“У ҳатто Россиянинг ўзида ҳам жиноятчи ҳисобланади” – юрист урушга чақирилаётган мигрантлар ҳақида

Бир неча кун аввал ижтимоий тармоқларда Россиядаги «Вагнер» хусусий ҳарбий ташкилоти раҳбари Евгений Пригожин мамлакатдаги қамоқхоналардан бирида маҳбусларни Украинадаги урушга боришга чорлаётгани тасвирланган видео тарқалган эди. Унда Пригожин маҳбусларга 6 ой давомида фронтда жанг қилгач, афв этилиб, озодликка чиқишини айтган.

Видео интернетда тарқаларкан, одамхўр, қотил ва зўравонларнинг озодликка чиқишига кўплаб эътирозлар билдирилди. Кўп ўтмай «Вагнер» хусусий ҳарбий компанияси эгаси бу бўйича изоҳ берди.

«Хусусий ҳарбий компанияда зэклар уришишини истамаганлар, ўз фарзандларингни фронтга жўнатинглар. Ё ЧВК ва зэклар, ё болаларингиз — ўзларинг танланглар», — деди “Путиннинг ошпази” лақаби билан танилган тадбиркор.

Украинага қарши урушда «Вагнер» хусусий ҳарбий компаниясига ёлланиб иштирок этишни истаган маҳбусларга тўлиқ амуниция ва қурол-яроғлардан ташқари, 6 ой давомида ойига 100 минг рубл маош ваъда қилинмоқда.

Россия томони урушга шунингдек, Россияда ишлаётган меҳнат мигрантларини ҳам кенг жалб қилиб келмоқда. Маълум бўлишича, кўплаб мигрантлар урушга ёлланган тақдирда пул мукофотлари ва фуқаролик ваъдаси билан чақирув хатлари олган.

Kun.uz мухбири айни масалалар таҳлили бўйича Россиядаги меҳнат мигрантлари  ҳуқуқлари билан шуғулланувчи юрист Ботиржон Шермуҳаммад билан интервью ўтказди.

Kun.uz: –

Ботиржон ака, сиз Россиядаги меҳнат мигрантлари ҳуқуқлари билан шуғулланувчи юристсиз ва яхши биласизки, Украинадаги урушда ишлари тобора орқага кетаётган Россия энди ўзидаги хорижий мигрантларни ва шунингдек, қамоқхоналардаги узоқ йилга қамалган маҳкумларни урушга ёллай бошлади.

Сиз шу ишлардан бевосита хабардор киши сифатида бугун Россиядаги ва у ердаги мигрантлар, маҳбусларнинг вазиятини тасвирлаб бероласизми?

Ботиржон Шермуҳаммад: –

Россиядаги муҳожирларимиз бир неча миллион кишини ташкил қилади. Уларнинг айримлари турли сабабларга кўра қамоқхоналарда ҳам ўтиришибди. Афсуски, уларнинг сонини аниқ билмаймиз. 2017 йилги маълумотга кўра, 6300 дан ортиқ ўзбек мигрантлари Россия қамоқхоналарида сақланиб келинган. Бундан кейин ҳам мигрантлар сони камаймаганлигини инобатга оладиган бўлсак, ё шунча ёки ундан ҳам кўпроқ ўзбеклар қамоқхоналарда сақланаётган бўлиши мумкин. Афсуски, бу масалада ҳеч бир расмий ташкилот томонидан маълумотлар берилмаяпти. Умумий сони бериляпти, аммо давлатлар кесимида берилмаяпти. Ўзбекистон элчихонаси ёки миграция агентлиги томонидан бу маҳбусларнинг нима сабабдан қамалгани ҳали ўрганилмаган ва ёрдам бериш масалалари ҳал қилинмаган.

Россияда малакали адвокатларнинг хизматлари қиммат. Ватандошларимизнинг кўпчилиги рус тилини яхши билишмайди. Тажрибали адвокат хизматини тўлай олмаганлиги сабабли адолатсиз ва туҳмат билан қамалганлари кўп бўлади.

Россия президенти Путинга яқин деб кўриладиган тадбиркор Евгений Пригожиннинг маълум бир колонияга келиб, маҳбусларни олти ой давомида Украинадаги урушга қатнашса, уларнинг афв этилишини ваъда бериб турганлигини кўрдик. Бундан ташқари, бевосита каналимизга бир ватандошимиз алоқага чиқди. Унга ҳам шунақа таклиф бўлганлигини айтди.

Kun.uz: –

Россия қонунчилигида хусусий ҳарбий колонникомпания ҳақида сўзлар йўқ. Ҳайрон қоласизки, мана шундай хусусий компаниянинг эгаси келиб, ҳозир исталган қамоқхонага киряпти ва маҳбусларни урушга олиб чиқиб кета олишини айтяпти. Бу билан Россияда ҳозир қонун ишламаяпти, қонун ишламаётган бўлса, давлатчилик ҳам йўқ, деган хулосага келиш мумкин-да.

Ботиржон Шермуҳаммад: –

Россия қонунчилигида ростдан ҳам бу ҳақда ҳеч қандай сўз айтилмаган. “Вагнер” дейилган ҳарбий компания ҳам ҳеч қаердан рўйхатдан ўтмаган. Лекин видеода кўряпмизки, Пригожин ўзини шу ташкилот вакили деб таништиряпти ва маҳбусларга кўплаб ваъдаларни беряпти. Бундан ташқари, Россия судлари томонидан ҳукм эълон қилинган маҳбусларни ҳеч ким келиб афв қилиши мумкин эмас, фақат президентда бор бундай ҳуқуқ.

Россия қонунчилигининг 359-моддасига кўра, ёлланиш ва ёллаш учун жавобгарлик бор. Масалан, ёллаш учун 3 йилдан 18 йилгача жавобгарлик белгиланган бўлса, ёлланиш учун 15 йилгача бор. Ҳозирги кунда ҳукуматнинг шу нарсага йўл қўйиб берганлиги ёки ўша ваъда берган одам қандай қилиб сўзининг устидан чиқа олади деган савол пайдо бўлади. Ватандошларимиз ҳам огоҳ бўлишсинки, бу одамнинг ваъдасини бажаришга ҳеч қандай ваколати йўқ қоғозда. Шу хабарлар чиққандан кейин ҳам Россиянинг ўзида бунга муносабат ўртамиёна бўляпти. Агар бошқа пайт келиб биров маҳбусларни олиб чиқиб кетаман деганда эди, бу масалага бошқача муносабат бўлар эди. Жамият қандай қилиб бўлса-да, урушда ғалаба қозониш ҳақида ўйлаяпти. Ҳаттоки, ўзининг доимий 1 миллионга яқин аскари бўла туриб, қамоқхонадаги маҳбуслардан фойдаланишга мажбур бўлаётганлигининг ўзи ҳам аҳволи танглигидан дарак беради. Бу ерда биз албатта ватандошларимиз манфаатидан келиб чиқишимиз керак.

Kun.uz: –

Шунингдек, у ерда яшаётган мигрантларнинг кўпчилигига чақирув хатлари келганлиги ҳам маълум. Хатларнинг нусхаларини кўряпмиз: ойлик ва фуқаролик ваъда қилинган.

Ботиржон Шермуҳаммад: –

Россияда ўзбек диаспорасининг юқори мартабали вакили билан суҳбатлашганимда, у Россиядаги айрим маҳбусларга бундай таклифлар икки ой аввал айтила бошланганини айтди. Бу ишлар тизимли равишда анча вақтдан буён давом этаётганлигини кўриш мумкин. Бундан ташқари, яна бир риск гуруҳи бор. Кўпчилик ватандошларимиз Россияда ноқонуний юришга мажбур. Ана шу ҳужжатсиз ва ишсиз юрганларнинг кўпчилиги полиция қўлига тушиб, депортация қилинади ва улар беш йил давомида Россияга кира олмаслиги мумкин. Ана шундай вазиятда у шахснинг олдига таклифлар қўйишлари мумкин. Ҳозир депортация бўлишинг ёки уч ой бизга ёлланиб, ойлик маош ва фуқароликка эга бўлишинг мумкин дейишди. Бу ҳолатда ҳамма ҳам йўқ деб айта олмайди. Бундан ташқари, Россия ОАВларида пропаганданинг ҳам таъсири бор. Кўпчилик ватандошларимиз урушдаги вазиятдан бехабар бўлишлари мумкин. Уларнинг хаёлида Россия дунёдаги энг катта армияга эга. Россия қўшинлари ҳозирда ғалаба қиляпти, украинлар қочиб кетяпти деган ёлғон таассурот пайдо бўлиши мумкин.

Бу ўринда расмий идораларимиз фаол тарғибот ишларини олиб бўлишлари керак деб ўйлайман.

Kun.uz: –

Россияда мигрантлар, маҳбуслар урушга ёлланаётган экан, улар Украинада қўлга тушиб қолса, уларнинг мақоми қандай бўлади? Асирми, жангарими, террористми? Ўзбекистон томони уларга қандайдир ёрдам кўрсата олиши мумкинми?

Kun.uz: –

Бир нарсани эътиборга олиш керакки, бу фуқаролар урушаётган икки давлатнинг мунтазам аъзоси эмас. Яъни ҳуқуқ нормаларига кўра, улар асир бўла олишмайди. Яъни Россия фуқароси бўлган ва ихтиёрий равишда урушга борган бўлса, армияда хизмат қилмаётган бўлса ҳам асир бўла олиши мумкин. Халқаро нормаларга кўра, асирларнинг ўз нормалари бор ва уларга шунга кўра муомала қилинади. Асир тушган мигрантлар ҳуқуқлари ҳеч қаерда белгиланмаган. Албатта, уларга ҳам инсон сифатида қаралиши керак дейилади. Лекин бунинг ҳуқуқий мақомлари йўқ. Энг ёмони, бу инсонларга бир гап бўлса, Россия тан олмайди. Улар ҳалок бўлган ва жароҳатланганлар рўйхатига ҳам киритилмайди. Урушга қатнашаётган инсон сифатида ҳеч бир расмий ҳужжатлардан ўтишмайди. Нафақат Россия томондан, Украина томондан ҳам Европа ва АҚШдан келаётган ёлланма аскарлар урушда қатнашяпти. Яқинда учта ёлланма британиялик ва АҚШлик аскарларни ҳам суд қилишди. Россия томони айтдики, булар халқаро комиссия талабларига кўра асир ҳисобланмайди. Украина томони ҳам худди шундай суд қилиши мумкин.

Айтайлик ҳозир уч томон бор: Россия, Украина ва Ўзбекистон тараф. Агар Ўзбекистон тараф бу урушда қатнашадиган бўлса, Украина учун бу босқинчи, агрессив ва жиноятчи. Бу бир. Иккинчидан, улар Ўзбекистон учун ҳам жиноятчи ҳисобланади.

Энг қизиғи, Россия учун ҳам бу жиноятчи мақомида бўлади. Сабаби, ёлланиш бўйича модда бор уларда ҳам. Россия қонунчилигига кўра булар эртага қайтиб келса, жавобгарликка тортилиши мумкин. Эртага Россияда бошқа бир ҳукумат келса ва қонунлар ишлаб кетса, буларга ҳеч бир Россия қонуни бўйича енгиллик беришга асос йўқ. Учала томондан ҳам бу инсонларнинг ҳуқуқий мақоми яхши эмас. Оғзаки ваъдалар бажарилмай қолиб кетиши ҳам ҳеч гап эмас. Шунингдек, видеода очиқчасига айтиляпти, агар қочадиган бўлса, орқага қайтса отиб ташлаймиз, дейишяпти.

Бу ерда яна бир нарса бор. Яқинда келган бир хабарга кўра, илгари таклиф билан олиб кетишган бўлса, ҳали тасдиқланмаган маълумотларга кўра, баъзи қамоқхоналарда мажбурлаш ҳолатлари ҳам учраб турибди. Бу жуда ҳам хавфли ҳолат. Ҳозирда бизнинг расмий идораларимиздан бошқа ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ ўша қамоқхоналарга бориб, маҳбуслар мақомини текширишга. Афсуски, расмийларимиздан ҳалигача бирор сас, садо чиқмаяпти.

Интервьюни тўлиқ ҳолда юқоридаги видео орқали томоша қилишингиз мумкин.

Илёс Сафаров суҳбатлашди.

Тасвирчи ва монтаж устаси Мирвоҳид Мирраҳимов.