Сенатдаги тортишув. Ортга қайтарилган қонун бўйича мунозарада блогерлар вазирни қўллашди

21 октябр куни бўлиб ўтган ялпи мажлисда Сенатнинг Бюджет ва иқтисодий ислоҳотлар масалалари қўмитаси аъзоси, сенатор Бахтиёр Умаров қонунни кўриб чиқиш давомида унда қайта кўриб чиқилиши лозим бўлган бир қатор нормалар мавжудлиги, назарда тутилаётган аҳолининг ижтимоий эҳтиёжманд қатламлари амалдаги бошқа қонунларда белгиланган аҳолининг ижтимоий эҳтиёжманд тоифаларига номувофиқлигини қайд этди. Сенатор бунга мисол сифатида «Кексалар, ногиронлар ва аҳолининг бошқа ижтимоий эҳтиёжманд тоифалари учун ижтимоий хизматлар тўғрисида»ги қонуннинг 6-моддаси ва «Аҳоли бандлиги тўғрисида»ги қонуннинг 38-моддасида аҳолининг ижтимоий эҳтиёжманд тоифалари белгилангани, бироқ ундаги бир қатор тоифалар «Ижтимоий тадбиркорлик тўғрисида»ги қонунда кўрсатилмаганини келтирди.

У шунингдек, қонунда ижтимоий тадбиркорлик субъектларини ижтимоий тадбиркорлик субъектлари реестридан чиқариш тартиби кўрсатилмагани, «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги қонунда тадбиркорлик фаолиятини чеклаш фақат суд қарори асосида амалга оширилишини қайд этди.

Сенатор қонундаги бир қатор нормалар «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги қонундаги нормаларни такрорлаётганини ҳам танқид қилди.

Бундан ташқари, Бахтиёр Умаров қонунда ижтимоий тадбиркорлик субъектларига бир қатор имтиёз ва преференцияларни белгиловчи нормалар назарда тутилгани, бу эса товар ва молия бозорларидаги рақобат муҳитига ўзининг салбий таъсирини кўрсатиши мумкинлиги, мазкур нормаларни қайта кўриб чиқиш мақсадга мувофиқлигини ҳам таъкидлади.

Сенатор ўз маърузасини президентнинг ПФ-6155-сонли фармонида Тадбиркорлик кодекси лойиҳасини ишлаб чиқиш белгиланганини ҳисобга олиб, ижтимоий тадбиркорлик билан боғлиқ муносабатларни алоҳида қонун шаклида эмас, балки Тадбиркорлик кодекси лойиҳасига киритиш ҳақидаги таклифи билан якунлади.

Шундан сўнг, қонунни ишлаб чиқиш бўйича ишчи гуруҳ аъзоси, адлия вазири Русланбек Давлетов сўзга чиқиб, сенаторнинг фикрларига муносабат билдирди.

«Бу қонунни муҳокама қилишдан аввал «ижтимоий тадбиркорлик ўзи нима?» деган саволга жавоб айтишимиз керак. Ижтимоий тадбиркорлик – давлатнинг қўли етмайдиган ҳолатда, яъни эътибордан четда қоладиган ҳолатларда асосий мақсади фойда топиш эмас, эҳтиёжманд аҳолига ёрдам беришни мақсад қилган юрагида ўти бор тадбиркорларнинг янги-янги лойиҳаларни амалга ошириши.

Албатта, бизнес бўлади, лекин асосий мақсад фойда топиш эмас, ногиронлар, кўзи ожизлар, уйида ногирон бола боқаётганлар каби эҳтиёжманд аҳолига ёрдам бериш бўлади. Яъни ходим сифатида рақобатбардош кадр бўлолмагани ортидан қийналаётганларни қўллаб-қувватловчи, эгилувчан тизим бу», деди у.

Вазир ушбу тизим 2000-йиллардан буён ривожланиб келаётгани ҳамда тизимни йўлга қўйган Муҳаммад Юнус 2006 йилда Нобел мукофотини олганини, БМТ ҳам тизимни жорий этишга чақириб келишини қўшимча қилди.

У эҳтиёжманд аҳоли сифатида турли қонунларда турлича тоифалар белгилангани, қонунларнинг моҳиятига қараб турлича қонунларда турлича тоифалар келтирилиши мумкинлигини, масалан, кексалар ёки муддатли хизматдан қайтганлар ижтимоий тадбиркорлик билан қамраб олиниши нотўғри эканини билдирди.

Реестрдан чиқариш тўғрисидаги эътирозга муносабат билдирган адлия вазири реестрдан чиқариш тадбиркорлик субъектига тадбиркорлик билан шуғулланишни чекламаслигини, балки фақат ижтимоий тадбиркор сифатидаги мақомини йўқотишини айтиб ўтди.

Русланбек Давлетов қонундаги айрим такрорларга тўхталар экан, қонунчиликда бунга тақиқ йўқлиги, бундай ҳолатлар бошқа қонунларда ҳам мавжудлиги, зарурият ва қонун яхлитлигини таъминлаш учун бунга йўл қўйилганини қайд этди.

Қонундаги имтиёзлар бўйича адлия вазири қуйидагича фикр билдирди:

«Биз GM, LG ёки SAMSUNG’га имтиёз бер, деб айтмаяпмиз. Биз соҳага имтиёз беряпмиз. Бу ҳозир ҳам бор. Масалан, Солиқ кодексида корхонада ишлайдиган ногиронлар 50 фоиздан ошадиган бўлса, ҚҚС, ер солиғи бўйича имтиёзлар бор. Имтиёзлар соҳага берилади. Биз алоҳида корхонага имтиёз бер демаяпмиз.

Имтиёз бериш ҳақидаги қисмлар – бу қонуннинг ногиронларни қўллаб-қувватлаш учун энг асосий, юраги бўлмиш нормаси. Агар давлат имтиёз бермайдиган бўлса, қонун керак эмас.

Субсидияни қонунга зид дейишяпти. Кечирасиз-у, ҳозирда қонунчилигимизда 15та ҳолатда субсидия берилади. Агар шу мантиқдан борадиган бўлсак, унда ҳамма субсидияларни бекор қилиш керак бўлади», деди Давлетов.

Қонундаги нормаларни Тадбиркорлик кодексига киритиш ҳақида тўхталар экан, адлия вазири кодекс лойиҳаси ҳали ҳукуматга ҳам кирмагани, хорижий давлатлар қонунчилигида ҳам тадбиркорлик билан ижтимоий тадбиркорлик алоҳида соҳалар сифатида белгиланганини таъкидлади.

Сенат раиси Танзила Норбоева қолган сенаторларнинг фикрлари билан ҳам қизиқди. Улар ҳам Бахтиёр Умаров келтирган важларни қўллаб-қувватлашларини, имтиёзлар рақобат муҳитига таъсир қилишини билдиришди.

Якунда сенаторлар қонунни рад этиш бўйича қарор қабул қилди. Танзила Норбоева қонун қайта кўриб чиқиш учун қайтарилаётганини билдирди.

Ушбу мунозара жамоатчилик эътиборига тушди.

Davletov.uz телеграм каналида ҳолатга қуйидагича муносабат билдирилди:

«Афтидан сенаторлар ижтимоий тадбиркорлик моҳиятини тушунмагани кўриниб қолибди. Яъни уларнинг эътирози хусусий тадбиркорлик билан боғлиқ масалалар атрофида бўлиб қолган. Кўр-кўрона бир-бирини қўллаб, «мундир шарафи»ни ҳимоя қилишга ўхшаб кетибди.

Балки қонун заиф ишлаб чиқилгандир, лекин сенаторлар келтирган важлар пойинтар-сойинтар, фуқаролик жамияти, айниқса, аҳолининг заиф қатлами билан боғлиқ муносабатларни умуман тушунишмаганини кўрсатади. Гапларидан шундай туюлди. Қайтариш керак экан деб қайтаравериш керак эмас-да. Ижтимоий тадбиркорлик бўлгандан кейин албатта у тадбиркорлик эмас, албатта, у инвесторлар ҳақида эмас».

Блогер ва ҳуқуқшунос Хушнудбек Худойбердиев ҳам мавзу юзасидан ўз фикрларини билдирди:

«Сенаторлар бир неча бор тадбиркорликка имтиёз берилишига қаршимиз, асоссиз имтиёзлар бизнес муҳитига салбий таъсир қилади, инвесторлар келмай қўяди, Жаҳон банки ҳам тадбиркорликка имтиёз бермасликни тавсия этган, дейишди.

Тўппа-тўғри! Маълум бир тадбиркорга имтиёз бермаслик керак. Аммо бу гапларнинг ижтимоий тадбиркорликка нима алоқаси бор? Тадбиркорлик ва ижтимоий тадбиркорлик моҳиятан умуман бошқа нарсалар-ку!

Адлия вазири тўппа-тўғри савол берди, қани, қаерда Жаҳон банки ижтимоий тадбиркорликка имтиёз бериш мумкинмас, деган, конкрет факт айтинглар деган мазмунда. Лекин сенатор «билишимча шунақа» деб умумий гап билан қутулди.

Ўзбекистонда қанчадан қанча катта монопол компаниялар, аниқ тадбиркорлик субъектлари очиқ ва ёпиқ ҳужжатлар билан бир дунё имтиёзга эга. Энди сенаторлар келиб-келиб кўзи ожиз, кар-соқов шахсларга оид ижтимоий тадбиркорликка бериладиган имтиёз ва преференциялар товар ва молия бозорларидаги рақобат муҳитига ўз салбий таъсирини кўрсатади, деб ўйлаб қолгани ажойиб.

Хуллас, жуда бир ғалати қарор қабул қилинди. Жуда ғалати».

Мунозарага ҳуқуқшунос ва блогер Саидали Мухторалиев ҳам қўшилди.

«Ижтимоий тадбиркорлик фаолиятининг мақсадларидан бири жамиятга фойда келтириш бўлиб, бундай тадбиркорлик субъекти ўз фаолиятида жамият манфаатларини устувор ҳисоблайди, тадбиркорликни эмас. Лойиҳанинг асосий мақсади ҳам аҳолининг ижтимоий заиф қатлами турмуш даражасини яхшилаш эди. Қисқача айтганда, ижтимоий тадбиркорлик бу тадбиркорнинг ижтимоий жараёнларда, ижтимоий лойиҳалардаги иштироки билан боғлиқ фаолияти ҳисобланади.

Майли, вазир ўз ишини қилди, сенаторлар ўз ишини. Аслида ҳам ҳар бир қонун лойиҳасининг муҳокамаси ана шундай ҳиссиётли мунозараларга бой бўлиши керак. Фақат таклифим, Сенатда норма ижодкорлиги бўйича малакалироқ жамоа шакллантирилса ёмон бўлмас эди», дейди ҳуқуқшунос.

Сенат матбуот хизмати ижтимоий тармоқларда билдирилган фикрлар юзасидан расман муносабат билдирди ва қонун қайтарилгани - бу қонун бутунлай бекор қилинишини англатмаслигини қайд этди.

«Парламентда шундай баҳс-мунозаралар бўлиши, оммавий ахборот воситалари вакиллари ва блогерлар мазкур жараёнга ўз муносабатини билдириши, албатта, демократик нуқтайи назардан ижобий баҳоланадиган ҳолатдир. Чунки бугун мамлакат қонун чиқарувчи органи бутунлай янгича муҳит ва ёндашув асосида фаолият олиб бормоқда. Сенаторлар ҳам муҳокамага қўйилган барча қонунларни шунчаки кўр-кўрона маъқуллаб юборавермайди.

Ҳар бир ҳужжат ялпи мажлисгача жуда кўп чиғириқлардан ўтади. Экспертлар кенгаши жалб қилиниб, дастлабки тарзда қўмиталарда кўриб чиқилади. Қонун ташаббускорлари ҳам бу жараёнда бевосита иштирок этади. Қолаверса, халқ вакиллари жойига чиққан ҳолда мавжуд ҳолатни ўрганади. Ана шулардан кейингина рад этишга тўла ишонч ҳосил қилинса, қонун қайтарилади.

Лекин қонун қайтарилди дегани —  бу у батамом бекор қилинди дегани эмас. Буни тўғри тушуниш керак. Гап бу ерда қонунни пухта ишлаш ҳақида кетяпти. Чунки Сенатда муҳокамага қўйилган ҳужжатга тўғридан тўғри тузатиш киритиш ваколати йўқ. Қонун ё маъқулланади ёки рад этилади. Рад этилса, у кейинчалик парламент вакиллари, экспертлар, қонун ташаббускорлари билан биргаликда янада пишиқ-пухта ишланиб, кейинги ялпи мажлисларда қайтадан муҳокамага қўйилади. Умумий жараён шундай.

Лекин баъзи ижтимоий тармоқлар мана шу ҳолатларни атрофлича ҳисобга олмаган ҳолда, бир ёқлама қараш орқали сенаторларни ижтимоий тадбиркорлик нималигини тушунмасликда айблаши, «шекилли», «шунақага ўхшайди» деган тахминий хулосалар билан уларнинг фаолиятига баҳо бериши — бу профессионалларга хос бўлмаган ёндашувдир. Чунки парламент юқори палатаси аъзолари турли соҳаларни, ҳуқуқий, ижтимоий-сиёсий, иқтисодий жараёнларни яхши биладиган етук, малакали мутахассислардир. Шу боис ташқаридан туриб, қонуннинг мазмун-моҳиятидан яхши хабардор бўлмаган ҳолда баҳо бериш, шахсиятга йўналтирилган фикрларни айтиш ахлоқий ва ҳуқуқий жиҳатдан ҳам тўғри эмас.

Ўз навбатида, Олий Мажлис Сенати ижтимоий ҳимояга қарши экан, деган фикрга ҳам борилмаслиги керак. Мутлақо ундай эмас. Аксинча, сенаторлар халқ вакиллари бўлгани туфайли аниқ ва манзилли ижтимоий ҳимоя тарафдори ҳисобланади. Яъни ижтимоий сиёсат парламент олдида турган энг устувор вазифадир. Такрор бўлса ҳам айтиш керакки, қўйилган масала қонунни янада пишиқ-пухта ишлаш, маромига келтириш билан боғлиқ. Чунки қонун, энг аввало халқ манфаати учун ишлаши керак. Бошқа ҳеч қандай сабаб йўқ.

Тадбиркорларимизга бозор тамойилларига мувофиқ рақобат асосида фаолият юритишига шароит яратиш зарур, шундагина тараққиёт, ривожланиш бўлади.

Тез орада Тадбиркорлик кодекси қабул қилинади, барча тадбиркорлар битта, ягона Қонун асосида иш олиб боради. Ана шунда кўпгина масалалар яна ўз ечимини топади.

Умуман айтганда, рад этилган қонун яна кўриб чиқилади. Маромига етгач, Олий Мажлис Сенатининг навбатдаги ялпи мажлисида муҳокама қилинади. У қўллаб-қувватланса, маъқулланади. Шу боис журналист ва блогерлардан ортиқча ҳис-ҳаяжонга берилмай, вазиятни тўғри баҳолаб, холис муносабат билдиришларини сўраб қоламиз. Агар улар «Ижтимоий тадбиркорлик тўғрисида»ги қонунни қайта ишлаш жараёнида бевосита қатнашишни истасалар, марҳамат, Сенат бу борада ҳам уларга имконият яратиб беришга тайёр», дейилади муносабатда.