“Бу масалада хатар кўрмаяпмиз” — Нурмуродов пул ўтказмалари кескин ошганига изоҳ берди

21 июл куни Марказий банк бошқаруви асосий ставкани бир бандга пасайтириб, 15 фоиз этиб белгилаш тўғрисида қарор қабул қилгач, Марказий банк раиси Мамаризо Нурмуродов иштирокида матбуот анжумани бўлиб ўтди.

Унда Нурмуродов пул ўтказмаларининг кескин ошгани ва бунга рубл босимининг таъсири ҳамда регулятор қандай чоралар кўриши кутилаётгани ҳақидаги саволга жавоб берди.

Регулятор раҳбари пул ўтказмалари ошганининг бир нечта сабабини санади.

“Биринчидан, апрел ойидан бошлаб халқаро майдонда сезиларли ўзгаришлар бўлди. Йилнинг биринчи ярмида пул ўтказмалари ўтган йилгига қараганда 2 баробарга ўсди. Ҳамма давлатлардан келиб тушадиган пул ҳажмларида ўсиш кузатяпмиз. Ўсишнинг асосий қисмини Россиядан келадиган пул ўтказмалари ташкил қилади.

Трансчегаравий пул ўтказмаларининг таркибига қарайдиган бўлсак, 199 миллион доллари Россия рублида келиб тушган. Баъзан ўқиб қоламан: Россиядан рубл келиб, Ўзбекистондан доллар чиқиб кетяпти деган фикрлар бор, лекин бу атиги 3 фоизни ташкил қилади.

Сизга қизиқ томони, 199 миллион доллар эквивалентидаги рублнинг 87 фоизи сўм тариқасида олинган. Бизда бешта банкимиз Россия банклари билан P2P орқали пул ўтказмаларини йўлга қўйган, бу ўша йўналишлар орқали келган пуллар бевосита аҳолига сўм тарзида берилаётганини кўрсатди.

Иккинчидан, кейинги эътибор берилиши керак бўладиган нарса шуки, ўша келаётган валютанинг ички бозорда қай шаклда ҳаракатланаётгани ҳам жуда муҳим. 6,5 млрд долларлик пул ўтказмалари келган, қарийб 5,6 миллион долларлик қисми ички бозорда сотилди. Бу пул ўтказмаларининг ўсиши биз олдинги пул ўтказмаларида инобатга олмаган каналларнинг расмий каналга ўтганидан қисман далолат беради.

Ҳақиқатан шу пайтгача бу борада ҳеч қанақа маълумот чиқармагандик, чунки буни чуқур таҳлил қилиб моҳияти, сабабларини ўрганишга ҳаракат қилдик. Пул ўтказмаларининг кескин ошишига сабаб бўлган ҳолатлардан биринчиси бу – Россияда нақд ва нақдсиз валюта курси ўртасида 30 фоизгача фарқ пайдо бўлди.

Иккинчиси, нақд валютани банклардан сотиб олиш ва топишда ҳам муаммолар юзага келди. Чунки банклар тушган валюта миқдорида сотиш ваколатига эга бўлди. Бир нарсани сездикки, бу чеклаш Россияда меҳнат қилаётган ҳамюртларимизни ким келаётган бўлса ўша орқали нақд пулни бериб юбориш имкониятини чеклаб қўйди. Энди бу ўтказмалар расмий каналлар орқали келишни бошлади.

Учинчидан, таҳлил қилганимизда шу нарсанинг гувоҳи бўлдикки, агар биз четда меҳнат қилаётган фуқароларимиз 500 долларгача бўлган пул ўтказмалари юборади деган хулосага қарайдиган бўлсак, пул ўтказмаларининг миқдорий таркибини таҳлил қилганимизда гувоҳи бўлдикки, 2022 йилнинг биринчи ярмида 500 долларгача бўлган ўтказмалар ҳажми 2 баробаргача ошган. Ўтказмалар юборувчилар сони эса 50 фоизгача ошган.

Олдинги таҳлилларда буни унча кўп баҳоламас эдик. Ўз-ўзидан пулни бериб юборишнинг жуда катта ўрни бор экан, бу бизда ҳеч қандай шубҳали ҳолат кузатилмаётганини кўрсатади.

Тўртинчидан, Россияга экспорт билан шуғулланадиган кичик ва ўрта бизнес вакиллари – 5000 долларгача контракт тузмасдан экспорт қиладиганлар миқдори ҳам сезиларли миқдорда бўлган экан. Қайси маънода: хуфиёна иқтисодиёт вакиллари ҳам экспорт билан шуғулланган, улар ҳам экспорт тушумини нақд валюта кўринишида олиб келишган.

Ундан ташқари, кичик экспортёрларимизни тасаввур қилинг. Уларнинг маҳсулотини сотиб олаётган харидорига хизмат кўрсатувчи банк санкцияга тушганми ёки йўқлигини билмайди. У субъектнинг ўзи санкциядорлар билан алоқаси борми-йўқлигини билмайди, шунинг учун нақд пулда экспорт қилиш ҳажми кўпайди. Бу экспортга тушган маблағларнинг пул ўтказмалари орқали юборилишига туртки бўлди.

Ёдингизда бўлса, сизлар кўп танқид қилдингиз; март ойида пул ўтказмаларини олиб келишда рублга бемалол йўл очиб берамиз дегандик, худди шу йўналишда ишладик. Ўшанда биз рублга рухсат берганимизда шу нарса билан келишдикки, рубл бизга кирмайди. Яъни рубл тўлов ташкилоти орқали автоматик равишда долларга Россия биржасида конвертация қилиниб, бизга долларда депозитга қўйилиб, долларда юборилади. Мен жами пул ўтказмаларида Россия рублининг улуши 3,1 фоиз деганим фақат P2P орқали келяпти, қолган пул ўтказмаларимиз – доллар ва бошқа эркин алмашадиган валюталардир.

Бешинчидан, экспортчиларга юборилиши мумкин 1000 доллардан юқоридаги чегарани таҳлил қилдик, бунда улар апрел ойида 1,6 мартага, ҳажми 2,5 баробарга кўпайган. Июн ойига келиб эса ҳажми 3 баробарга кўпайган. Ўша пайтда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари экспорти кескин кўпайди.

Биз экспорт салоҳияти юқори бўлган вилоятларга пул ўтказмалари ҳажмнинг ўзгаришини таҳлил қилдик. Самарқанд, Фарғона, Андижон, Наманган, Тошкент шаҳарларига пул ўтказмалари кескин кўпайган. Бу хулосаларимиз тўғри эканини тасдиқлади.

Олтинчидан, Россия фуқаролари пулни олиб келиб алмаштиряпти деган хавотирлар бўлди. Бизда ҳар чоракда 15-20 фоизгача норезидентлар ҳисоб рақамларида ўсиш кузатилади. 2-чоракда норезидентлар ҳисоб рақамларининг ўсиши 47 мингтани ташкил этди. Асосий қисми Россия, Украина, Беларусдан бизга кўчиб келган фуқароларга тўғри келяпти, Россия фуқароларининг улуши юқори – 1-чоракда уларнинг 115 миллион доллар миқдорида маблағлари мавжуд.

Норезидентларга очилган пластик карталар жами 97 мингтани ташкил қилди, ундан 90 мингтаси хорижий валютада. Иккинчи чоракдан кейин ўзгариш 15 мингтани ташкил қилади.

Еттинчидан, айрим қўшни давлатларда валютага чекловлар чегара олди ҳудудларидаги фуқароларнинг пул ўтказмаларини Ўзбекистон орқали амалга оширишга ундади. Май-июн ойларида кириб келган фуқаролар 2-2,5 баробарга кўпайган. Жамини ҳисоблайдиган бўлсак, 119 мингтани ташкил қилади”, – деди Нурмуродов.

МБ раҳбари пул ўтказмаларининг ошишига нисбатан ҳеч қандай чора кўрилмаслигини маълум қилди.

“Бу ерда ҳам биз хатар кўрмаяпмиз. Пул ўтказмаларини чеклаш билан ҳеч нарса ютмаймиз. Агар биз пул ўтказмаларига филтр ва бошқа чекловлар ўрнатсак, бу валюта сиёсатидаги ортга ташлаган қадамимиз бўлади. Ҳолатлардан келиб чиққан ҳолда бунақа қарор қилмасликка азм қилдик”, – деди Ўзбекистон Марказий банки раиси.

Эслатиб ўтамиз, 2022 йилнинг январ-июн ойларида Ўзбекистонга келиб тушган пул ўтказмалари ҳажми 6,5 млрд долларга тенг бўлган; бу – ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 2 баробарга кўп. Июн ойидаги ўсиш 3 баробардан ортиқни ташкил этган.