Украина ҳудудларини аннексия қилиш Кремлга нега керак? Киев бунга қандай жавоб беради?
|17:17 / 30.09.202240 9739 мин
30 сентябр куни Украинанинг тўрт ҳудуди Россия томонидан расман аннексия қилиниши мумкин. Агар бу режа амалга ошса, кенг кўламли босқин бошланганидан бери можаронинг энг жиддий эскалацияси юзага келади.
Евгения Новоженина / Reuters / Scanpix / LETAЕвгения Новоженина / Reuters / Scanpix / LETA
Эскалациянинг мақсади аён: Россия расмийлари Украина раҳбарияти ва Ғарб олдига кесиб ўтилмаслиги керак бўлган янги «қизил чизиқ»ни тортишга уринмоқда.
Москва «янги қўшиб олинган рус ерлари»ни ҳимоя қилиш учун барча куч ва воситалардан фойдаланишини аллақачон ваъда берган. Бироқ, айнан ҳозир Кремлда рақибларни ушбу «қизил чизиқ» дахлсизлигини ҳурмат қилишга мажбурловчи ишончли воситалар йўқ.
Аммо Киев ва Ғарб ўз эскалацияси билан жавоб беришга тайёрлиги аниқ: Қўшма Штатлар Украина қуролли кучларига қурол-яроғ етказиб беришни кўпайтиради, Украина армияси эса Россиянинг «янги субъектлари»га ҳужумни давом эттиради.
Кремль бунга янада кучли эскалация билан жавоб бериши мумкин. Воқеалар ривожини олдиндан тахмин қилиш қийин.
Кремль Украина қуролли кучлари ҳужумини тўхтатиш учун аннексияга муҳтож, токи фронт сафарбарлик таъсирини ҳис қилмагунча
Россия ҳукумати Украина қуролли кучларининг мамлакат шарқи ва жанубидаги ҳудудларни деоккупация қилишга қаратилган ҳужумларини тўхтатишга уринмоқда. Айни вақтда Россия армияси бунинг учун фронтда куч ва воситаларга эга эмас: сафарбарлик эълонини 6 ойга кечиктирган Кремлнинг қатъиятсизлиги ўз таъсирини ўтказди. Украина ҳукумати, аксинча, сафарбарликни вақтида амалга оширди (ва буни давом эттирмоқда). Бу Россиянинг фронтдаги қуруқлик кучлари сони бўйича Украина қўшинларидан сезиларли даражада камайиб қолишига олиб келди.
Россия Харкив вилоятида босиб олинган ҳудудларнинг катта қисмини йўқотганидан сўнг (Москва буни осонликча қабул қилгандек туюлди), Украина қуролли кучларининг ҳужуми тўхтамади. Энди Украина қўшинлари Донецк вилояти шимолида олдинга силжимоқда ва Луҳанск вилоятининг шимолини (Сватово, Старобелск, Северодонетск ва Лисичанск туманлари) тезроқ деоккупация қилишга уринмоқда.
Россияда эълон қилинган «қисман сафарбарлик» (аслида тўлиқ сафарбарликка ўхшаяпти) муаммони дарҳол ҳал қила олмайди: хизматга чақирилганларнинг барчаси тайёргарликсиз ҳарбий қисмларни тўлдириш учун фронтга юборилмайди. Кўпчилигидан янги қисмлар ташкил этилади, бунга бир неча ой керак бўлади. Айнан шу ҳолат Украинада кузатилганди, ёзда у ерда иккита армия шаклланди: бири кам сонли ва яхши қуролланмаган ҳолда фронтда рус армияси ҳужумини тўхтатишга уринди, иккинчиси, Ғарбнинг янги қуроллари ва техникаси билан таъминланган ҳолда кузги ҳужумга тайёрланди, жумладан, хориждаги полигонларда ҳам.
Мавзуга оид
Ҳозирги шароитда Кремль кескинликни оширишга қарор қилди. Россия расмийлари энди бу урушни АҚШ ва НАТО иштирокидаги можаро деб атамоқда. Бундай тўқнашувда Россия қуролли кучлари энди қудрати бўйича душмандан устун томон эмас (уруш бошида Украинадан устун эди), аксинча, кучсизроқдир.
Айнан шундай ҳолат учун 1980-йиллардан бошлаб, совет, кейин эса россиялик ҳарбий назариётчилар юқори аниқликдаги қуролларнинг катта захираларига эга бўлган анча кучлироқ душманни тийиб туришга қаратилган янги тизимни ишлаб чиқишган.
Кремль эскалация ёрдамида НАТО ва Украинани қўрқитмоқчи. Ҳозирча муваффақиятсиз, демак, чоралар яна кучайтирилади
Ушбу «тийиб туриш тизими» душманни тўхтатиш учун турли анъанавий ва ядровий воситаларидан фойдаланишни (ва фойдаланиш таҳдидини) назарда тутади. Ушбу тизимни қўллашдан мақсад ҳарбий салоҳиятни эмас, балки «душманнинг урушни давом эттириш иштиёқи»ни сўндириш бўлиши мумкин.
Шу маънода, ҳудудларни қўшиб олиш (яъни Россия таркибига киритиш ва уларга нисбатан Россия суверенитетини татбиқ этиш) ва Путиннинг уларни бор куч ва воситалари билан «ҳимоя қилиш» ваъдаси – Украина ва уни қўллаб-қувватловчи НАТО мамлакатларини «тийиб туриш» операциясининг бошланишидир.
Кремль учун муаммо шундаки, Киев ҳам, НАТО ҳам аннексия тўғрисидаги шартномаларга оддий имзолар билан чизилган янги «қизил чизиқ» билан тўхтамайди.
Шубҳасиз, Ғарб бунга ўзининг эскалацияси билан жавоб беради (аниқроғи, аллақачон жавоб берди, Украина қуролли кучларидаги HIMARS/MLRS ракета зарбаси тизимлари сонини икки баробар ошириш, шунингдек, замонавий ҳаво мудофаа тизимларини етказишга ваъда бериш билан).
Эҳтимол, HIMARS тизимлари учун мўлжалланган ва фронтдан юзлаб километр узоқликдаги нишонларга зарба беришга қодир ATACMS тезкор-тактика ракеталарини етказиб берилишига навбат етиши ҳам мумкин (илгари Қўшма Штатлар ушбу ракеталарни етказиб беришдан бир неча бор бош тортган, Россия ҳукумати эса бундай эҳтимолий таъминотни «қизил чизиқни кесиб ўтиш» деб атаган эди).
Украина Луҳанск вилояти шимолидаги ҳужумларини давом эттирмоқда ва Лиманда (Донецк вилояти) россияликларнинг катта гуруҳини қуршаб олишга ҳаракат қилмоқда. Мунтазам сафарбарлик ҳам давом этади. Украина расмийлари 30 сентябр куни Миллий хавфсизлик кенгаши йиғилишида аннексияга жавобан тўлиқ чора-тадбирлар пакетини муҳокама қилмоқчи.
Москвадаги Carnegie Moscow Center собиқ раҳбари, ҳозир эса Россиянинг Украинага бостириб киришини оқлашга уринаётган сиёсий назариётчи Дмитрий Трениннинг сўзларига кўра, «Ғарб қўрқувни йўқотди».
«Америкалик ҳамкасблар қайта-қайта ва норасмий равишда шундай дейишди: «Биз ҳақиқатан ҳам таҳдид ярата оласиз деб ўйлагандик, лекин аслида бу блеф бўлиб чиқди. Шундай экан, нега энди ўзимизни чеклашимиз керак? Агар жиддий гапирадиган бўлсак, душманни [қўрқувдан ташқари] бошқа ҳеч нарса ушлаб туролмайди», деди у.
Бундай мантиқ шуни кўрсатадики, Кремль Ғарб ва Украинани «тийиб туриш» учун «барча куч ва воситаларни ишга солиш»га ҳақиқатан ҳам тайёр экани тўғрисидаги таҳдидларни ошириб боради.
Кремль столида янги санкциялардан тортиб ядровий зарбага қадар турли вариантлар бор. Аммо уларнинг ҳеч бири ғалабани ваъда қилмайди. Аннексия эса тинчликка олиб борувчи йўлни кесиб ташлайди
Россия ҳукумати имкониятида бўлган «куч ва воситалар» рўйхати катта эмас:
Украинанинг фуқаролик инфратузилмасига қарши оммавий зарбаларни бошлаш. Путин 16 сентябр куни Харкив ва Кременчугдаги электр станцияларига берилган зарбаларни Украина раҳбарияти учун «огоҳлантириш» деб атади. Эҳтимол, айнан энергетика (энг заиф) инфратузилмаси зарбалар нишонига айланиши мумкин.
Стратегик бўлмаган ядро қуроллари билан зарба бериш ёки бундай зарба билан таҳдид қилиш, шунингдек, бундай қуроллардан кимсасиз ҳудудларда намойишкорона фойдаланиш.
Украинани қўллаб-қувватлаётган Ғарб давлатларига қарши иқтисодий чораларни қўллаш. Масалан, қишда Россиянинг энергия экспортига қўшимча чекловлар қўйиш.
Россия қуролли кучлари жанг майдонида Украина қуролли кучлари билан сон жиҳатдан тенгликка эришмагунча (ёки ҳатто улардан устунликка эришгунча) сафарбарликни давом эттириш.
Рўйхатда келтирилган барча вариантлар катта ташкилий қийинчиликларга уланиб кетади (масалан, сафарбарлик билан таққосланса, ҳозирда бу қийинчиликлар енгиб бўлмасдек туюлмоқда). Шунингдек, Россия ҳукуматининг ички барқарорлигига таҳдид солади, бу эса кейинги назоратсиз эскалацияга олиб келиши мумкин. Уларнинг ҳеч бири ғалабани ваъда қилмайди.
Аксинча, 1980-1990-йилларда яратилган ушбу «тийиб туриш» тизимида назарда тутилганидек, гап Москва учун мақбул шартларда тинчлик (ёки можарони музлатиб қўйиш) ҳақида кетиши мумкин.
Faridaily лойиҳаси муаллифлари, журналистлар Фарида Рустамова ва Максим Товкайло ёзганидек, Россия элитаси можаронинг келажаги ҳақида ана шундай тасаввурга мойил. Яқин ойларда вазият кескинлашади ва ядро уруши содир бўлмаслигига фақат умид қилиш мумкин, деб ишонади Кремлга яқин бўлган юқори мартабали манбаларидан бири: «Можаро маълум бир нуқтага етиб бориши, шундан кейин томонлар музокара столига ўтириб, келишиб олиши керак».
Лекин ҳозир келишиб олиш ниҳоятда қийин бўлади, агар имконсиз бўлмаса. Аннексиянинг ножўя таъсири бор: бундан буён Кремль учун мақбул бўлган ягона сулҳ Украинанинг тўртта вилояти (Луҳанск, Донецк, Запорижжя ва Херсон), шунингдек, 2014 йилда аннексия қилинган Қримни ўз назорати остида қолдирилишини назарда тутиши керак.
Путин билан «кўп йиллар давомида бирга ишлаган» манба сўзларига кўра, у зиддиятни охиригача кучайтиришга тайёр.
«У ҳар доим эскалацияни танлайди, шунингдек, кейинги ҳар қандай нохуш вазиятларда эскалацияни танлаб бораверади, ҳатто ядро қуролидан фойдаланишгача».
