ОАВ ва блогер қандай изоҳларни ўчириши керак бўлади? Хушнуд Худойбердиев билан суҳбат

Бир неча кун муқаддам Вазирлар Маҳкамасининг «Бутунжаҳон интернет тармоғида ахборот хавфсизлигини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 2018 йил 5 сентябрдаги қарорига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ҳужжат лойиҳаси муҳокамага қўйилди. Президент администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги (АОКА) томонидан тайёрланган ушбу лойиҳага кўра, веб-сайт, веб-сайт ва (ёки) мессенжер саҳифаси эгаси, шу жумладан блогер хабарнома олган пайтдан бошлаб 24 соатдан кечиктирмасдан қонунчиликка зид ахборотни ўчириши ва агентликни бундан хабардор қилиши назарда тутилган.

Kun.uz сайти ушбу масала юзасидан таниқли блогер, ҳуқуқшунос Хушнуд Худойбердиев билан суҳбат ўтказди.

– Низом лойиҳаси муҳокама учун эълон қилинди. Блогер ва журналистларнинг қизиқтираётган масалаларидан бири – муддатдир. 24 соат қисқа муддат эмасми?

– Ижтимоий тармоқлардаги изоҳларни ўчиришга оид мавзу 2-3 ой олдин кўтарилган эди ва қизғин муҳокамаларга сабаб бўлганди. Ўзгаларнинг ёзган изоҳи учун журналист ёки блогер жавоб бериши қай даражада тўғри, бу қанчалик мантиққа тўғри келади, деган саволлар бор кўпчиликда. Бу ерда энг муҳим нуқта – гап қонунга хилоф ахборотларни ўчириш ҳақида кетаётганида. Ўзи қонунга зид изоҳларни ўчиришга кўплаб блогер дўстларимиз ҳам, таҳририятлар ҳам қарши эмас. Масалан, кимдир кимнидир бўралатиб сўккан бўлса, терроризм, наркотикка даъват каби ҳолатларда масъулияти бор исталган журналист ёки блогер изоҳларни ўчиришга эътироз билдирмаса керак.

Муддат масаласига келсак, блогер сифатида бу менга ҳам тааллуқли бўлгани учун Низом лойиҳасини жиддий ўрганиб чиқдим. Низомда «олинган кундан эътиборан» деган жойи бор. Бундай тартиб қонунчиликда бошқа жараёнларда ҳам бор (масалан, суд жараёнлари ёки меҳнат қонунчилигидаги огоҳлантириш муддатларида). Бунда юборувчи томон қачон жўнатгани эмас, қабул қилган томон қачон қабул қилиб олгани муҳим. Мисол учун, агентлик хат жўнатган ва у таҳририятга 4 кундан сўнг етиб борди. Демак, 24 соатлик муддат хат етиб келган вақтдан бошлаб ҳисобланади. Чунки блогер ёки журналист авлиё эмас-ку, хат юборилганини ўзидан-ўзи била олмайди. Шундай экан, сиз хатни қабул қилиб олгандан кейингина, 24 соат ичида қонунга хилоф ахборотни ўчиришингиз керак бўлади.

24 соат кам эмасми? Очиғи, бу бўйича бирор якдил хулоса айтолмайман. Амалиётда кўрмай туриб фикр айтиш қийин. Балки, бу муддат қисқадир, балки бир соат ҳам кифоя қилар. Чунки, хабарномада аниқ манзили билан айтилади – қайси пост, қайси хабар остидаги қайси изоҳ ҳақида гап кетаётгани. Менимча, 24 соат нормал муддат. Асосийси, биз олган кунимиздан ҳисобланилса бўлгани.

– Ҳуқуқшунос сифатида айтинг-чи, бу масалада низо келиб чиқадиган бўлса, қандай тартибда ҳал қилинади. Ҳар қандай ҳужжатда «агар шикоятингиз бўлса суд орқали ёки юқори турувчи органга шикоят қилишингиз мумкин» деб ёзилади. Бу ҳолатда қандай?

– Ҳақиқатда кўпчиликни қизиқтирадиган савол бу. Ҳуқуқшунослар орасида ҳам, ижтимоий тармоқларда ҳам бир фикр бор – қайси маълумот қонуний ёки ноқонуний эканлигини суд белгилаб берсин. Бу фикрга тўлиқ қўшиламан. Ҳақиқатдан ахборотнинг қонуний ёки қонунга хилофлиги тўғрисидаги якуний хулосани фақат суд бериши керак.

Унда ушбу Низомдаги жараён нима, деган савол туғилади. Бу судгача бўлган иш юритув дейилади. Биламизки, бутун дунёда медиация деган тушунча бор. Яъни, барча низолар ҳам судга чиқавермасин, балки судга бориб юриш шартмасдир, деган мазмунда судгача икки томон ўзаро музокара ўтказади. Бу жараённи ҳам тахминан шунга ўхшатса бўлади.

Низом лойиҳасини кўриб чиқар эканмиз, агар ОАВ ёки блогер хабарнома бўйича ахборотни ўчиришдан бош тортса, кейин агентлик судга даъво билан чиқади. Демак, агентлик хабарномаси мажбурий характерга эга эмас. Халқона тилда айтганда, хабарномада айтиляптики – «сиз мана шундай мақола ёзибсиз, унда фалончи мана шундай қонунга зид изоҳ қолдирибди. Балки Сиз ўша изоҳни кўрмаган бўлсангиз керак. Шуни бир кўринг, қонунга хилоф деб ўйласангиз ўчиринг».

Бу ўз номи билан – хабарнома. Сиз агентлик хабарномасидаги фикрни қабул қилсангиз, изоҳни ўчирасиз. Хабарномадаги фикрга қўшилмасангиз, унда ўчирмайсиз. Кейинги жараён, бу – судга чиқиш. Кўряпсизми, демак таклиф этилаётган тартибда ҳам ҳар қанақасига охирги қарорни барибир суд айтади. Менимча, бунинг нотўғри жойи йўқ.

Оддий ҳаётий бир мисол: Сизни йўлда ЙПҲ инспектори тўхтатди. Қизил чироқда ўтди, деб маъмурий баённома тузмоқчи. Агар Сиз ҳақиқатдан қизилда ўтганингизни тан олсангиз ва бунга рози бўлсангиз, унда ЙПҲ инспектори тузган баённома бўйича жарима тўлайсиз. Агар Сиз ҳуқуқбузарлик содир этганингизни тан олмасангиз, ЙПҲ инспектори фикрига рози бўлмасангиз, унда мазкур иш судга чиқарилади. Биринчи ҳолатда «нега мени суд эмас, ЙПҲ инспектори жаримага тортди, бу нотўғри» демайсиз-ку?

– Низомда қонунчиликка зид бўлган ахборотни ўчириш вазифаси юклатилади. Бундай ахборотлар рўйхати шаклланганми?

– Мен ҳам шунга қизиқдим. Лекин Низом лойиҳасида айни бир рўйхат саналмаган. Унда «Ўзбекистон қонунчилиги бўйича жавобгарликни келтириб чиқариши мумкин бўлган ахборотлар» дейилган. Бир ҳисобдан бундай тарзда киритилиши ҳам тўғри бўлган. Аниқ бир рўйхат саналса ва қонунчиликка зид бўлган бошқа ахборот ёзилган бўлса-чи? Ахир қонунларимиз ҳам кўп-ку. Ҳамма қонунларни бир рўйхатга солиш жуда мураккаб.

Мана шу қисми бизга (журналист ва блогерлар) кўпроқ масъулият юклайди. Лекин шахсан мен ҳозирча бу ерда катта муаммо кўрмаяпман. Тасаввур қилинг: сизга хабарнома келди – фалон мақолангиздаги фалон изоҳни ўчиринг, деб айтиляпти. Бу тўғрими ёки нотўғри, қонунга хилофми ёки қонунийми? Энг аввало ҳукмни ўзимиз чиқарамиз. Олдинги жавобимдаги фикримни яна такрорлашга мажбурман, ўчириш ёки ўчирмасликни аввало ўзимиз ҳал қиламиз. Ўчиришга рози бўлмаслик, кейинги суд жараёнларига рози бўлиш деганидир. Ҳақиқатда, ич-ичингиздан изоҳнинг қонунийлигига ишонч ҳосил қилган бўлсангиз, унда бу масала якунда судда кўриб чиқилади ва кейин аниқ бўлади. Ўчириш масаласида низо келиб чиқадиган ҳолат жуда кам бўлса керак. Умид қиламанки, яққол қонунбузилиш ҳолатлари бўлсагина, агентлик мутахассислари хабарнома жўнатишса керак. Масалан, кимдир бошқа одамнинг онасини ҳақорат қилса, уни ўчиришимиз керак. Балки ўша ҳақорат қилинаётган одам ростдан хато қилгандир, лекин бу ҳеч кимга уни ҳақорат қилиш ҳуқуқини бермайди.

– Узоқ муддат оммавий ахборот воситаларида ёпиқлик кузатилгани сабабли кўпчилик цензурадан қўрқиб қолган. Айни шу вақтда бу Низом киритилиши қанчалик тўғри бўлди?

– Албатта ижтимоий тармоқларда бундай гапларни кўп ўқияпман. Шахсий фикримча, «цензура» дегани бу – қонуний ахборотни ёзишга рухсат бермаслик. Яъни, шу ахборотни ёзишга Сизнинг ҳаққингиз бор, аммо қонун доирасида бўлган фикрингизни ёзишингизга турли йўллар билан тўсқинлик қилишмоқда. Мана шунда цензура бўлади.

Ҳозирги ҳолатда эса, «қонунчиликка зид ахборот» дейилмоқда. Қонунчиликка зид нарсани ёзишга шундоқ ҳам ҳаққимиз йўқ. Мисол учун, туҳмат ёки ҳақоратлиги аниқ нарсани ёзиш бу – сўз эркинлиги эмас. Яъни, менинг сўз эркинлиги ҳуқуқим Сизнинг шахсий чегарангизга ўтишга, Сизни ҳақорат қилишга рухсат бермайди.

Яна такрорлайман – хабарнома мажбурий эмас. Агар хабарномадаги фикрга қўшилсак, ўчирамиз. Ўзимизда тўлиқ ишонч бўлса, ўчирмаймиз ва кейинги жараён бу – суд.

Эслатма:

Қонунга хилоф ахборотлар рўйхати:

1) Ўзбекистон Республикасининг мавжуд конституциявий тузумини, ҳудудий яхлитлигини зўрлик билан ўзгартиришга даъват этиш;

2) уруш, зўравонлик ва терроризмни тарғиб қилиш;

3) диний экстремизм, сепаратизм ва фундаментализм ғояларини тарғиб қилиш;

4) давлат сири бўлган маълумотларни ёки қонун билан қўриқланадиган бошқа сирни ошкор этиш;

5) миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатувчи ахборотни тарқатиш;

6) фуқароларнинг шаъни ва қадр-қимматига ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи ахборотни тарқатиш;

7) фуқароларнинг шахсий ҳаётига аралашишга йўл қўювчи ахборотни тарқатиш;

8) гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва прекурсорларни тарғиб қилиш;

9) порнографияни тарғиб қилиш;

10) қонунга мувофиқ жиноий ва бошқа жавобгарликка сабаб бўладиган бошқа ҳаракатларни содир этиш мақсадларида фойдаланилишига йўл қўймаслиги шарт.