Тўловларда янги қулайлик, IMAN Invest можароси ва ойликлар статистикаси — ҳафта дайжести
|08:3093917 мин
Apple Pay ва Google Pay ниҳоят ишлади: бу нафақат терминалдаги, балки интернетдаги тўловларни ҳам осонлаштиради. Ўртача ойлик 7 млн, ўртадагиси 4 млн сўм: маошлар медианаси илк марта очиқланди. IMAN Invest можароси ва қонунчиликдаги бўшлиқ: инвесторнинг ҳимояси кимнингдир виждонига боғлиқ бўлиши керак эмас. Импортга чеклов, шакар заводларига эса имтиёзлар гулдастаси: ҳукуматнинг яширин қарори истеъмолчига қимматга тушади.
Ортда қолаётган ҳафтанинг Ўзбекистон ҳаётига оид айрим муҳим мавзулари – Kun.uz дайжестида.
Тўлов қилиш янада осонроқ
Бутун дунёда аллақачон стандартга айланиб улгурган тўлов усули – смартфон ёки қўлсоатни терминалга яқинлаштириб тўлов қилиш ниҳоят Ўзбекистонда ҳам оммалашяпти. 27 октябрдан бошлаб Google Pay ва Apple Pay хизматларига Ўзбекистон карталарини ҳам улаш имконияти очилди ва шу куннинг ўзида кўплаб ватандошлар умрида илк марта бу қулайликдан фойдаланиб кўрди. Маълумот учун, бу хизматдан фойдаланишда смартфон ёки ақлли соат интернетга уланган бўлиши талаб этилмайди.
Аслида, смартфондаги NFC функцияси ёрдамида тўлов қилиш имконияти Ўзбекистонда бир неча йил аввал пайдо бўлган. Ривожланган давлатларда чиқарилган банк карталари эгалари учун Ўзбекистонда Google Pay ва Apple Pay'дан фойдаланиш имконияти 2019 йилдаёқ пайдо бўлган, яъни ўзимизга энди насиб қилган қулайлик юртимизга келувчи чет эллик сайёҳлар учун янгилик эмас. Шу билан бирга, кейинги йилларда Uzcard ва Humo карталаридан Android смартфонлардаги NFC орқали тўлов қилиш ҳам йўлга қўйилган, аммо iPhone эгалари бу имкониятдан бебаҳра қолаётганди.
2026 йил март ойида “Шахсга доир маълумотлар тўғрисида”ги қонун ўзгартирилгач, Google ва Apple ҳамёнларига Ўзбекистон карталарини улашдаги асосий тўсиқ олиб ташланди. Шундан кейинги техник тайёргарлик 8-9 та банкда якунланиб, улар чиқарган Visa ва Mastercard карталарини 27 октябрдан бошлаб Google Pay ва Apple Pay'га улаш мумкин бўлди. Босқичма-босқич бошқа банклар ҳам, маҳаллий
Бир қарашда, Ўзбекистоннинг юқори даражада ривожланган финтех муҳитида бу катта янгилик эмасдек кўриниши мумкин, чунки бизда ҳамма жойда ҳам терминал йўқ, лекин деярли ҳамма жойда QR-код бор. QR-код воситасидаги тўловларнинг турли-туман шакллари эса аллақачон оммалашиб улгурган. Лекин Google Pay ва Apple Pay'нинг кириб келиши деганда фақат офлайн тўловнинг қулайлашишини тушунмаслик керак. Энг катта қулайлик – онлайн тўловларда кузатилади.
Гап шундаки, энди бирор бир сайт ёки иловада – у хоҳ Ўзбекистонники бўлсин, хоҳ чет элники – товар ё хизмат учун тўлов қилаётганда карта рақамини, амал қилиш муддатини, CVV кодини ва карта эгасининг исм-фамилиясини ёзиб ўтириш шарт эмас. Телефонга SMS-келишини кутиб, тасдиқ кодини киритишга ҳам ҳожат қолмайди. Шунчаки сайт ёки илованинг тўлов бўлимида Apple Pay ёки Google Pay'ни танлаш кифоя – тўлов ортиқча оворагарчиликсиз, энг муҳими хавфсиз тарзда амалга ошади. Бунинг учун сайт ёки илова бу тўлов шаклини қўллаб-қувватлаши кифоя.
Дарвоқе, агар Apple ёки Google ҳамёнга картангизни уласангиз, турли иловалардаги обуналарга ҳушёрроқ бўлишни унутманг. Ҳар хил сюрпризларни истамасангиз, кераксиз иловаларда обуналарни ўчириб қўйган маъқул.
Таълим ва тиббиёт ходимларининг маоши чиқинди ва канализация ишчилариникидан камроқ
Ўзбекистонда илк марта ойликларнинг медиан миқдори эълон қилинди. Миллий статистика қўмитаси маълумотига кўра, 2026 йилнинг январ–август ойлари учун экспериментал ҳисобланган медиана иш ҳақи 4 млн 166 минг сўм бўлган. Бу – ойлик оладиган ўзбекистонликларнинг ярми шу миқдордан кам, ярми эса шу миқдордан кўп иш ҳақи олишини англатади. Бошқача айтганда, ойлик олувчиларнинг ҳаммасини маошининг ҳажмига қараб бир сафга териб қўйсак, энг ўртада турган одам ойига 4 млн 166 минг сўм ойлик олади.
Агар бу миқдордан 12 фоиз даромад солиғини чегириб ташласак, расмий ойлик олувчиларнинг 50 фоизида “қўлига тегадиган” маош 3 млн 666 минг сўм ёки тахминан 305 доллардан ошмаслиги маълум бўлади. Энг кам ойликлар Сирдарё вилоятида: медиана кўрсаткич 2 млн 998 минг сўм. Солиқни чегириб ташласак, ойликка ишловчи сирдарёликларнинг ярми 2,6 млн сўмгача иш ҳақи олгани маълум бўлади. Энг юқори маошлар эса Навоий вилояти ва Тошкент шаҳрида. Хусусан, пойтахтдаги медиана иш ҳақи 6 млн 791 минг сўм ёки солиқдан кейин 5 млн 976 минг сўм бўлган.
Ўртача ойлик маошларга қарасак, медиана билан ўртада жуда катта фарқ бор. Январ-сентябр ойларида номинал ҳисобланган ўртача иш ҳақи республика бўйича 7 млн 274 минг сўм бўлиб, бу бир йил аввалгидан 18 фоизга юқори. Тошкент шаҳрида ўртача маошлар 12,3 млн сўм чиққан. Пойтахтдан ташқари қолган 13 та ҳудудда эса ўртача иш ҳақи 5 млн 844 минг сўм бўлган. Солиқни чегириб ташлаганда, Тошкент шаҳридаги ходимлар ўртача 10 млн 824 минг сўм топяпти, қолган ҳудудлардагилар эса ўртача 5 млн 143 минг сўм ойлик олади.
Фаолият турлари кесимида таълим ва тиббиёт ҳамон энг пастки ўринларда. Ўртача маош таълимда 5 млн 15 минг сўмга етган; соғлиқни сақлаш ва ижтимоий хизматлар соҳасида эса 4 млн 454 минг сўмни ташкил этган. Таққослаш учун, ҳатто сув таъминоти, канализация ва чиқинди соҳаларидаги маошлар ҳам бундан юқорироқ: 5 млн 313 минг сўм.
Таълимдаги ўртача маош 5 млн сўмга етган бўлса ҳам, ҳали мактаб ўқитувчиларининг ўртача ойлиги бунчага етгани йўқ. Умумий ўрта таълимдаги ўртача иш ҳақи 4 млн 791 минг сўм, мактабгача таълимда эса 2 млн 846 минг сўмга тенг. Таълим соҳасидаги умумий ўртача кўрсаткични олий таълимдаги ўртача 11 млн 520 минг сўмлик маошлар кўтариб турибди.
Статқўм ҳисоботида соғлиқни сақлаш соҳасидаги маошлар таркиби очиқланмаган. Маълум бўлишича, бу соҳа вакилларини яқинда янги субсидиялар кутяпти. Сешанба куни президент Шавкат Мирзиёев тиббиёт ва фармацевтика соҳаси вакиллари билан учрашувда улар учун янги рағбатларни эълон қилди. Унга кўра, келаси йил 1 июлдан бошланадиган янги тартиб асосида давлат рўйхатидан ўтган шифокорларнинг ойлигига 7 млн сўм, ҳамшираларга эса 3,5 млн сўмдан устама қўшилади. Шунингдек, бакалавриатни битирган ҳамшира ва тиббиёт оғасига 1,5 млн сўм, магистратурани тугатганларга 2,5 млн сўм қўшимча устама тўланади. Оилавий шифокорларнинг устамаси эса 5,5 млн сўм бўлади. 2027 йилдан резидентурада ўқиш бепул бўлиши ва талабаларга 3 млн сўм стипендия тўланиши ҳам кўзда тутилган.
Ҳафта можароси
IMAN Invest атрофидаги можаро – ўтган якшанбада бошланиб, бутун ҳафта муҳокамадаги асосий мавзу бўлди. Ислом молияси бўйича мутахассис Маҳмуд Усмоннинг бир неча миллион долларлик камомад ҳақидаги дастлабки видеомурожаати, бунга компания асосчиси Рустам Раҳматовнинг эҳтиросли жавоби, шундан кейин Маҳмуд Усмон томонидан айрим ҳужжатларнинг ошкор қилиниши, уларда кўтарилган масалаларга IMAN Кузатув кенгаши томонидан изоҳ берилгани, бу изоҳга Маҳмуд Усмоннинг муносабати, бу орада Рустам Раҳматовнинг видеобаёноти ўчирилиб, ўзи директорликдан кетгани, воқеаларга диний уламолар ва мустақил ҳуқуқшуносларнинг муносабат билдириб чиқиши...
Воқеалар ривожи шу занжир асосида кечди, тафсилотлардан эса кўпчилик хабардор. Ҳозирда, IMAN баёнотига кўра, янги аудитор билан шаръий ташқи аудит бошланган. Аудит якунланганидан кейин натижалар тўлиқ эълон қилиниши маълум қилинган.
Камомад миқдори миллионлаб доллар экани айтилаётгани, IMAN Ўзбекистонда янги пайдо бўлаётган исломий молия соҳасидаги энг кўзга кўринган лойиҳалардан бири экани, унга бир қатор таниқли тадбиркорлар ва диний уламолар ҳам ишонч билдиргани каби омиллар ҳисобига, тармоқларни шу мавзу бўйича қизғин муҳокамалар қамраб олди. Айни пайтда, масалага бевосита молиявий дахлдор шахслар сони аниқ эмас: жами қанча инвестор ҳақида гап кетаётгани номаълум. Фақат айрим рақамларни IMAN Holding 2025 йил якунлари бўйича тарқатган реклама материалидан топиш мумкин.
Унга кўра, 2025 йилда компания жалб қилган инвестиция ҳажми 2,5 баробарга ошиб, 23 млн долларни ташкил этган. 2025 йил давомида 11 450 нафар янги инвестор қўшилиб, сотувлар ва молиялаштириш ҳажми 35,9 млн долларга етган. IMAN'нинг 2026 йилги фаолиятига оид рақамларни эса, шахсан биз очиқ маълумотлар асосида қидириб топа олмадик. Бу эса коммандит ширкатларда коммандитчиларнинг ҳуқуқлари ҳимояси таъминланмагани, ширкатнинг коммандитчилар ва умуман жамоатчилик олдидаги ҳисобдорлиги масалаларида қонунчиликда катта бўшлиқ борлигини кўрсатади.
Таққослаш учун, октябр ойи охирига келиб юзлаб акциядорлик жамиятлари ва бир қанча МЧЖлар 2026 йил 3-чорак учун молиявий ҳисоботларини эълон қилиб бўлишди. Жорий ҳафтада, яъни 26–30 октябр кунлари 280 дан ортиқ компания Корпоратив ахборотлар порталида ўзининг чораклик молиявий ҳисоботини жойлаган ва бу ҳисоботлар билан ҳар ким эркин танишиб чиқиши мумкин: қанча фойда ёки зарар кўрган, активлари ҳажми қанча, зиммасидаги мажбуриятлари-чи?
Ўзбекистонда капитал бозори регулятори вазифасини Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги бажаради. Айни шу агентлик 24 сентябр куни Imanum инвестиция платформаси оператори – “Adl Investments Platform” МЧЖни инвестиция платформалари соҳасида “Тартибга солиш қумдони” махсус ҳуқуқий режими иштирокчиси сифатида рўйхатдан ўтказган. Агентлик ҳозирга қадар мавзу юзасидан изоҳ берганича йўқ.
Гарчи бу можаро Ислом молиясига нисбатан скептик қарашларни кучайтирган бўлса-да, қирғоқнинг нариги томонида – Марказий банкнинг қатъий регуляцияси остида, анча мустаҳкам институционал асосларга эга исломий молия йўналиши ривожланиб келмоқда. 23 октябрда Ўзбекистон ўзининг биринчи исломий молия банкига эга бўлди: шу куни Марказий банк бошқаруви Open bank'ка исломий банк фаолиятини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи лицензия берди. Бу – Ўзбекистонда исломий банкинг бўйича берилган тарихдаги илк лицензия. Оддий мисолда тушунтирсак, энди Open bank автомобил ёки уйни ўз номига сотиб олиб, ўз харажати ва рискини мулк нархига қўшган ҳолда, келишилган шартлар асосида фоизсиз бўлиб тўлашга сотиши мумкин.
Марказий банк маълумотига кўра, ҳозиргача ўнга яқин тижорат банки исломий банк лицензиясини олиш учун ариза берган ва аризаларни кўриб чиқиш жараёнлари давом этмоқда.
Шакар заводлари – ҳукуматнинг янги арзандасими?
Ўзбекистон дунёга очилди: Apple Pay кириб келди. Статистика аввалгидан очиқроқ бўлди: ўртача ойлик 7 млн бўлса ҳам, медиана атиги 4 млн сўм эканини билиб олдик. Мустақил кенгаш шубҳали вазиятларни оммага очиқлади: ҳамма ҳушёр тортди. Очиқлик яхши-да. Лекин ёпиқлик, бўлганда ҳам давлатнинг иқтисодий сиёсатидаги ёпиқлик – яхши нарса эмас.
Бу ҳафта бош вазир Абдулла Арипов имзолаган ёпиқ қарорлардан бири жамоатчиликка ошкор бўлди. Маълум бўлишича, ҳукумат раҳбари 30 июл кунги ёпиқ қарори билан, 2027 йил 1 январдан бошлаб ўзи учун хомашё сифатида шакар импорт қилувчиларга импортни чеклаб қўйган экан. “ХДФУ” грифи босилган ҳужжатга кўра, келаси йилдан озиқ-овқат саноати корхоналарининг оқ шакар импортига йилига 300 минг тонналик квота ўрнатилади. Умумий квота 100 минг тоннадан учта йўналишга тақсимланади.
Давлат харидларида ҳам импорт шакарнинг иштироки чекланяпти. Қарорнинг бенефициарлари – шакар заводлари экани кундек равшан. Ҳужжатда уларга иссиқхона шароитини қилиб берувчи протекционистик чекловлардан ташқари, тўғридан тўғри молиявий қўллаб-қувватлаш чоралари ҳам кўрсатилган. Жумладан, шакар заводларининг банк кредитлари муддати 5 йилгача узайтирилади, хорижий валютада олган кредитлари бўйича фоиз харажатларининг ярми қоплаб берилади. Боз устига, шакар ишлаб чиқарувчиларни 5 йил муддатга мол-мулк ва фойда солиқларидан озод қилиш ҳам назарда тутилган.
Яширин қарорлар очилиб қолган бошқа ҳолатлардаги каби, бу сафар ҳам жамоатчилик ташқи савдонинг бўғилиши ортидан келадиган нархлар ошишидан хавотир билдирди; иқтисодчилар танқид қилди; тадбиркорлар ҳукуматни инсофга чақирди — қарорни қабул қилганлар ва ташаббускорлардан эса садо чиқмади. Бу ўринда маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни ҳимоялаш учун шакар импортида аллақачон нақ 20 фоизлик бож амал қилаётгани, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга эксклюзив ҳуқуқлар бериш Жаҳон савдо ташкилоти қоидаларига зидлиги, Ўзбекистон бу ташкилотга 2026 йилда аъзо бўлиш мақсадига ҳалигача эришолмаганини қайд этиш ўринли бўлади.
Ҳафта давомида протекционизм ҳиди анқиб турган бошқа бир қарор лойиҳаси тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш бўйича Жамоатчилик кенгашида танқидларга сабаб бўлди. Лойиҳа – пандемия пайтидан бери ҳар йили муддати узайтириб келинаётган озиқ-овқатларнинг божсиз импортига оид. Унда нол фоизли бож ставкасини 45 турдаги маҳсулот учун яна бир йилга узайтириш, 9 турдаги маҳсулот учун эса узайтирмаслик назарда тутилган. Бож солиш таклиф этилаётган товарлар рўйхатида қуюлтирилган сут, қаймоқ, йогурт, пишлоқ, шоколад, макарон, қандолат маҳсулотлари, олма ва нок кабилар бор. Президент ҳузуридаги жамоатчилик кенгаши таклифга жиддий эътироз билдириб, уни шу ҳолида қабул қилишни рад этди.
Бу ҳафта яна нималар рўй берди?
“Док-1 Макс” дорисидан жабрланганларга компенсация пуллари тўлиқ тўлаб берилди. “Док-1 Макс” ва “Амбронол” дориларини қабул қилиши оқибатида ҳалок бўлган ёки ногирон бўлиб қолган жами 90 нафар боланинг оиласига жами 82 млрд сўм компенсация ундирилиши белгиланган, лекин шу пайтгача фақат 16,8 млрд сўм тўланган эди. Соғлиқни сақлаш вазирлиги хабарига кўра, қолган 65,2 млрд сўмлик компенсация президент топшириғи асосида тезлаштирилган тартибда бюджетдан тўлаб берилган. Бу маблағлар айбдор деб топилган шахсларнинг мол-мулкини сотишдан тушган ва улардан ундирилган маблағ ҳисобидан давлат бюджетига қайтарилади.
Боғча болалари яна овқатдан заҳарланди. Бу галги ҳолат ҳам Фарғонада рўй берди. 23 октябр куни Фарғона шаҳридаги учта давлат боғчасининг 51 нафар тарбияланувчиси иситма, қоринда оғриқ, ҳолсизлик, кўнгил айниши ва ич кетиши белгилари билан шифохонага олиб борилган. Ҳодиса сабаблари бўйича текширув давом этяпти. Шу фонда Kun.uz аввалроқ Фарғонада кузатилган 100 дан ортиқ боланинг заҳарланиши бўйича жиноят иши қандай якунланганидан хабар топди. Маълум бўлишича, болалар заҳарланишига сабаб бўлган “Garden catering trade” МЧЖ мансабдорларига суд томонидан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинланган ва улар суд залида қамоқдан озод қилинган.
Сувдан қарзи борларга электр учун тўлов қилиш чекланади. Лекин бу чеклов механизми чиқинди ёки солиқ тўловидаги каби тўғридан тўғри эмас. Истеъмолчининг электр тўлови чекланиши учун унинг ичимлик сувидан қарздорлиги аллақачон МИБга ўтиб кетган, МИБ берган ихтиёрий тўлов муддати ҳам тугаб бўлган бўлиши керак. Яъни шу босқичга келгунга қадар истеъмолчига бир неча марта муҳлат берилади ва охир-оқибат тўланмаган тақдирда, энг охирги чора сифатида электр энергиясига тўлов қилиш имконияти чеклаб қўйилади. Бу тартиб 2027 йил 1 январдан амал қила бошлайди ва ижтимоий реестрга киритилган оилаларга нисбатан қўлланмайди.
Ўзбекистонликлар учун Мисрга киришдаги янги қоидаларни жорий этиш кечиктирилди. Ташқи ишлар вазирлигимиз хабарига кўра, олиб борилган музокаралар орқали ўзбекистонликлар учун Мисрга кириш талабларини қатъийлаштириш муддатини 2027 йил 1 мартгача кечиктиришга эришилган. Бу муддатгача сайёҳлар Шарм-ал-Шайх ва Синай яриморолига виза олмасдан саёҳат қилишда давом этиши мумкин. Бундан ташқари, ўзбек дипломатлари визасиз режимни ёпиб қўйган Таиланд билан ҳам визасиз сафарлар тўғрисидаги битимни имзолашга келишиб олганини маълум қилди – ҳозирда Таиланд томони ҳужжат матнини кўриб чиқяпти. Таиландга визасиз режим тикланган тақдирда, унинг муддати 15 кунлик бўлиши мумкинлиги айтилмоқда.
Камар тақмаган ҳайдовчиларга хусусий радарлар ҳам жарима ёзишни бошлайди. Ҳукумат қарорига биноан, 2026 йил 1 ноябрдан бошлаб тадбиркорлар ўрнатган махсус фото ва видео қайд этиш қурилмалари орқали ҳайдовчиларнинг хавфсизлик камаридан фойдаланиш қоидаларини бузганини қайд этишга рухсат берилди. Эслатиб ўтамиз, амалдаги йўл ҳаракати қоидаларига биноан, автомобилнинг олд ўриндиғида ўтирган йўловчи ҳам, агар саломатлигида муаммоси борлигини тасдиқловчи ҳужжати бўлмаса, камар тақиши шарт; аммо йўловчининг камар тақмаганлиги учун жавобгарлик кўзда тутилмаган.
