Hammasi pul bosib çiqarişdan boşlangan. Özbekiston iqtisodiyoti dunyoga qanday yopilgan edi?

Buning oldini oliş uçun ma’lum işlar ham olib boriladi. Masalan, Çikago ştatida Sosa-Solaʼga alohida “sin tax” (zararli mahsulotlar sotib olinayotgandagi qöşimça soliq) bor.

Özbekistondagi ovqatlaniş sifati

2017 yilda UNICEF va Özbekiston Statistika qömitasi(hoziri Statistika agentligi) ötkazgan tadqiqotga köra, mamlakatdagi har 10 nafar boladan bittasi “stunted”(rivojlaniş va ösişdan ortda). Bu juda yomon körsatkiç emas. Soliştiriş uçun, töqsoninçi yillarda bu körsatkiç 30 foizdan, 2010 yillarda 20 foizdan baland bölgan. Har 10 nafardan bir nafar bolaning “stunted” bölişi, albatta, yomon, ammo bu körsatkiç dinamikasining pasayib borayotganligi yaxşi. Şuningdek, 2017 yildagi raqamlar ham butun Özbekiston böyiça olingan örtaça natija. Bu yerda Toşkent şahri va çekka viloyatlar örtasidagi tafovut sezilarli darajada farq qiladi.

Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi iste’mol sifati haqida töxtaladigan bölsak, özbekistonliklar qozoğistonliklarga nisbatan yomonroq kaloriya iste’mol qiladi. Bu yerda sezilarli farqlar mavjud. Özbekistonliklarga nisbatan tojikistonliklar yomonroq kaloriya iste’mol qiladi, ammo bu yerda katta farqlar mavjud emas.

Bu borada yaxşi tahlillar ötkazsa böladi, ammo Özbekistondagi eng katta muammolardan biri ma’lumotlarning yetişmasligidir. Bundan taşqari, bor ma’lumotlarda ham xatoliklar köp. Töğri, xatoliklarsiz ma’lumotlarni töplab bölmaydi, hatto AQŞda ham bu imkonsiz. Ammo xatolar sistematik va sun’iy yaratilayotgan bölsa, uni töğrilaş juda qiyin.

Umuman olganda, Özbekistonda ovqatlaniş böyiça tadqiqotlar juda kam. Biz ham UNICEF’ning 2017 yilda ötkazgan sörovnoma natijalaridan kelib çiqib fikr bildirdik. Yoki kambağallikni ölçaş körsatkiçini olaylik. Bir yil içida 17 foizdan 14 foizga tuşirilgani e’lon qilindi. Bu qanday ölçanganligini biz bilmaymiz. Biror muammoni yeçmoqçi bölsangiz, uni tuşuna olmasangiz, ölçay olmasangiz, yeça olmaysiz ham.

Statistika agentligi tomonidan ötkaziladigan sörovlarda ham birlamçi körsatkiçlar tatbiq qilinmaydi.

Ma’lumotlarni soxtalaştirişning boşlanişi

Mustaqillikdan keyin XVJ bilan hamkorlikda monetar şarh kabi hisobotlar işlab çiqila boşlangan. Uşbu jamoada men ham bölganman. Iqtisodiy jihatdan muammolar paydo böla boşlaganidan keyin bu narsa monetar siyosatga ham ta’sir qilişni, ma’lumotlar ustidan çizilişiga olib kelgan. Özbekiston iqtisodiyoti resurslarga boğliq. Paxta, oltin va gazning iqtisodiyotdagi roli katta bölgan. Töqsoninçi yillarning ikkinçi yarmida jahon bozorida oltin va paxtaning narxi tuşib ketgan. Xususan, öşa paytdagi oltinning jahon bozoridagi narxi hozirgi kundagi narxga nisbatan 5-6 barobar past bölgan. Bu narsa mamlakatning valuta siyosatida qiyinçiliklar kelib çiqişiga sabab böldi. Natijada köçadagi valuta kursi bilan davlat kursi örtasida tafovutlar paydo böla boşlagan.

Mustaqillikning keyingi yillarida Özbekiston iqtisodiy siyosatidagi xatolar

Özbekistonda mustaqillikdan keyin milliy valuta – söm muomalaga kiritilgan. Dastlabki 2 yilda vaziyat yomon emas edi. Aytganimday, Özbekiston iqtisodiyoti xomaşyo resurslariga boğlangan iqtisodiyot. Öşa paytda asosiy eksport tovarlari oltin va paxta edi. Dinamikaga qarasangiz, 90-yillarning birinçi yarmida jahon bozorida oltinning narxi ham, paxtaning narxi ham nisbatan baland bölgan. 90-yillarning ikkinçi yarmiga kelib narxlar pasayişni boşlagan. Xususan, 1994 yil bilan 1997 yil soliştirilsa, 70-80 foiz atrofida farq bor edi.

1996 yil qişloq xöjaligida oğir yil bölgan. Eski tizim parçalanyapti, yangi tizim esa yaratilmagan. Öşa yili planlar bajarilmagan, yerlar haydalmay qolib ketgan. Xalqaro valuta jamğarmasi bilan özaro dastur bölardi. Ular mamlakatdagi budjetni yoki valuta kursini uşlaş uçun, umuman makroiqtisodiy barqarorlikni saqlab turiş uçun pul beradi. Lekin ma’lum şartlarni bajariş kerak. Masalan, monetar agregatlarning oylik qiymati belgilab qöyilgan, şundan oşiriş mumkin emas. Yoki pul massasi qança bölişi kerakligi böyiça texnik talablari bölardi.

1996 yilning oxiri 1997 yilning boşida mablağ kerak bölgan. Eng oson yöli – pul çop qiliş. Tabiiyki, XVJ bunga qarşi bölgan. Ammo nimadir qiliş kerak. Hozir Özbekistonda qişloq xöjaligining iqtisodiyotdagi roli katta, öşa paytda esa bundan ham ança kattaroq bölgan. Xullas, boşqa yeçim topilmagan va pul çop qilingan. Natijada katta miqdorda iqtisodiyotga pul massasi kiradi va aylanib-aylanib valuta bozoriga kirib keladi va talab oşib ketadi. Boşqa tomondan oltin va paxta narxlarining pasayişi sababli valuta tuşumlari kamayib ketyapti. Ikki tomonlama iqtisodiy şok kelib çiqqan. Natijada konvertatsiyani yopişga majbur bölişgan. Öşa paytda kursning pastga tuşib borişiga qöyib beriş ham yeçim bölardi, ha, qiyin, ammo töğriroq yeçim bölardi.

Öşa paytda Markaziy bankda bunday qaror xato ekanini tuşungan kiçkina bölsa-da, jamoa bor edi. Ammo mazkur iş qançalik qimmatga tuşişini u paytda tuşuna olmaganmiz. Bitta xato ortidan boşqa xatolar qilinaverilgan. Yana pul çop etilgan, naqd pulni çeklaş boşlangan, naqd va naqdsiz pul örtasida farq paydo bölgan. Bu narsalarni töğrilaş uçun esa yana xatolar qilingan.