«Муаммолар тизимли ҳал қилинмаса, ижтимоий ташаббуслар денгиздан томчи бўлиб қолаверади» — Hashar Week лойиҳаси муаллифи билан суҳбат

Ўзбекистонда нодавлат-нотижорат ташкилотлари тўсиқларсиз фаолият юрита оляптими? Бу хусусида экологик муаммоларни ҳал қилишга кўмаклашиш билан шуғулланувчи Hashar Week ижтимоий лойиҳаси муаллифи ва раҳбари, халқаро сиёсий консультант Суна Парк билан суҳбатлашдик. У Ўзбекистон шароитида ижтимоий лойиҳалар учраши мумкин бўлган қийинчиликлар ҳақида ўз тажрибаси асосида гапириб берди.

– Hashar Week 1,5 йилдан бери ижтимоий лойиҳа сифатида фаолият юритиб келмоқда. Биз шунчаки кўнгиллилар гуруҳи ёки экология фаоллари эмасмиз. Кўпчилик бизнинг асосий фаолиятимиз ҳашарлар ташкиллаштиришдан иборат деб ўйлайди, аммо биз олдимизга каттароқ масштабдаги мақсадлар қўйганмиз. Ўзбекистоннинг иқтисодий ривожланиши ижтимоий тараққиёт билан бирга кечиши ва бу экология манфаатларига зид бўлмаслиги лойиҳамизнинг асосий тамойилларидан биридир.

Фаолиятимизнинг асосий йўналишлари ҳақида қисқача гапириб берсам, Hashar Week экология муҳофазасига қаратилган ташаббусларни илгари суради. Аниқ стратегия ишлаб чиққанмиз. Унга кўра, дастлаб чиқинди билан ишлаш маданиятини шакллантиришдан иш бошладик.

Чиқиндиларни саралаш ва бундан келадиган даромаддан эҳтиёжманд оилаларга моддий ёрдам кўрсатишни назарда тутувчи лойиҳамиз – «Чиқиндингиз билан ёрдам беринг». Иккинчи йўналишимиз – экоменежмент, яъни ташкилотларнинг корпоратив ижтимоий ва экологик масъулияти бўйича стратегия ишлаб чиқишдир. Иш жойларини экоменежмент асосида ташкил қилиш бўйича «Яшил офис», бир марталик пластик идишлардан фойдаланишни қисқартиришга қаратилган «Яшил қаҳвахона» каби лойиҳаларимиз бор.

Мактаб ўқувчиларида чиқиндини саралаш кўникмасини шакллантириш ва бунинг аҳамиятини тушунтиришга қаратилган «Z авлод» лойиҳасини амалга оширдик. 12та ҳуддуддаги 100дан зиёд мактабда лойиҳа амалга оширилди.

Бош мақсадимиз – баландпарвоз чақириқлар билан бир марталик акциялар ўтказиш эмас, балки табиатни муҳофаза қилиш кўникмасини доимий одатга айлантиришдир. Биз бутун бошли тизимни ўзгартиришни мақсад қилганмиз. Бунинг учун эса масалага комплекс ёндашиш керак. Давлат ҳам, аҳоли ҳам, бизнес вакиллари ҳам биргаликда ишлаши лозим.

Дейлик, одамлар полиэтилен пакетларнинг экологик зарарини билишади, улардан фойдаланишни истамайди, аммо ишлаб чиқарувчилар кўп марталик матоли пакетлар эмас, полиэтилен тайёрлашда давом этса, одамларда қандай вариант қолади?!

«Талончиликлар ишончсизликни келтириб чиқармоқда»

– Ташаббусларимиз ҳеч қандай тижорий мақсадларни кўзламайди. Аксарият ҳаракатлар табиат муҳофазаси учун савоб йўлида қилинади. Аммо бу ҳар доим ҳам осонлик билан амалга ошмайди.

«Чиқиндингиз билан ёрдам беринг» лойиҳаси орқали гўёки биз пул ишлашни мақсад қилгандек ёзишади. Одамларнинг лойиҳаларга бундай муносабатини ҳам тўғри тушунса бўлади. Чунки турли давлат идораларида бюджет пуллари, ҳомийлик асосида берилган маблағларнинг талон-тарож қилинаётгани ҳақида кунда-кунора хабарлар чиқади. Табиийки, аҳолида ишончсизлик пайдо бўлади.

Натижада бошқа ҳар қандай кўнгиллилик асосидаги ташаббусларга ҳам ишончсизлик, ҳафсаласизлик билан қарашади, ўз ҳиссаларини қўшишни исташмайди.

«Ижтимоий лойиҳалар давлат кўмагисиз кенг ҳаракат олиб бориши қийин»

– Hashar Week’ни дастлабки босқичда Республика экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш қўмитаси билан ҳамкорликда ишга туширганмиз. Қўмитанинг собиқ раҳбари Баҳром Қўчқоров ва унинг жамоаси билан жуда яхши ҳамкорлигимиз бор эди, иш жуда яхши йўлга қўйилди. Бу давлат идораси ва нодавлат-нотижорат ташкилот ўртасидаги ҳамкорликнинг энг яхши намунаси бўла олди.

Аммо кейинчалик қўмита раҳбарияти ўзгарди, янги жамоа келди. Албатта, янги жамоанинг ўз устувор йўналишлари ва ишга ёндашувлари бор, шунинг учун, афсуски, қўмита ва лойиҳамиз ўртасидаги ҳамкорлик узилиб қолди.

Бироқ биз каби ижтимоий лойиҳалар давлат кўмагисиз кенг қамровларда ҳаракат олиб бориши қийин кечади. Нодавлат-нотижорат ташкилотлари фақатгина ҳамкорлик асосида ишлай олиши мумкин. Бунинг учун эса давлат ижтимоий лойиҳалар билан ишлайдиган тизимга эга бўлиши керак. ННТлар томонидан ғоя, давлат тарафидан ташкилий кўмак берилса, шунда ўртада самара юзага келади.

«Давлат ташкилотлари рақамлар ортидан қувишади»

– Ҳозир ҳамма идоралар рақамлар ортидан қувади. Экология қўмитасидан, шаҳар ҳокимиятидан қўнғироқ қилишади, лойиҳаларимизга боғлиқ рақамлар билангина қизиқишади. Мисол учун, «Чиқиндингиз билан ёрдам беринг» лойиҳасида иштирок этганлар жуда кўпчилик эмаслигини эшитгач, ҳафсаласизлик билан қарашди. Аммо бизга рақамлар муҳим эмас. Майли, минг киши эмас, юз киши лойиҳамизда қатнашсин, аммо чиқиндини саралаш доимий одатга айлансин.

Яқинда чиқинди масалалари бўйича давлат раҳбари иштирокида видеоселектор бўлди. Ундан аввал мен билан боғланиб, лойиҳамиз ҳақида маълумот ва рақамлар сўрашди, бу президентга тақдим этилишини айтишди. Аммо бу давлат раҳбарига етиб борганига шубҳам бор, чунки рақамлар уларга жуда кичикдек кўринган эҳтимол.

Фикримча, кичик, аммо муҳим ташаббуслар, рақамлар ҳақида президентга маълумот бериш керак. Бу фуқаролик жамияти ишлаётганини, давлатнинг ёрдамчилари борлигини кўрсатиш учун муҳим. Рақамлар ортидан қувиш – бу рақамлар эса ҳар доим ҳам ҳақиқатга мос келмаслиги мумкин – асл ҳолат ҳақида янглиш тасаввурни келтириб чиқаради.

«Дабдурустдан экология инспекцияси вакили келиб, пунктларимиздан бирини ёпмоқчи бўлди»

– «Чиқиндингиз билан ёрдам беринг» лойиҳасида муҳтожларга моддий кўмак ташкиллаштириш учун сараланган чиқиндини қабул қилиб, утилизацияга топширишни йўлга қўйгандик. Бунинг учун Тошкент шаҳрида чиқинди ташувларини амалга оширувчи хусусий корхонанинг 7та пунктидан фойдаланаётган ва бу ҳақида Республика экология қўмитасини огоҳлантиргандик. Шунга қарамай, туман экология инспекциясидан вакил келиб, дабдурустдан пунктлардан бирини ёпмоқчи экани ҳақида маълум қилди. Пункт лойиҳани амалга ошириш учун хизмат қилаётгани, қўмита буни билишини айтсак, инспектор бундан хабарсизлигини таъкидлади. Давлат идоралари орасида алоқанинг ўзаро яхши йўлга қўйилмаганидан ўртада биз каби лойиҳалар жабр кўради.

Бу наинки нодавлат-нотижорат ташкилотларининг фаолиятини қўллаб-қувватламаслик, балки уларнинг мустақил фаолиятига халал бериш эмасми?

«Ниқоб ва қўлқоплар утилизацияси тўғри йўлга қўйилиши керак»

– Пандемия туфайли кунига бир неча юз килограмм тиббий ниқоб ва қўлқоп чиқиндилари ҳосил бўлмоқда. Тартибга кўра, уларнинг барчаси жамланиб, махсус тарзда йўқ қилиниши керак. Аммо бундай қилинаётгани йўқ – улар маиший чиқинди билан бирга полигонларга равона бўляпти.

Hashar Week шахсий ҳимоя воситаларини тўғри утилизация қилиш зарурати масаласини биринчи бўлиб кўтарди. Ўз кучимиз ва хусусий ҳамкорлар билан бирга ҳимоя воситаларини аҳолидан йиғиб олишни амалга оширдик.

Ниқобларни йиғиш ва утилизация масаласи билан шуғулланаётганимизни эшитиб, Тошкент шаҳар ҳокимиятидан, Президент администрациясидан қўнғироқ қилишди. Нима иш қилаётганимиз билан қизиқишди. Тизимни ташкил қилиш алгоритми ҳақида гапириб бердим. Аммо шундан кейин ҳам ҳеч бир давлат идораси томонидан бирон ҳаракат амалга оширилгани йўқ, йўқолиб қолишди. Ваҳоланки, бу масалалар ҳақида давлатнинг ўзи бош қотириши керак.

«Ўзэкспомарказ»да ташкил этилган ҳомийлик хайрияларини мувофиқлаштириш марказида бир ҳафта давомида ишлаб, у ердаги кўнгиллилар ҳар 2 соатда алмаштираётган ниқобларни йиғиб олдик.

Утилизация учун керакли маблағ ажратилмагани боис уни тўғри амалга оширишнинг имкони бўлмади. Натижада ўз кучимиз билан жамлаган ниқоблар яна полигонга равона бўлди.

Утилизация ўз-ўзидан амалга оширилмайди, бу маблағ асосида бажариладиган иш. Хусусий ҳамкор билан бирга Тошкент шаҳридаги 14та пунктда шахсий ҳимоя воситаларини йиғишни йўлга қўйдик. Бугунгача 100 кг чиқинди жамланди ва ҳомийлик маблағлари асосида утилизация амалга оширилди. Аҳоли ниқоб ва қўлқоплардан фойдаланишда давом этади, шу боис уларнинг утилизациясини йўлга қўйиш мумкин. Чунки бу чиқиндилар қайта ишланмайди. Бу борада биз ёрдам беришга тайёрмиз, аммо инфратузилма нуқтайи назаридан давлатнинг иштироки жуда муҳим. Давлатнинг ёрдамисиз йирик масштабларда ҳаракатланишимиз қийин.

Бу – тизимдаги жуда катта муаммо. Тўғри, давлатнинг миллионта қўли ва кўзи йўқ, у барча функцияларини бирдек аъло даражада бажара олмаслиги мумкин. Шунинг учун у кўнгиллиларнинг ташаббусларини қўллаб-қувватлаши керак. Биз ёрдамга тайёрмиз, аммо ҳамкорлик тўғри йўлга қўйилиши ва давлат томонидан қаршиликлар бўлмаслиги керак.

Ҳашарларни ҳар куни ўтказиш мумкин, бироқ муаммолар тизимли асосда ҳал қилинмаса, бундай ташаббуслар денгиздан томчи бўлиб қолаверади. Бунинг учун эса давлат ва фуқаролик жамияти ўртасида самарали ҳамкорлик йўлга қўйилиши керак.

«Мен табиатга қандай ёрдам бера оламан?»

– Турли муаммоларда давлат асосий айбдорга айланади, аммо одамларнинг ўзи ҳам шахсий масъулият ҳисси ҳақида унутмасликлари лозим.

Ҳуқуқ бор жойда мажбуриятлар ҳам бор. Табиатни яхшироқ, тозароқ қилиш илинжида кўнгиллилик асосида ҳашарлар ташкиллаштирилса, бу мажбурий меҳнат деб эътироз билдирилади. Тўғри, ҳеч кимни чиқиндини саралашга мажбурлаб бўлмайди. Аммо «табиатга қандай ёрдам беришим мумкин?» деган саволни ҳар бир инсон ўзига бериб кўрса, кўп нарса ўзгарган бўларди.

Ҳар бир қилинаётган харид ҳақида мулоҳаза қилишса, ишлатилган ниқоб, бўшаган қадоқларнинг кейинги тақдири ҳақида ўйлаб кўришса, ижобий ўзгаришларга эришиш мумкин. Экологик мувозанатга ҳар бир инсоннинг кичик ҳаракатлари орқали эришилади.

Саодат Абдураҳмонова суҳбатлашди.