2017 йил 7 апрель куни “Жамият” газетасида “Мақсад одамларни иш билан таъминлашми ёки устидан кулиш?” сарлавҳали мақола эълон қилинди. Унда Ташқи миграция агентлиги билан боғлиқ масалалар ҳақида сўз юритилган. Қуйида ушбу мақола эътиборингизга ҳавола этилади.
Меҳнат вазирлиги ҳузуридаги Ташқи меҳнат миграцияси масалалари агентлигининг маълум қилишича, айни пайтда ўзбекистонликлар дунёнинг ўттизга яқин мамлакатида хусусий меҳнат шартномаси асосида меҳнат қилишмоқда. Бундан ташқари, давлатлараро, ҳукуматлараро келишувлар, битимлар доирасида юртдошларимизнинг Жанубий Корея, Япония, Польша, Россияда ишлашига шароит яратилган. Жумладан, 2006 йили Ўзбекистон ҳамда Корея Республикалари Меҳнат вазирликлари ўртасида Жанубий Кореяга бандликка рухсат бериш (эркин ёллаш) тизими бўйича ишчи юбориш тўғрисида Меморандум имзоланган бўлиб, мазкур келишувга биноан 2007—2016-йиллар давомида 27 минг нафар Ўзбекистон фуқароси Корея Республикасида ишга юборилган. Шундан 17 минг нафари ҳозир меҳнат фаолиятини давом эттирмоқда.
Меморандумга асосан Жанубий Кореяда ишлашга борувчиларга нисбатан бир қанча талаблар қўйилган. Хусусан, номзодлар 19—39 ёшда, соғлом, судланмаган, муқаддам Корея Республикасида чиқариб юборилмаган бўлиши ҳамда корейс тилини сўзлашув ва фикрини тушунтира олиш даражасида билиши лозим. Номзодларнинг корейс тилини билиш даражаси корейс тили бўйича ўтказиладиган тест синовлари орқали аниқлаштирилади. Бу Корея томонининг талабидир.
Мана, бир неча йилдирки, корейс тили бўйича ўтказиладиган тест синовлари юртдошларимизнинг кўплаб эътирозларига сабаб бўлиб келади. Ўтган вақт давомида тест синовларида қатнашиш ҳуқуқини берувчи ҳужжатни пуллаш, имтиҳон натижалари сохталаштириш, мансаб ваколатларини суиистеъмол қилиш каби кўплаб нохушликлар кузатилган ва ҳуқуқ-тартибот органлари томонидан қонунбузарларнинг жиноий қилмишларига маълум маънода чек қўйилган эди. Ана шу муаммолар, шунингдек, турли қаллоблик ва фирибгарликларнинг олдини олиш мақсадида рўйхатга олиш ва тест тизими электронлаштирилди. Бироқ бу ҳам масаланинг ечими бўлди, деб айтолмаймиз. Айниқса, жорий йилги синовларда кузатилган камчиликлар буни яққол кўрсатиб берди.
ТЕХНИК КАМЧИЛИКЛАР
“Жанубий Кореяга бандликка рухсат бериш (эркин ёллаш) тизими бўйича ишчи юбориш тўғрисида”ги Меморандумга асосан тест синовларида қатнашувчиларни рўйхатга олиш Ташқи меҳнат миграцияси масалалари агентлиги зиммасига юклатилган. Шунга кўра 2017 йилнинг 22 март куни агентлик расмий сайтида Кореяга ишга бориш истагида бўлган фуқаролар онлайн рўйхатга олиниши ҳақида хабар қилинди. Хабарда рўйхатга олиш икки босқичда ўтказилиши айтилган бўлиб, 27-28 мартга мўлжалланган биринчи босқичда номзодлар онлайн равишда анкета тўлдириши, 29-30 март кунлари бўладиган иккинчи босқичда эса корейс тилидан онлайн савол-жавобда иштирок этиши белгиланганди. Шундай бўлди ҳам.
Мавзуга оид
Кутилганидек, бир неча ўн минглаб фуқаро ўз омадини синаб кўриш мақсадида рўйхатдан ўтишга киришди. Бироқ ташриф буюрувчиларнинг кўплиги боис биринчи куннинг аввалидаёқ сайт қотиб қолди. Муаммони бартараф этиш мақсадида рўйхатга олиш бир неча марта ортга сурилди. Бироқ кейинги кунларда ҳам вазият яхши томонга ўзгармади.
Онлайн савол-жавоблар аввалдан эълон қилинган вақт (соат 9:00)да ишлай бошламади. Эълонга кўра фамилияси А ҳарфи билан бошланувчилар соат 9:00 дан 11:00 гача синовдан ўтиши керак эди. Аммо сайтга кирганлар “Сабр қилинг, ҳозир 5 минг одам тест топшираяпти, 20 дақиқадан кейин навбатингиз келади!”, — деган огоҳланлантиришга дуч келишди. Қолаверса, гарчи рўйхатга олингани тўғрисида хабарномасини сақлаб қўйган бўлса ҳам, кўпчилик савол-жавобларда қатнаша олмади. Бир қанча одамлар рўйхатдан ўтиш пайтидаги логин-паролини қайта-қайта киритмасин, сайт уларнинг нотўғри эканини кўрсатаверди.
Шу ўринда бир мулоҳаза. Талабгорларнинг сони кўп бўлиши олдиндан маълум эди, шундай эмасми? 2007 йилдан бери фуқароларни Жанубий Кореяга ишга юбораётган агентлик мутасаддиларининг буни билмаслиги мумкин эмас. Ҳар ҳолда сўнги йиллар тажрибаси асосида талаб кўп бўлиши, бу эса онлайн рўйхатдан ўтиш чоғида сайт хостинги ва серверига катта оғирлик юклашини олдиндан тахмин қилса бўларди. Бироқ масъуллар ё буни билишмаган, ёки билишса ҳам парволарига келтиришмаган. Ҳар ҳолда юзага келган муаммолар шундай хулоса чиқаришга ундайди.
НЎНОҚЛИК БИЛАН ТУЗИЛГАН САВОЛ-ЖАВОБЛАР
Кўпчилик катта қийинчилик билан рўйхатдан ўтиб, оғзи энди ошга етганда бошқа муаммо билан рўбарў келишди. Гап шундаки, рўйхатга олиш жараёнинининг иккинчи босқичида иштирокчиларга тарих, адабиёт, она тили, кимё, физика, ҳуқуқ, география, биология каби фанлар асосида тузилган саволлар берилди. Иштирокчиларни саволларнинг ўзбек, жавобларнинг эса корейс тилида бўлганидан ҳам кўра уларнинг савияси кўпроқ ажаблантирди. Қуйида 1-2 апрель кунлари тушган айрим саволларни келтириб ўтамиз:
— Мўғул хони Хубилай Хитойни эгаллагач, бу ерда қандай сулолага асос солган?
— Ўз умрини “боғ умрим” деб атаган шоир ким?
Таажжуб! Рўзғорини бут қилиш, қора қозонини қайнатиш учун хорижга ишлашга кетаётган одамнинг бу каби саволларнинг жавобини билиши нима учун ёки ким учун керак бўлди экан?! Уларга жавобни билган билан нима ўзгаради-ю, билмаса нима бўлади? Чет элдан иш излаётган юртдошларимиз бу даражадаги маълумотга эга бўлишганида аллақачон ўзимизда иш топган ёки қайсидир олий таълим муассасасида ўқиётган бўлмасмиди?
Қолаверса, саволларнинг савияси ҳам ҳаминқадар. Масалан, “Фитратнинг “Гўзалим, бевафо бўстоним” шеъри қайси шоир шеърларига ҳамоҳанг?” саволини олайлик. Биринчидан савол ўта мавҳум. Сабаби бу ерда иштирокчи, аввало, Фитратнинг ана шундай шеъри борлигини билиши, унинг мазмунидан хабардор бўлиши, шу билан бирга, бошқа шоирларнинг моҳиятан ва ритмик жиҳатдан ушбу шеърга ўхшаш ижод намуналарини ўқиган бўлиши керак. Бундан ташқари, эҳтимолий техник носозлик ва бошқа номаълум сабабларга кўра бир қанча саволлар якунланмай қолган, сўзлар тушиб қолган (“Қачондан Аляска ҳудуди “” номи билан атала бошлади?”), битта саволга тўртта бир хил жавоб тақдим этилган ёки жавоблар ичида тўғри жавоб берилмаган ҳолатлар кузатилди. Мазмуни ноаниқ, жумлалари ғализ саволлар ҳақида ҳеч нарса демаймиз, бу савол муаллифларининг виждонига ҳавола.
Дейлик, ижтимоий тармоқларда кенг тарқалган саволлардан бири (“Аҳмад нечанчи йилда вафот этган?”)ни олайлик. Ҳар қандай ўқувчида даставвал туғиладиган савол битта: “Қайси Аҳмад?”. Бу ўринда қайсидир сўзларнинг тушиб қолиши ортидан на савол ва на жавоб тўғри эмасди. Ёки мана бу саволга эътибор қаратинг: “ III боб нечта моддадан иборат?” Бу ерда ниманинг неча бобдан иборатлигига аниқлик киритилмаган. Агар конституция деб тушунилса, III боб 2 моддадан иборат: 15-16 моддалар. Лекин жавоб вариантида 2 рақами йўқ. Бу вазиятда тест ечаётган инсон нима қилиши керак? Тестдан чиқиб кетай деса бошқа имкон берилмайди. Тўғри жавобни белгилай деса, тўғри жавобнинг ўзи йўқ. Шу тариқа кўплаб юртдошларимиз биттагина имкониятларидан адолатсизларча маҳрум қилиндилар.
Ваҳоланки, Ўзбекистон ва Корея Республикалари Меҳнат вазирликлари ўртасида тузилган меморандумда бундай савол-жавоблар ўтказилиши ҳақида лом-мим дейилмаган. Фуқаро хорижга қонуний йўл билан ишлашга бориш учун йиллар давомида тайёрланиб тил ўргансаю, бунақа тўсиқларга дуч келаверса, додини кимга айтсин?! Хўш, бунинг учун ким жавоб беради? Ташқи меҳнат миграцияси масалалари агентлиги Ўзбекистон фуқароларини бу каби синовлар билан қийнаши эмас, балки чет элда қонуний йўл билан ишлашига замин яратиши керак эмасмиди?! Ўтган ҳафтада ижтимоий тармоқлар ана шу мазмундаги эътирозларга, электрон ОАВ эса танқидий мақолаларга тўлиб-тошди.
АГЕНТЛИК ҚАНДАЙ ИЗОҲ БЕРДИ?
2017 йилнинг 3 апрель куни Ташқи меҳнат миграцияси масалалари агентлигида ОАВ ходимлари учун матбуот анжумани ташкиллаштирилди. Унда 27-30 март кунлари агентлик томонидан Корея республикасида меҳнат қилиш истагини билдирган ўзбекистонлик фуқароларни рўйхатга олиш жараёнига доир масалалар ҳақида батафсил маълумот берилди, журналистларнинг саволларига жавоб қайтарилди, ОАВ, интернет нашрлари ва ижтимоий тармоқларда тарқалган хабарларга муносабат билдирилди.
Агентлик раҳбари Улуғбек Назаровнинг маълум қилишича, жорий йилда Ўзбекистондан Корея Республикасига 3 минг киши юборилиши керак. Шу йилнинг 27-30 март кунлари Кореяда меҳнат қилиш истагида бўлган 89 770 нафар фуқаро онлайн тарзда рўйхатга олинган. Корея томонининг талабига кўра, шундан фақат 6 минг кишига имтиҳонга киришга рухсат берилиши, улар эса белгиланган тўлов (Марказий банкнинг тўлов кунидаги курси бўйича 24 АҚШ доллари)ни тўлаши керак эди. Шу боис агентлик томонидан 90 минг нафар номзод ичидан 6 минг кишини саралаб олиш учун юқорида биз камчиликларини санаб ўтган онлайн савол-жавоблар ўтказилган.
Агентлик раҳбари номзодларнинг кўплиги боис рўйхатга олиш ҳамда онлайн савол-жавоб жараёнида техник муаммолар туфайли бир неча марта узилишлар рўй берганини тан олди. Юзага келган муаммоларга дастурий таъминотдаги камчиликлар ҳамда агентликнинг расмий веб-сайтига нисбатан уюштирилган ҳакерлик (D-DOS) ҳужумлари сабаб бўлгани, бироқ узилишлар ўрни қоплангани, техник муаммолар натижасида рўйхатдан ўта олмаганларга имконият бериш учун анкеталарни қабул қилиш жараёни 1-2-3 апрелда ҳам давом эттирилгани айтиб ўтилди.
У.Назаров онлайн савол-жавоблардаги камчиликлар ҳамда уларни тузувчилар хусусида маълумот бераркан, саволлар агентлик вакиллари томонидан умумтаълим мактаблари, лицей ва коллеж дастурлари бўйича тузилган дарсликлардаги маълумотларга асосан тузилгани, бу жараёндаги камчиликлар мутахассислар томонидан дастурлаш чоғида йўл қўйилган хатоликлар натижаси бўлганини маълум қилди.
Тадбирда юртдошларимизнинг эътирозлари ва ОАВда эълон қилинган мақолалардан сўнг юқорида камчиликлари кўрсатиб ўтилган савол-жавоблар тўлалигича сайтдан олиб ташлангани ҳамда рўйхатдан олишда қатнаша олмаганларга 3 апрель куни қайта имконият берилгани билдирилди. Бу сафар номзодлар Корея Республикаси Меҳнат вазирлиги Корея инсон ресурсларини ривожлантириш хизмати расмий сайтидан олинган саволларга жавоб беришган. Агентлик раҳбарининг қайд этишича, бу шунчаки номзодларни рўйхатга олиш ва саралаш босқичи бўлиб, талабгорларнинг корейс тили бўйича даражасини аниқлайдиган ҳақиқий тест жараёни энди бўлиб ўтади. Бу босқич Тошкент шаҳридаги Инҳа университетида жорий этилган қабул имтиҳонларига ўхшаш шаклда ўтказилади, синовларга Ўзбекистон тарафи аралашмайди, жараён тўлиқ Корея томони вакиллари назоратида ўтади.
Ҳа, яна бир гап. Белгиланган имтиҳонлардан ўтган фуқаро дарҳол Кореяга юборилмайди. У ҳақдаги маълумотлар Корея бандликка кўмак бериш агентлиги электрон базасига киритилади. Шундан сўнг икки йил мобайнида Кореядаги бирорта завод ёки фабрика унинг номзодини танлаб, унга виза жараёни бошланишини кутади. Унинг номзоди ҳеч бир иш берувчи томондан танланмаслиги эҳтимоли ҳам мавжуд.
ХУЛОСА ЎРНИДА
Матбуот анжуманида Ташқи меҳнат миграцияси масалалари агентлиги раҳбарининг бир фикри эътиборни тортди: “Иш бор жойда хато бор!” Чиндан шундай. Аммо бу йўл қўйилган хато камчиликларни хаспўслаш орқали ҳар сафар сувдан қуруқ чиқиб кетавериш мумкинлигини англатмайди. Қарийб юз минг одам овора қилингани, ижтимоий норозиликка сабаб бўлгани учун айбдорлар жавоб бериши керак, назаримизда. Шундагина бундан тегишли хулоса чиқарилади, хато такрорланмайди. Бундан ташқари, қисқа вақт ичида агентлик хорижий давлатларда ишлаш истагидаги фуқароларни саралаш ва синовдан ўтказиш бўйича мукаммал тизимни амалиётга татбиқ этади деган умиддамиз.
