Музлаган кўл устига қўнган Boeing 707: Карелияда Жанубий Корея самолётига нега ракета зарбаси берилганди?

Собиқ иттифоқ даврида чегарани бузиб ўтган кўплаб хориж самолётлари уриб туширилган. Улар орасида фуқаро авиациясига тегишли йўловчи самолётлари ҳам бўлган. 1978 йилда Жанубий Кореянинг Korean Air Lines авиакомпаниясига тегишли Boeing 707 самолёти билан содир бўлган ҳодиса ҳам улардан бири ҳисобланади.

Бошқалардан фарқли ўлароқ, бу ҳодисада фақат икки киши ҳалок бўлади. Самолётга ҳам унча зарар етмайди. Ҳодисанинг аҳамиятли томони, ўшанда Boeing 707 учувчилари йўловчиларни асраб қолиш учун самолётни музлаган кўл юзасига қўндиришга мажбур бўлади.

Boeing 707 ва парвоз

Карелияда муз устига фавқулодда қўнган Boeing 707 1967 йилда ишлаб чиқарилган ва 10 йилдан ошиқ АҚШнинг Pan American авиакомпаниясига хизмат қилганди.

1977 йил самолётни Korean Air Lines сотиб олади ва Сеул-Анкориж-Париж йўналишида фойдалана бошлайди.

1978 йил 20 апрел куни маҳаллий вақт билан соат 14:40 да Париждан Сеулга қараб парвоз қилиш учун самога кўтарилган самолёт бортида 12 нафар экипаж аъзоси ва 97 нафар йўловчи бўлган. Йўловчилардан 5 нафари болалар эди.

Самолёт Сеулга боришдан аввал Шимолий муз океани тепасидан учиб ўтиб Аляскадаги Анкориж шаҳрига қўниши, сўнг у ердан Жанубий Корея пойтахтига учиши лозим эди.

Ўша куни учувчилар гироскопик яримкомпасда йўналишни белгилашда хатоликка йўл қўйишади. Натижада самолёт Гренландия оролининг тепасига етганда йўналишдан адашади ва ортга қайтиб Кола ярим ороли тепасига келиб қолади.

Чегарани бузган самолётни қўндиришга уриниш

1978 йил 20 апрел куни маҳаллий вақт билан соат 20:54 да Мурманск вилоятидаги Рибачий оролидаги радиолокацион станция ердан 9 минг метр баландликда нотаниш самолёт СССР ҳаво ҳудудига кирганини қайд этади.

Алоқачилар самолётдагиларга махсус паролли сигнал жўнатишганида у жавоб бермайди. Шундан сўнг улар бу ҳақда мудофаа вазирлигига хабар беришади.

Чегарани бузиб кирган самолёт ҳарбийлар томонидан юборилган сигналга ҳам жавоб бермайди. Бу пайтда у Кола ярим ороли тепасида учиб кетаётганди. Дарҳол Мурманск вилоятида жойлашган Африканда ҳарбий аэродромидан Су-15 самолёти ҳавога кўтарилади.

Бироздан сўнг Су-15 командири штабга СССР чегарасини бузиб ўтган самолётга иероглифлар ёзилгани ҳақида хабар беради.

Кейинчалик Су-15 командири Александр Басов ўзини сўроқ қилган КГБ терговчиларига шундай деганди:

«Буйруқни бажараётиб мен 12-13 минут давомида Boeing 707’га бир неча марта яқинлашдим ва ва халқаро қоидалар бўйича унинг учувчиларига қўниш лозимлигини билдириб сигнал юбордим. Аммо улар сигналларимни эътиборсиз қолдиришди».

Шунингдек, Жанубий Корея самолёти экипажига зудлик билан ортга қайтиш ва Финландия томонга ўтиш ҳақида сигнал юборилади. Улар буни ҳам бажаришмайди.

Шундан сўнг СССР Ҳаво ҳужумига қарши мудофаа тизими қўмондони Су-15 командирига чегарани бузиб ўтган самолётни уриб тушириш ҳақида буйруқ беради.

Су-15 мансуб бўлган 57-авиаполк командири қўмондонликка чегарани бузиб ўтган самолёт ҳарбий эмас, балки фуқаро авиациясига тегишли эканини айтиб, уни уриб тушириш хато бўлиши ҳақида айтади. Қўмондонлик эса чегарани бузган самолётни уриб тушириш ҳақидаги буйруқни зудлик билан бажаришни талаб қилади.

Самолётга зарба берилиши ва музлаган кўлга қўниш

1978 йил 20 апрел, маҳаллий вақт билан соат 21:42 да Су-15 Boeing 707’ни нишонга олади. Учирилган ракета самолётдаги иккинчи двигателга яқин жойга тегади. Шундан сўнг Boeing 707 учувчилари совет ҳарбийлари самолётни уриб туширмоқчи бўлаётганини тушуниб етади ва пастлай бошлайди.

Boeing 707 пастлашни бошлаганда Су-15 яна иккита ракета учиради, аммо улар самолётга тегмайди.

Дастлаб парвоз қилган Су-15нинг ёнилғиси тугагани учун унинг ўрнига яна иккита бошқа Су-15 самолётлари ҳавога кўтарилади. Бу пайтда Boeing 707 Карелиядаги Корпиярви кўлининг музлаган юзасига қўнаётган эди.

Музлаган кўл устига қўнган Boeing 707 дарҳол совет ҳарбийлари томонидан ўраб олинади.

Тунда Boeing 707 йўловчилари пастга туширилиб, уларга тиббий ёрдам берилади. Ана шунда ракета билан зарба берилганда самолёт бортида бўлган 1 нафар йўловчи ҳалок бўлгани, ўндан ортиқ одам жароҳатлангани ойдинлашади. Ракета зарбаси берилганда самолётнинг фюзеляжи тешилади ва унинг борти совиб кетиб, айрим йўловчиларни совуқ уради. Бошқалари эса ракета зарбаси берилган пайтда теккан темир бўлакларидан яраланади.

21 апрел куни эрталаб Boeing 707 йўловчилари ва экипаж аъзоларини вертолётлар ёрдамида ҳарбий аэродромга олиб боришади. Сўнг автобуслар билан Карелидаги Кем шаҳрига олиб кетишади. Йўлда жароҳатланган йўловчилардан бири вафот этади.

Расмий хабар ва ҳодисанинг бошқача талқин қилиниши

1978 йил 21 апрел куни кечки пайт «Время» кўрсатувида ҳодиса ҳақида маълумот берилади. Маълумотда 20 апрел куни тунда СССР чегарасини номаълум самолёт бузиб киргани, самолётга яқин орадаги аэродромга қўниш буйруғи берилган бўлса-да, учувчилар буйруққа бўйсунмай Кем шаҳри яқинидаги музлаган кўлга қўнгани айтилади.

Шунингдек, самолёт қўнганидан сўнг у Жанубий Корея авиакомпаниясига тегишли Boeing 707 экани маълум бўлгани ва ҳолат юзасидан суриштирув олиб борилаётгани маълум қилинади.

«Время»да Boeing 707’га ракета билан зарба берилгани, оқибатда унинг йўловчиларидан икки нафари ҳалок бўлгани ва ўндан ошиқ одам жароҳатлангани ҳақида лом-лим дейилмайди.

Ҳодиса содир бўлган куннинг эртаси куни Москвадан Мудофаа вазирлиги ва КГБ ходимларидан иборат махсус гуруҳ Карелияга келади ва учувчиларни сўроқ қилади. Охир-оқибат йўловчи самолётни уриб тушириш ҳақида буйруқ берганлар ва ва унга ракета йўллаган Су-15 учувчиларининг хатти-ҳаракатлари тўғри деб топилади.

Экипаж аъзолари ва йўловчиларнинг кейинги тақдири

1978 йил 22 апрел куни Boeing 707 экипажи ва йўловчилари автобус билан яна ҳарбий базага қайтариб олиб келинади. У ерда уларни иккита Ту-134 самолётига ўтказиб Мурманск шаҳрига олиб боришади. Мурманскдан улар Хелсинкига жўнатилади.

Йўловчилар ва экипаж аъзолари Хелсинкидан АҚШнинг Pan American авикомпаниясига қарашли Boeing 727 самолётига ўтказилади ва Жанубий Кореяга жўнатилади.

Самолётнинг икки нафар учувчиси – экипаж командири ва штурман олиб қолинади. Улар СССР ҳаво ҳудудини бузиб киришда айбланади ва КГБ томонидан тергов қилинади.

Терговда кореялик учувчилар йўналишдан адашганларини билмаганларини айтишади. Улар совет ҳарбий самолётлари томонидан берилган буйруқларни эшитганларини, аммо халқаро ҳудудда кетаяпмиз деб ўйлаб унга бўйсунмаганликларини маълум қилишади.

1978 йил 30 апрел куни ТАСС ҳодиса юзасидан қуйидагича хабар тарқатади:

«Дастлабки суриштирувларда аниқланишича, Жанубий Кореяга қарашли Boeing 707 самолёти парвозлар тўғрисидаги ҳалқаро ҳуқуқ ва нормаларга амал қилмасдан СССР ҳудудига кирган. Шундан сўнг Boeing 707 экипажи совет ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимига қарашли қирувчи самолётлар томонидан берилган аэродромга қўниш ҳақидаги буйруқни бажармаган.

Экипаж командири ва штурман совет ҳарбий самолётларидан берилган буйруқларни тушунмаганини билдириб, СССР олий совети президиумидан афв сўраган. Президиум Жанубий Корея фуқаролари бўлган икки нафар учувчини жазоламаслик ва уларни мамлакатдан чиқариб юбориш қарорини қабул қилди».

ТАСС хабарида ҳам самолётга учта ракета отилгани ва улардан бири нишонга тегиб, оқибатда 2 нафар йўловчи ҳалок бўлгани, ўндан ошиқ одам жароҳат олгани ҳақида ҳеч нарса дейилмайди.

Учувчилар СССРдан чиқиб кетгач «Нью-Йорк Таймс» газетаси улардан интервю олади. Интервюда улар СССР олий совети президиумидан афв сўрамаганларини, навигация нотўғри кўрсатгани учун СССР ҳудудига кирганлари туфайли ўзларини айбдор ҳис қилмасликларини маълум қилишади.

Ана шу интервюда учувчилар Boeing 707’га ракета зарбалари берилганини ва самолёт зўрға омон қолганини гапириб беришади.

Шунингдек, кореялик учувчилар яқин аэропортга боргунча самолётнинг тешилган фюзеляжидан кирган совуқ йўловчиларнинг ҳалок бўлишига сабаб бўлиши мумкинлигини ўйлаб музлаган кўлга қўнишга мажбур бўлганларини айтишади.

СССР-Жанубий Корея муносабатлари ва товон пули

Ўша пайтда Совет-Жанубий Корея муносабатлари анча мураккаб бўлган. Гарчи, Жанубий Корея давлати 1950-йилларнинг бошида Корея яриморолида содир бўлган фуқаролар урушидан сўнг ташкил этилган бўлса-да, СССР бу давлатни расман тан олмаган ва икки ўртада дипломатик алоқалар бўлмаган.

Ана шундай ҳолатда СССР Карелияда музлаган кўлга қўндирилган самолётни қўйиб юбориши учун Korean Air Lines авиакомпаниясига бир қатор шартларни қўяди. Унга кўра авиакомпания йўловчиларни ташиш ва овқатлантириш билан боғлиқ харажатлар учун СССРга 100 минг доллар тўлаб бериши керак эди.

Korean Air Lines авиакомпанияси нафақат СССРга тўлов тўламаслик учун, балки жабрланган йўловчиларга ҳам товон пули тўламаслик учун самолётдан воз кечади. Шундан сўнг Boeing 707 қисмларга бўлиниб, Москва вилоятидаги Мячково шаҳарчасига келтирилади. У ерда самолёт СССР Авиация давлат қўмитаси мутахассислари томонидан синчковлик билан ўрганилади.

Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти ва Жанубий Корея СССРнинг хатти-ҳаракатлари юзасидан даъво қўзғатмайди.

Гарчи самолёт бутунлай уриб туширилмаган ва ҳодисада икки йўловчи ҳалок бўлган бўлса-да, халқаро майдонда СССР ҳарбийларининг хатти-ҳаракати қаттиқ қоралаб чиқилади. Аксарият халқаро ташкилотлар СССР ҳарбийлари чегарани бузиб кирган самолёт фуқаро авиациясига тегишли эканини билган ҳолда унга ракета зарбаси берганини танқид қилади.

Жанубий Корея авиакомпаниясига тегишли самолёт билан содир бўлган ҳодиса тафсилотлари собиқ иттифоқда орадан 12 йил ўтиб, 1990 йилда оммага ошкор этилади. Жамоатчилик ана ўшанда самолётга ракета зарбаси берилганини ва икки киши ҳалок бўлганидан хабар топади.

Орадан 5 йил ўтиб, 1983 йил 1 сентябр куни СССР ҳарбийлари Узоқ Шарқда Жанубий Кореяга тегишли Boeing 747 самолётини уриб туширишади. Бу сафар самолёт ракета зарбаси туфайли ҳавонинг ўзида портлаб кетади ва унинг бортида бўлган 246 нафар йўловчи ва 23 нафар экипаж аъзолари ҳалок бўлади.

Ғайрат Йўлдош тайёрлади.