«Лақайдан чиққан Бонапарт». Шўроларга қарши 10 йилдан зиёд жанг қилган Иброҳимбек Чақабоев нега жадидларни ёқтирмаган?
|00:10 / 16.10.202159 22511 мин
СССР даврида аҳолининг онгига “босмачилар” сифатида сингдирилганлар аслида миллий озодлик ҳаракатининг етакчиси бўлгани мустақилликка эришганимиздан сўнг маълум бўлганди. Дала қўмондони, қўрбоши Иброҳимбек совет тарихига «босмачилар ҳаракати»нинг энг машҳур етакчиси сифатида кирган. Кўп йиллар давомида у совет киносининг энг асосий «золим»ларидан ва совет адабиётининг антиқаҳрамонларидан бири сифатида гавдаланган.
Халқ орасида “Лақайдан чиққан Робин Гуд”, “Шарқ Наполеони” деб аталган Иброҳимбек Чақабоев ўн йилдан ошиқ совет ҳукуматига қарши курашди. У 1931 йил август ойида совет ҳукумати душмани сифатида большевиклар томонидан отиб ташланган. Орадан 90 йил ўтгач, яъни 2021 йилнинг августида Ўзбекистон Республикаси Олий суди уни оқлади.
“Иброҳимбек Лақай 1889 йилда Шарқий Бухородаги Кўктош қишлоғида ўзбек уруғларидан саналмиш лақай уруғи улуғларидан бирининг оиласида дунёга келади. Унинг отасини Чўқабой Тўқсабо дейишар, тўқсабо Бухоро амирлигида ҳарбий унвонлардан бири бўлиб, бугунги кундаги полковник унвони билан тенг ҳисобланади.
Иброҳимбек оиладаги олти ўғил, олти қизнинг энг кенжаси ҳисобланган. Лақайларнинг турмуш тарзига кўра у тўйлардаги курашларда олишиб, улоқларда от чопишиб улғайган. Номи чиққан полвон, чопағонлардан бири бўлгани учун 1919 йилда у амирлик қўшинига ишга қабул қилинади ва унга қоровулбеги лавозими берилади”, дея ҳикоя қилади Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейи катта илмий ходими, тарих фанлари бўйича фалсафа доктори Баҳром Ирзаев.
Баҳром Ирзаев
1920 йили Туркистонда совет ҳукумати ўрнатилади. Қизил армиянинг Бухоро амирлигига шиддатли ҳужуми оқибатида Амир Олимхон мағлубиятга учрайди ва тахтни ташлаб, 1920 йил сентябрида Шарқий Бухорога чекинади.
Давлатмандбек лақай уруғлари оқсоқоллари билан қурултой ўтказиб, уларни совет ҳукуматига қарши ялпи курашга даъват этади. Қурултойда Эшон Султон раҳбарлигидаги Ҳисор лақайлари ҳам, Кўр Ортиқ додҳо Аширов бошлиқ Балжувон лақайлари ҳам умумий раҳбарликни бир овоздан Иброҳимбек Чақабой тўқсабо ўғлига топширади.
“1920 йилнинг сентябридаги қонли воқеалардан сўнг амир Душанбега бориб жойлашади. Бироқ у ерда на катта амалдорларни ва на отлар ҳамда армияни ушлаб турадиган шароит бўлмагани учун амир Олимхон Афғонистонга йўл олади. Ушбу оғир дамларда амирнинг ёнида бўлган Иброҳимбекка дастлаб, девонбеги, тўпчибоши, сўнгра кўпчиликнинг якдил овози билан амири лашкар лавозимлари берилади. Шундан сўнг бутун Бухоро амирлигини тиклаш вазифаси лақайлик ушбу йигитга ишониб топширилади. У мана шу тарзда истиқлол учун кураш тарихига кириб келди. Бу пайтда у эндигина ўттизга кирган ёш йигит бўлган”, дейди Баҳром Ирзаев.
Мавзуга оид
Иброҳимбек Чақабой ўғли
1921 йилда Амир Олимхон раҳбарлигида ўтказилган Бухоро қўрбошиларининг қурултойида «Ислом лашкарбошиси» унвонига сазовор бўлган Иброҳимбек бутун қўшин қўмондони этиб тайинланади ва у қисқа муддатда 10 мингдан ортиқ аскар тўплаб, Кўлоб, Балжувон, Қоратегин, Дарвоз, Ҳисор вилоятларининг катта қисмини қизил қўшиндан тозалашга эришади.
1922 йили эса Душанбе шаҳрини босқинчилардан озод этишга киришди. 1923 йил баҳорда Иброҳимбек қўл остида фақат Шарқий Бухорода 47 та қўрбоши дасталари ҳаракат қилар, айрим маълумотларга кўра аскарларининг сони Ҳисорнинг ўзида 20 минг киши атрофида бўлган. 1923 йил ёзида Ҳисор водийси ва Панж дарёси атрофида қизил армияга қарши жангларда кўплаб ғалабаларни қўлга киритади. 1925 йил январда Иброҳимбек Сурхон воҳасида, Шеробод – Бойсун атрофларида шўро қўшинларига қарши кураш олиб боради.
Бухоро амири Саид Олимхон Афғонистон пойтахти Кобулда қўним топган бўлса-да, Иброҳимбек билан доимий алоқа ўрнатиб, уни қўллаб-қувватлаб турган. 1922 йили у қўрбошига кўмак бериш мақсадида туркиялик машҳур ҳарбий қўмондон Анвар пошони Шарқий Бухорога юборади.
Бироқ, Анвар Пошонинг озодлик ҳаракатини бирлаштириб, унга ўзи раҳбарлик қилишга уриниши Иброҳимбекка ёқмайди. Туркиялик қўмондон қисқа муддат давомида бир қанча ғалабага эришган бўлса-да, қўрбоши уни қўллаб-қувватлашдан бош тортади.
Қўрбошининг терговдаги кўрсатмаларида Анвар пошо келганида уни 90 нафар аскари билан қуролсизлантирганини, сўнг музокаралар натижасида Анвар пошонинг раҳбарлигини тан олгани қайд этилган. Анвар пошо 1922 йилнинг августида бўлиб ўтган қизил армияга қарши жангдаги мағлубиятда аскарларининг катта қисмидан ажралиб, Афғонистонга чекинаётганида ҳалок бўлади.
Анвар пошо
Бундан ташқари, тергов ҳужжатларида Иброҳимбекнинг жадидлар билан муносабатларига оид савол-жавоблар учрайди. У ўз кўрсатмаларида нима учун жадидларни ёқтирмаганига тўхталиб ўтган.
“Иброҳимбекни Анвар пошони бир неча кун ҳибсда сақлаган, жадидлар вакили Усмонхўжани тан олмаган, шунингдек, миллий озодлик ҳаракати етакчилари бўлган қўрбошилар Муҳаммадаминбек, Шермуҳаммадбекнинг таклифларини қабул қилмаган, кучлар бирлаштирилишига йўл қўймаган, Бухоро амиридан бошқа бировни тан олмаган жоҳил ва ўжар инсон сифатида танқид қиладиганлар ҳам бор. Ҳаттоки уни большевиклар билан ҳамкорлик қилганликда айбловчилар ҳам бор.
Хўш, одамлар ўртасидаги бундай фикрлар қандай пайдо бўлган? Буларнинг аксарияти шўро хуфиялари томонидан тўқиб чиқарилиб, Иброҳимбекни обрўсизлантириш мақсадида миш-миш сифатида халқ орасида тарқатилган. Халқ орасида Иброҳимбекнинг обрўйи жуда юқори бўлганидан, уни фақат мана шундай бўҳтонлар орқали обрўсизлантиришдан бошқа чора ўйлаб топиша олмаган.
Иброҳимбек сўнгги терговларида шундай кўрсатма берган: “Мен бир тўқсабонинг кенжа фарзанди эдим. Мен учун Бухоро ҳам йўқ эди, жадидлар кимлигини билмаганман, Ватан менинг ўша тўртта тоғим эди. Мен сиёсий курашлардан узоқ одам эдим. Анвар пошони танимаганим учун ҳурматини жойига қўя олмаганман. Жадидларни Бухоро амирининг душмани деб билганим учун Усмонхўжани ёқтирмаганман. Лекин бу қарашим хато эканини англаган пайтимдан мен уларнинг хизматида бўлдим”. Бу иқрор кўрсатадики, Иброҳимбек жоҳил одам бўлмаган, балки у ҳам қайсидир масалаларда маълум бир фитналар, хуфияларнинг маълумотларига ишонган, алданган”, дейди Баҳром Ирзаев.
Фарғона водийсида тинчликка эришган совет ҳукумати асосий кучларини Тожикистон ва Ўзбекистоннинг тоғли вилоятларига йўналтириб, Иброҳимбекка қарши курашни авж олдиради. 1926 йил 21 июнда кескин жанглардан сўнг Иброҳимбек Афғонистон ҳудудига ўтиб кетишга мажбур бўлади. 1926–1929 йиллари Кобул яқинидаги Қалъаи Фотуда – собиқ амир Саид Олимхон қароргоҳида яшайди. Бироқ Иброҳимбек бошчилигидаги муҳожирлар Афғонистондаги сиёсий кураш, ҳарбий можароларда иштирок этишга мажбур бўлади. Сабаби совет айғоқчилари қай йўл билан бўлмасин Амир Олимхонни йўқ қилишга уринарди. Шу боис Бухоро амирининг афғон ҳукумати билан алоқасини бузиш ниятида хилма-хил ҳийла-найрангларни ишга солишган. Натижада афғон амири Омонуллохон шўроларнинг қўллови билан амирга турли йўллар билан босим ўтказа бошлайди, унинг қўшинини тарқатиб юбориш йўлларини излайди.
Ўз амирининг бу қадар ожиз аҳволга тушиши, айниқса, Шимолий Афғонистонга шўролар зулмидан қочиб келаётган юз минглаб муҳожирларга совет жосуслари қутқуси билан афғон ҳарбийлари томонидан зулм ўтказилаётганига Иброҳимбек чидай олмайди. Йигитларини тўғри афғон армиясига қарши жангга бошлайди.
“Иброҳимбек ўз аскарлари билан кимгадир тобе бўлишни тасаввурига ҳам келтирмаган. Ўз амирини афғон амири олдидада муте ҳолатда кўрган Иброҳимбек бунга чидай олмайди. 1928 йилда шимолга кетиб, дастлаб Айлободда афғон амирининг 500 кишилик қўшинини йўқ қилади. Кейинчалик Чаяб атрофидаги бир неча жангларда афғон қўшинини тор-мор келтириб, деярли бутун шимолий Афғонистон ҳудудида ўзининг ҳокимиятини ўрнатади.
Туркистондан Афғонистонга жуда кўп одамлар кўчиб борган эди. Афғон амири мамлакат шимолида ўзига хавф туғдирадиган кучнинг ҳосил бўлишини хоҳламасди. У ерда азалдан яшаб келган ўзбеклар ва туркманлар ҳам афғон аскарларининг доимий тазйиқларидан жони ҳалқумига келганидан улар ҳам Иброҳимбекка байъат беришади. Маҳаллий ўзбек ва туркман қавмларининг қўлловига эришгач, Иброҳимбек бутун шимолий Афғонистондаги бекликларни ўзининг одамларига бўлиб беради.
Юзага келган вазиятдан ташвишга тушган совет ҳукумати 1929 йилнинг сўнгида Мозори Шарифга юриш қилади. Бу пайтда ҳокимиятга келган афғон амири Нодиршоҳ шўролар билан тил бириктириб, Бухоро амиридан очиқчасига ўз ҳарбийларини мамлакат ҳудудидан чиқариб юборишни талаб қилади”, дейди Баҳром Ирзаев.
Тарихчининг қайд этишича, 1930 йил 24–25 май кунлари қўрбошилар қурултойи чақирилиб, бўлғуси жанг ҳаракатлари ва чегаранинг турли нуқталаридан Тожикистон ҳудудига ўтиш масалалари келишиб олинади. Иброҳимбек СССРга қарши ялпи ҳужум муддати қилиб 3 июль кунини белгилайди. Бироқ жосуслар орқали бу режадан воқиф бўлган совет режими раҳбарлари зудлик билан қарши зарба уюштиради.
Иброҳимбек қўшини билан шўро аскарлари ўртасида апрель–июнь ойларида шиддатли жанглар бўлиб ўтади. Уларга қарши болшевиклар томонидан танклар, авиация, ҳаво ҳужуми кучлари ва заҳарли газлар ишлатилади. 12 июнда Оқбош тоғидаги сўнгги жангда Иброҳимбек қўшини мағлубиятга учрайди.
Муқум Султонов
1931 йил 23 июнь куни Кофарниҳон дарёсини кечиб ўтишда Иброҳимбекнинг ҳолдан тойган аскарлари қизил армиянинг Муқум Султонов бошчилигидаги махсус гуруҳи пистирмасига дуч келади.
Қўрбоши жангда яраланиб, асирликка олинади. Уни қўлга олишда машҳур ўзбек генерали Собир Раҳимов ҳам иштирок этган ва кейинчалик қизил юлдуз ордени билан тақдирланган. 42 ёшли Иброҳимбек махсус соқчилар назоратида Тошкент шаҳрига олиб кетилади.
Ярадор ҳолда асир тушган Иброҳимбек шўро аскарлари қуршовида
Тергов ҳужжатларидан маълум бўлишича, Иброҳимбек советларга қарши жангга киришдан олдин Юсуф Муқумбоев орқали Миллатлар Лигасига мурожаат қилиб, ёрдам сўраган. Бироқ умидлари пуч бўлиб чиқади.
“Советлар зулми остига ташланган юртимни уларнинг қўлидан озод қилиш орзусида ҳаёт-мамот жангига кирганман. Қизил аскарларга қарши кураш ҳаётим мазмуни бўлди», деб айтган Иброҳимбек ўз кўрсатмасида.
Тарихчи Баҳром Ирзаевнинг таъкидича, “Лақайдан чиққан Бонапарт”, “Шарқ Наполеони” каби таърифларни лақайларнинг ўзлари ўйлаб топган эмас, балки Иброҳимбек билан жанг қилганлар унинг маҳоратига тан бериб шундай дейишган. Шўролар даври 30-йилларда Иброҳимбек Чақабоевни жисман йўқ қилиш билан чекланиб қолмай унинг номини ҳам авлодлар онгидан ўчириб юборишга интилган ва айни шу мақсадда Иброҳимбек ва бошқа миллий озодлик кураши етакчилари салбий қиёфада тасвирланган ўнлаб фильмларни тасвирга олган. Тарихчи ҳозиргача СССР архивларида Иброҳимбекка оид ҳужжат ва маълумотларга махфийлик тамғаси босилгани, шу боис у ҳақдаги асил ҳақиқат тўлақонли очилмай қолаётгани, шу боис ҳақиқий тарих архив ҳужжатлари очиқланиб, маълум бир тадқиқотлардан сўнг намоён бўлишини айтади.
Жамшид Ниёзов тайёрлади.
Тасвирчи ва монтаж устаси –
Абдусалим Абдувоҳидов.
