bizning YeOII erkin tijorat hududiga kirişimizga ehtiyoj qolmaydi, ammo YeOII hududiga pasaytirilgan tariflarda mahsulotlarimizni eksport qiliş imkoniga ega bölamiz. Isroil, Serbiya va Singapur kabi davlatlar bilan şu variant körib çiqilmoqda.
Biz uçun muhim bölgan işçi migrantlar masalasini ham şu bitim içida kelişib olsa böladi. Odamlarning erkin borib kelişi va işlaşiga oid masalalar misol uçun Yaponiyaning Indoneziya bilan tuzgan erkin savdo bitimi orqali tartibga solingan. Armaniston va Rossiya, Tojikiston va Rossiya örtasida migrant işçi kuçi masalasida ikki tomonlama bitimlar mavjud bölib, uşbu bitimlar Armaniston va Tojikiston davlatlaridan keladigan işçilar uçun Rossiyada yana ham köproq qoliş va yaxşiroq şaroitlarda işlaş imkonini beradi.
Şavkat Mirziyoyevning Rossiyaga qilgan 2017 yilgi safari çoğida ikkita şunday şartnoma tuzilgan va özbekistonlik işçilar holati biroz bölsa-da yaxşilangan. Hozirda taraflar migrant işçilarning pensiya ta'minotiga doir bitimni imzolaşni körib çiqmoqda. Şuningdek, Rossiya boş vaziri Dmitriy Medvedevning 2019 yil may oyidagi taşrifi davomida oliy akademik diplomlarni özaro tan oliş töğrisidagi bitim, Özbekistonning Rossiyaga kiradigan mahsulotlari böyiça bojxona baholaşi böyiça ma'lumot almaşişga doir protokollar imzolanganini ham qayd etiş kerak. Körinib turibdiki, Özbekiston ham Rossiya bilan bunday masalalarni ikki tomonlama bitimlar bilan tartibga solsa böladi. YeOII bilan kengaytirilgan darajadagi erkin savdo bitimi tuziş, ya'ni nafaqat mahsulot va xizmatlar, balki kapital va fuqarolar erkin harakatlanişini tartibga soluvçi xalqaro şartnoma tuziş Özbekiston uçun eng maqbul variant, deb öylayman. Zero, şunda YeOIIning Rossiya bozorini himoya qiliş uçun işlab çiqilgan proteksionistik halqasiga kirmay turib, YeOII davlatlari bozoriga kiriş imkoni tuğiladi.
Ikkinçi yöl: YeOII a'zo davlatlari bilan mavjud erkin savdo bitimlarini yanada çuqurlaştiriş. Aslida, Özbekistonning Rossiya, Qirğiziston, Qozoğiston, Belarus va Armaniston bilan allaqaçon erkin savdo bitimi mavjud (MDH davlatlari örtasidagi erkin savdo hududiga oid bitim). Bu bitimga Özbekiston 2013 yil dekabr oyida qöşilgan. Şunday ekan, Özbekiston özining manfaatlarini yuqoridagi bitim orqali ham röyobga çiqarişi mumkin. Aytiş kerakki, MDH erkin savdo bitimi YeOII yoki JSTga qaraganda ança sayoz bölsa-da, mahsulot savdosining katta qismini qamraydi.
Uçinçi yöl: Şanxay hamkorlik taşkiloti doirasidagi iqtisodiy hamkorlikni kuçaytiriş. Özbekiston Şanxay hamkorlik taşkiloti doirasida iqtisodiy hamkorlikni faol qöllab-quvvatlayapti. Misol uçun, şu yilning iyun oyida Bişkekda bölib ötgan taşkilotning yillik sammitida prezident Mirziyoyev taşkilotga a'zo mamlakatlarning işbilarmon doiralari aloqalarini faollaştiriş uçun ŞHT iqtisodiy forumini mintaqaviy formatda ötkaziş tarafdori ekanligini aytib ötdi. Bu taklif hatto Hindiston tomonidan ham qöllab-quvvatlanmoqda. Şuningdek, Xitoy hukumati ŞHTni tobora iqtisodiy taşkilotga aylantirişga harakat qilmoqda va 2013 yildan beri har yillik ŞHT boşliqlari sammitiga ŞHT taraqqiyot bankini birgalikda oçiş taklifini ilgari surib kelmoqda. Şunday ekan, garçi tezkor natija kutiş qiyin bölsada, kelajakda ŞHT doirasidagi iqtisodiy integratsiya mavzusi aktuallaşişi aniq.
Törtinçi yöl: Markaziy Osiyo davlatlari örtasidagi erkin savdo hamkorligiga e'tibor qaratiş. Bu masala hali ham töliqligiça amalga oşmay kelayotgan, ammo mintaqa davlatlari uçun muhim bölgan masala hisoblanadi. Markaziy Osiyo davlatlari orasidagi iqtisodiy integratsiyalaşuv qanday natijalarga olib kelişi milliy va çet ellik olimlarimiz tomonidan köp va xöb tadqiq qilingan.
Şavkat Mirziyoyev hokimiyatga kelgaç Özbekistonning özini-özi yakkalaştiriş siyosati deyarli barham topdi va davlatimiz qöşni davlatlar bilan özaro işonçga asoslangan konstruktiv diplomatiyani yuritmoqda. Bu yöldagi eng birinçi va muhim qadam — Özbekiston tomonidan ilgari surilgan Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining norasmiy maslahatlaşuv kengaşi. Bundan taşqari, 2019 mart oyida ilk bor Toşkentda Markaziy Osiyo davlatlari örtasidagi iqtisodiy hamkorlik forumi bölib ötdi. Forum maqsadi özaro savdo va turizmni rivojlantirişdan iborat böldi. Rasmiy Toşkent Markaziy Osiyo mintaqasida ham öziga xos integratsiya jarayonini faol qöllab-quvvatlamoqda va bu taşabbus nafaqat mintaqa rahbarlari, balki Yevropa ittifoqi kabi uzoq, ammo muhim hamkorlar tomonidan ham ijobiy kutib olinmoqda. Faqat bunday integratsiyaning muvaffaqiyatli amalga oşişi yölida uç narsa talab etiladi: Rossiya manfaatlari bilan töqnaşuvdan qoçiş, umumiy energetika hamkorligi yölida öz bozorini oçiş, fidokorlik ruhidagi diplomatiya. Buning uçun esa Özbekiston hukumati taşabbusi bilan boşlangan yangi loyihalar — 2019 yilda ikkinçi bor ötkazilişi lozim bölgan, ammo noma'lum sabablarga köra keçga surilayotgan Markaziy Osiyo rahbarlarining norasmiy maslahatlaşuv kengaşi yiğilişini ötkaziş, bu tadbirning jiddiy tadbir ekanligini mintaqa davlatlariga körsatişi kerak. Bunga 2019 yil ilk bor Toşkentda bölib ötgan Markaziy Osiyo davlatlari iqtisodiy forumi ham kiradi. Bunda davomiylik muhim.
VI. Oldin YeOIImi yoki JST?
Özbekiston YeOIIga qaçon va qay tarzda kiriş lozim — Jahon savdo taşkilotidan oldinmi yoki keyin? JSTga a'zolikka erişiş yölida, masalan, Qozoğiston istisno tariqasidagi çoralarni uzoq muddat davom ettiriş uçun ruxsat olişga (phasing out) muvaffaq bölgan. Natijada, bu mamlakat 2025 yilgaça JSTga va'da bergan tariflar böyiça iş yuritiş huquqiga ega bölib, 2025 yildan keyingina özining taşqi bojlarini YeOII bilan tenglaştirişi (kötarişi) mumkin böldi. Şunday ekan, Özbekiston ham avvalambor JSTga tölaqonli a'zo böliş jarayonlarini tugatganidan keyingina YeOIIga a'zolik masalalarini körib çiqişi lozim, deb öylayman. Bu Özbekistonning JSTga a'zo uçinçi mamlakatlardan yana ham arzonroq mahsulot, ayniqsa YeOII davlatlari işlab çiqaradigan texnologiyaga raqobatbardoş mollarni JST davlatlaridan ma'lum muddat arzon narxga olib kiriş imkonini beradi. Şuning uçun ham YeOII muzokaralari JSTga a'zoligimiz masalasi hal etilmasdan turib boşlanmasligi tarafdoriman.
JSTga oid YeOII davlatlarining qisqa muddatlik tarifdan ozod etilişi holati
Xulosa örnida
Avvalo, Özbekiston Yevropa ittifoqi va JST bilan muzokaralarni jadallaştirişi lozim. JSTga a'zolikning bozorimiz va sanoatimizga qanday ta'sir qilişini tadqiq qiliş, keyin, lozim bölsa, YeOIIga a'zolik masalasini kötariş kerak deb öylayman.
Ba'zi iqtisodçilarning fikriça, Özbekiston JSTga a'zo bölganidan keyin YeOIIga kirişiga hojat qolmaydi. Zero, JSTga kiriş uçun pasaytiriladigan tariflar Rossiya tariflarini ölçov qilib olgan YeOII tariflaridan albatta past böladi. JSTdan keyin YeOIIga kiriş esa yana tariflar oşirilişini bildiradi. Şu sabab YeOII mamlakatlari, ayniqsa taşqi savdo aloqalarimizda muhim rol öynovçi Rossiya va Qozoğiston kabi şimoliy qöşnilar bilan ikki tomonlama aloqalarni kuçaytiriş yurtimiz uçun eng optimal variant bölib körinyapti.
Modomiki Özbekiston YeOIIga kiradigan bölsa, taşqi savdo siyosatimizda katta özgariş yuz berişini, ham içki, ham taşqi işlab çiqaruvçilarga ta'sir etişini hisobga olib, Taşqi savdo va investitsiya vazirligi tadbirkorlarga va umuman, aholiga YeOIIga kirişning ijobiy va salbiy tomonlari haqida yetarliça ma'lumot berişi, mavzu soha mutaxassislari örtasida bahs etilişini ta'minlaşi zarur böladi. Şu bilan birga, Özbekiston taşqi savdo aloqalari qaysi trayektoriya böyiça rivojlanadi, degan savolga imkon qadar tezroq aniq javob beriş kerak böladi. Şubha yöqki, hukumatimizdan bunday aniq signalni işlab çiqaruvçilar va investorlar kutmoqda.
Alişer UMIRDINOV, Nagoya (Yaponiya) iqtisodiyot universiteti, biznes huquqi fakulteti professori, «Buyuk kelajak» ekspertlar kengaşi a'zosi.
Muallif fikri tahririyat nuqtai nazaridan farq qilişi mumkin.
