Сизни ана шундай иложсиз ҳолатга тушираётганлар – давлатнинг қўллови билан бирор товар ёки хизматлар бозорида бошқалардан кўра устун мавқени қўлга киритган корхоналар, яъни монополистлардир.
Ривожланаётган давлатларда монополистларнинг монополистлиги, одатда, давлат уларга берган алоҳида имтиёзлар билан боғлиқ. Демакки, зарарли монополиялар ҳақида гап кетганда, фақат монополист эмас, унга шу шароитни яратиб бераётганларни ҳам унутмаслик керак.
Давлатнинг қўлловига эга монополистлар ўзининг барча рақобатчиларини турли усуллар билан бирин-кетин бартараф этади ва маълум соҳани маълум ҳудудда ўзиники қилиб олади. Кейин эса ўзи ишлаб чиқараётган ёки сотаётган маҳсулотга истаган нархини қўя олади. Чунки... рақобатчиси йўқ-да.
Аммо бу ҳаммаси эмас – монополист ўзи ишлаб чиқараётган маҳсулотини сифатли қилиб чиқаришга уринмайди, ахир, барибир унинг маҳсулотини сотиб олишади-да. Маҳсулотга кам харажат қилиб қимматроқ сотиш – ҳар бир тадбиркорнинг истаги. Бу – табиий. Аммо бу истак халқнинг зарарига хизмат қилмаслиги, аксинча, мамлакат гуллаб-яшнашининг омилига айланиши учун РАҚОБАТ керак.
Соғлом рақобат муҳити тадбиркорларни имкон қадар яхшироқ маҳсулот ишлаб чиқариб, уни бозор нархида сотишга ундайди, аниқроқ айтсак, шунга мажбур қилади.
Эркин рақобатга асосланган, барча учун ўйин қоидалари тенг, янги ўйинчиларнинг кириб келишига чекловлар қўйилмаган ҳақиқий бозор муҳитида сотувчилар доимий изланишда, ҳаракатда бўлишга мажбур. Натижада бу бозорда маҳсулотлар ва хизматлар сифати доим яхшиланиб бораверади. Бу дегани – ривожланиш дегани.
Монопол ҳолат эса ҳар қандай ҳаракатнинг кушандаси – ахир нега керак ҳаракат қилиб, изланиб, харидорнинг кўнглини овлаб? Ахир, маҳсулот шундоқ ҳам сотиляпти-ку!
Рақобат шароитида ишлаётган корхона ишлаб топган ҳар бир сўмини қадрлайди ва ўзининг кейинги режаларига киритади. Чунки бу сўм – уринишлар, тадбирлар, режалар маҳсули. Монополист эса қўшимча даромадини уринишларсиз, тадбирларсиз, режаларсиз, монопол ҳолатидан фойдаланиб қўлга киритгани боис уни кейинги режаларига киритишга шошилмайди, ахир, буларсиз ҳам мўмай фойда келиб турибди-да! Шунинг учун у топган қўшимча даромадини... нима десак экан, ҳавога учиради.
