«Эскирган ва формасини йўқотган». Ғарб таҳлилчиси Украинадаги уруш НАТОнинг ожиз жойларини ошкор қилгани ҳақида

Муаллифнинг қайд этишича, уч йилча аввал Франция президенти Эммануэл Макрон «НАТО миясининг ўлиши» борасида ўзининг машҳур ташхисини қўйган. Ўша вақт учун унинг нуқтайи назари тўғри бўлган: Европада стратегик фикр юритишнинг йўқлиги президент Доналд Трамп ҳукмронлиги остида АҚШ сиёсатини олдин тахмин қилиб бўлмайдиган ҳолатга келиши билан қоришиб, альянс учун совуқ уруш давридан буён илк марта жиддий муаммолар келтириб чиқараётганди.

Ҳозирга келиб НАТОнинг қайта туғилиши ҳақида гапира бошлашди, чунки Россиянинг Украинага қарши уруши блокнинг ҳудудий мудофаа бўйича асосий миссиясига янги долзарблик бахш этмоқда.

Кремл душман эмас, ҳамкор сифатида кўрилган

Лукаснинг қайд этишича, НАТО аъзолари Россия томонидан юз берадиган таҳдидни қайта баҳолаб ва Украинани қурол-яроғ билан таъминлай туриб, мудофаа бюджетини кўпайтириб, альянснинг шарқий чегаралари хавфсизлигини мустаҳкамлаб, мақсадларнинг янги бирлигини топишган.

14 йилгина аввал альянсга таҳдидларни баҳолувчи НАТОнинг ўта махфий органи — MC161 ва унинг сиёсий раҳбарияти ўз сценарийларида Россия томонидан юз берадиган ҳар қандай ҳарбий таҳдидни кўриб чиқишни тўғридан тўғри тақиқлаб қўйганди. Бунда босим Германия каби Россия тарафдорларидан эмас, АҚШнинг ўзидан ҳам чиққани ҳайратланарли. Умумқабул қилинган фикрга кўра, Кремл душман эмас, ҳамкор сифатида кўрилган.

Бундай сиёсат натижасида НАТОнинг энг ожиз аъзолари — Польша ва Эстония, Латвия ва Литва каби Болтиқбўйи давлатлари иккинчи навли иттифоқчиларга айланишган. Гарчи улар блокда бўлишса ҳам, фақат қоғозда шундай саналишган. Уларнинг ҳудудида айтарли ташқи кучлар бўлмаган, альянс эса кутилмаган вазиятларда ҳужумга дучор бўлишса, уларнинг мудофаа қобилиятини кучайтириш ёки ҳимоя қилишга доир режалар тузишдан мутлақо бош тортиб келган. Польша мудом шундай режани талаб қилиб келган, лекин уларга бундай режа Беларус ҳужумига қарши тузилиши мумкинлигини айтишган, минбаъд Россияга қарши эмас.

НАТО тез ва қатъий қарор чиқара оладими?

Бироқ Россиянинг Украинага 2014 йилги илк ҳужумидан сўнг НАТОнинг режалари ва ҳаракатлари жиддийлаша бошлади. Болтиқбўйидаги уч давлатда 1000 кишидан иборат кучлар жойлаштирилди, Польшада эса АҚШнинг янада йирикроқ қўшинлари.

Жорий йил февралида Россиянинг Украинага кенг миқёсда бостириб киришидан сўнг ташқи кучлар иштироки ҳам кескин оширилди. Боз устига, Европанинг энг илғор икки ҳарбий давлати Финландия ва Швеция альянс эшикларини қоқа бошлади. Агар Туркиянинг эътирозини силлиқлашга муваффақ бўлинса, шу йил охиригача улар альянс аъзоларига айланишади. Бу эса Шимолий-Шарқий Европанинг ҳарбий географиясини тубдан ўзгартиради.

Бироқ муаллифнинг қайд этишича, Россия томонидан бошланган урушдан сўнг мақсадлар бирлигига эришган НАТО барибир ўз формасида эмасдек ва эскиргандек туюлмоқда. Муаллиф биринчи навбатда альянс аъзолари бўлган давлатларнинг сиёсий қарама-қаршиликларига диққатни жалб қилган.

«Президент Ражаб Тоййиб Эрдўған раҳбарлиги остидаги Туркия — Россия билан алоқалари илиқ бўлган яримавторитар давлат бўлиб, инсон ҳуқуқларига Европанинг аралашувига мудом эътироз билдириб келади. Бош вазир Виктор Орбан раҳбарлигидаги Венгрия эса бойлик ва ҳокимиятни ички назоратнинг янги тизимига бирлаштирувчи бошқа фарқли йўлдан бормоқда ҳамда АҚШ ва Европанинг Россия ва Хитойга босим уюштиришига бўлган уринишларини чиппакка чиқармоқда. Макроннинг шафқатсиз позиция ўзгартиришлари, Германия канцлери Олаф Шолцнинг имиллашлари доим тўсиқ ва диққатни чалғитувчи омилларни яратмоқда», — деган Лукас.

Экспертнинг қайд этишича, Макрон ва Шолц ўз ожизликлари билан қарор қабул қилиш жараёнини сустлаштиришмоқда, альянснинг мустаҳкамлиги ва бирлигини катта савол остида қолдиришмоқда. Муаллифнинг қайд этишича, НАТОга аъзо 30 давлатдан айримлари қатъий жавоб беришни исташади, бошқалари можаро ёйилишидан чўчишади ва мулоқотни афзал кўришади, учинчилари эса ҳеч нарса қилмаслик учун мужмалликни қулай баҳона қилиб олишган. Айнан мана шу тарқоқ позиция савол келтириб чиқармоқда: НАТО қандай ҳаракат қилиш борасида тез ва қатъий қарор чиқара оладими?

Афтидан, аъзоларнинг айримлари дипломатия ва ён беришга чақира бошлашади. Ҳужумга чиндан ҳам дучор бўлиши мумкин бўлган ўткир ҳарбий конфронтацияни афзал билиб жанговар кўринишар. «Бир қарич ер ҳам, жон ҳам бермаймиз», — деган унга аноним тарзда Болтиқбўйи давлатларидан бирининг ҳарбий арбоби. Биз барчамиз улар Украинада нима қилганини кўрдик.

Сиёсий ожизликлар ҳарбий ожизликлар билан ҳамоҳанг. Шубҳасиз, альянсда энг муҳим мамлакат АҚШ ҳисобланади. Европа учун АҚШнинг хавфсизлик кафолати — уларнинг ҳар қандай ҳужумга нисбатан оддий, зарурият туғилганда ядровий вайронкор жавоб бериш қобилиятидир ва бу альянснинг туб ғояси ҳисобланади.

«Ҳамма бир киши учун, бир киши ҳамма учун»

Юқоридаги шиор ташқаридан чиройли эшитилади, лекин испанияликлар, ҳолландлар ёки канадаликларнинг норози қиёфасидан Кремлда ҳеч кимнинг бир туки қимирламайди. Лекин бунинг натижаси ўлароқ АҚШнинг имкониятларига ўта боғланганлик вужудга келган, ўқ-дори, захира ва эҳтиёт қисмлардан тортиб, катта масофаларга қўшинларни тез ва самарали кўчириш имконини берадиган ҳарбий транспортгача. Агар Европанинг мудофаа харажатларига доир янги режалар амалга ошган тақдирда ҳам, бу Россия ҳужумидан ҳудудларни ҳимоя қилишни зарур миқёс ва тезлик билан фақат АҚШ қуролли кучлари амалга ошириши мумкинлиги фактини инкор эта олмайди.

Аксинча, энг кўп ҳимояга муҳтож давлатлар — Эстония, Латвия ва Литва ўзлари бу юкни гарданига олишга энг кам қодир. Уларга ҳаво ҳужумига қарши ва ракеталарга қарши мудофаа учун замонавий қуроллар керак, аммо харид қилишга улар қодир эмас.

Польша–Литва чегарасидаги Сувалкский рахнаси деб аталувчи ингичка ер Россиянинг ҳарбийлашган Калининград эксклави ва Беларус томонидан ҳужум қилинганда заиф жой ҳисобланади. Инчунин, шу стратегик ўтиш жойи ҳимоя қилиниши учун Польша ва Литва АҚШнинг каттароқ ҳарбий иштирокини исташади: хоҳ доимий ҳарбий база бўлсин, хоҳ кучларнинг доимий ротацияси бўлсин.

Яна бир муаммо машғулотлар билан боғлиқ: НАТО Россиянинг ҳужумига қандай жавоб бериши билан боғлиқ тўлиқ реалистик йирик миқёсли ҳарбий репетициялар ўтказмайди. Биринчидан, бундай машғулотлар ўта қиммат ва вайронкор. Иккинчидан, улар НАТОнинг айрим аъзоларининг улкан камчиликларини кўрсатиб қўяди. Учинчи сабаб айрим давлатларнинг бундай машғулотлар Россияни провокация қилиши мумкинлигидан чўчишида. Натижада, кризис рўй берса нима қандай ишлашини ҳеч ким билмайди. Бунинг ўрнига бошқача фикр устун: кризис шароитида барча фронтларда АҚШ логистика, разведка ва ҳарбий ҳаракатларда энг оғир ишларни ўз гарданига олади.

Европанинг сиёсий қўрқоқлиги асосий тўсиқ

Адолат юзасидан айтиш керак, НАТО бу муаммолар устида ишламоқда ва уларни ечса бўлади. Лекин бу уларни бартараф қилишга кам қолди, дегани эмас. Исталаётган нарсани ҳақиқат сифатида қабул қилиш альянснинг асосий айби бўлиб қолмоқда.

Энг ёмони, НАТО замонавий урушнинг ўзгараётган характерига тайёр эмас. Россиянинг Украинага эски стилдаги ҳужуми яхши таниш. Бироқ Украинанинг мудофаасини ёриб ўтаётган артиллерия ва ракета зарбалари — Кремл арсеналининг бир қисми. Унинг энг самарали қуроли — ҳарбий эмас: қўпорувчилик фаолияти, «бўл ва бошқар» қабилидаги дипломатик тактика, иқтисодий мажбурлаш, коррупция ва пропаганда.

Жангсиз урушнинг энг замонавий яққол мисолларидан бири — Россия томонидан очликнинг қуролга айлантирилиши. Украина ғалласи экспортини чеклаб, Россия миллионлаб инсонлар узра очлик кўланкаси кезишига сабаб бўлди.

Оммавий очарчилик — бу шунчаки гуманитар фалокат эмас, унинг оқибатлари сиёсий тартибсизликлар, Европага тўғридан тўғри таҳдид солувчи оммавий миграцияга сабаб бўлиши мумкин. НАТО эса бунинг олдини олишга қодир эмас. У ғаллани уй ҳайвонларига беришни камайтириб, ундан биоёнилғи олишни бас қилиб, иқтисод қилишни талаб қила олмайди. Унда очликдан қийналаётган дунёга бериш учун озиқ-овқат захираси йўқ. У украин ғалласини бошқа йўналишларда олиб чиқиш учун темирйўллар қура олмайди.

НАТОда Россия дезинформациясига қарши ички тажриба кам, Африкадаги, шунингдек, аллақачон бошланган Европани очарчиликда айбловчи Кремл нарративларига таъсирчан бошқа давлатлардаги таъсири нолга тенг.

Бироқ НАТОнинг ҳарбий камчиликлари билан боғлиқ ҳолатдагидек, муаммоларни айтиш уларни ечишга тенг эмас. Блокнинг мўрт тузилмаси ва асосий аъзолари билан боғлиқ муаммолар ҳисобга олинса, НАТОнинг совуқ уруш давридагидек доимий тайёргарлик ва самарадорлик даражасига қайтишни кутиш ярамайди.

Бу ерда энг оғир ва асосий савол — Америка Қўшма Штатларининг роли. Назарий жиҳатдан, Европа ўз мудофаасини таъминлаш учун етарли тарзда катта жой, бироқ бунга унинг доимий сиёсий қўрқоқлиги тўсқинлик қилиб келади. Парадокс шундаки, фақат АҚШнинг аъзолиги НАТОни ишончга сазовор қилади, бироқ АҚШга ўта боғлиқлик ҳам Франция ва бошқа давлатларда эътироз келтириб чиқариб, алянсга ишончни кемиради. Вашингтоннинг вазифаси Европадаги иттифоқчиларини ўз гарданларига кўпроқ юк олишга кўндириш ва яна стратегик ўйлашда давом этиш. Ҳа, бу амалга оширса бўладиган нарса. Лекин бу Мадридда ёки яқин орада юз беришини кутиш ярамайди.

• Муаллиф ҳақида: Эдвард Лукас — Европа сиёсати таҳлили марказининг штатдан ташқари илмий ходими, Британия парламентига либерал-демократлардан номзод, The Economist нашрининг собиқ катта муҳаррири, яқинда нашрдан чиққан «Киберфобия: ўзлик, хавфсизлик ва Интернет» китоби муаллифи.