Муштарак тил, маданият ва тарих. Марказий Осиё интеграциялашуви истиқболлари ҳамда тўсиқлар

Тарих, тил, илдиз

Марказий Осиёнинг тўрт давлати — Туркманистон, Қирғизистон, Ўзбекистон ва Қозоғистон қардош туркий давлатлар ҳисобланади. Тожикистон эса форсий. Бу халқларнинг илдизи табиийки бир. Буюк Турк хоқонлигидан бошланган минтақа туркийлари тарихи деярли XV-XVI асргача бўлинмаган эди. XVI асрдан ўзбек ва қозоқ халқлари миллат сифатида шакллана бошлади. Туркманларда эса бу жараён бироз олдинроқ юз беришни бошлаганди.

Шундай бўлса-да, минтақа халқлари Россия босқинига қадар тўлиқ миллий бирликларга ажралмаганди. Ҳудуд аҳолиси уруғларига кўра фарқланган. Уч қозоқ жузи аҳолиси ўзларини қозоқлар, уч ўзбек хонлиги аҳолиси эса ўзларини ўзбеклар деб билган. Аммо хонликлар таркибидаги баъзи уруғлар бир пайтнинг ўзида ҳам ўзбек, ҳам қозоқ (жалойир, қипчоқ, найман) ёки ҳам ўзбек, ҳам туркман (баёт, қиниқ) уруғи бўлган. Уларни умумлаштирувчи жиҳат туркийлик ва мусулмонлик эди. Марказий Осиё жадидлари ҳам миллий республикалар эмас, умумий Туркистон давлати тузиш ҳақида ўйлаган.

1920 йилдан кейин бошланган минтақа аҳолисини миллатларга ажратиш сиёсати уруғлар ва одамларнинг ўтроқ ёки кўчманчилигига қараб олиб борилди. Ўтроқ, шаҳарда яшовчи уруғлар ўзбек ва тожик, кўчманчи, даштда яшовчи қабилалар эса қозоқ ва қирғиз деб қабул қилинди. Ўзбеклар кўчманчи, қирғизлар ўтроқ бўлиши мумкин эмас деб айтилди. Натижада янги миллий давлатлар чегаралари этник-миллий чегаралардан бошқачароқ бўлди.

Советлар ҳатто сарт номли миллат шакллантириш ҳақида ҳам таклиф беради, лекин фидойи жадидларнинг ҳаракатлари эвазига бу иш амалга ошмайди. Шунинг ўзиёқ Марказий Осиёда миллий чегаралаш қанчалик юзаки олиб борилганини кўрсатади.

Янги чегаралар сабаб минтақа етакчилари орасида кескинлик пайдо бўлди. Бир миллат ўзиники деб даъво қилувчи ҳудуд бошқасига берилди ва шу орқали улар бир-бирига душман қилиб қўйилди. Ушбу сиёсат ўз мевасини СССР тарқалгандан кейин беришни бошлади.

Сиёсий чегаралар халқлар узоқлашувига ҳам олиб келди. Исмоил Ғаспирали ташаббуси билан ташкил этилган бутунтуркий алифбо амалга киритилмади, бунинг ўрнига республикаларда кирилл алифбоси жорий қилинди.

Адабий тил шакллантиришда ҳам жадидлар таклиф этган умумий қоидалар қабул қилинмади ва рус тилидан тўғридан тўғри кўчириш орқали тил қоидалари шакллантирилди. Масалан, ўзбек тилидан cингармонизм (унлилар мослашуви) ҳодисаси олиб ташланди (бироқ шеваларда сақланиб қолган). СССР олий ҳокимияти минтақа давлатларини бир-биридан узоқлаштирувчи сиёсатни давом эттирди.

Мустақилликдан сўнг ҳам республикалар умумий алифбо ҳақида бош қотирмади, аксинча ҳар ким ўз маданиятини алоҳида қилишга киришди, тарихий даъволар қўзғалди. Минтақа давлатларидан фақат Ўзбекистон ва Туркманистон лотин ёзувига асосланган алифбога қайтди (Ўзбекистон илк бор 1929-1940-йилларда бу алифбодан фойдаланган).

Тарихий муштараклик борасида қарашлар ўзгарди. Миллий култнинг бошқалардан устунлигини кўрсатиш учун ҳақиқий тарих яширила бошланди. Мамлакатлар ўзининг тарихийроқ эканини исботлашга киришиб кетди.

Бир аср аввал қардош ва ягона халқ эканини айтувчи Туркистон аҳолиси ҳозирда ўз миллий тарихи ва идентификациясига эга. Бугунги кунда Марказий Осиёнинг деярли барча давлати бошқаларидан фарқланувчи жиҳатларни зўр бериб қидиради ва ўз миллийлигига урғу беради.

Янги раҳбарлар минтақа интеграциясини жадаллаштира оладими?

Минтақанинг барча давлатлари билан чегарадош бўлган Ўзбекистон узоқ вақт давомида қўшнилари билан яхши муносабатда бўлмади. Аввал Туркманистон, кейин Қирғизистон ва Тожикистон билан алоқалари совуқлашган Ўзбекистон ўзини-ўзи ажратиб қўювчи сиёсат юритди. Жумладан, Ўзбекистон Туркий тилли давлатлар кенгашига аъзо бўлмади, қўшнилар билан чегараларни ёпди.

Ҳокимият тепасига Шавкат Мирзиёев келгач, Ўзбекистон ҳамсоялари билан муносабатларни нормаллаштиришга киришди. Бир неча йилдан буён ҳаракатсиз турган чегара постлари гавжумлашди. Деярли душманликка айланган алоқалар илиқлаштирилди. Шавкат Мирзиёев Ўзбекистонни қўшнилар билан мулоқотга қайтариш орқали, 2005 йилдан кейин тўхтаб қолган Марказий Осиё интеграциясига янги умид берди. Ўзбекистон ҳозирда минтақа интеграциясининг фаол тарафдори бўлиб турибди. Бу йўлда бир неча йилдан бери Тожикистон ва Қирғизистон билан алоқалар совуқлашишига сабаб бўлаётган чегара муаммоси ҳам деярли ҳал этилди.

Ўзини бетараф деб эълон қилган Туркманистон ҳам ёпиқлик сиёсатини олиб борди. Биринчи президент Сапармурот Ниёзов давридаёқ Туркманистон қўшниларидан узоқлашди. Туркманистон 1994 йил Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон (кейинроқ Тожикистон) томонидан тузилган Марказий Осиё иқтисодий ҳамдўстлиги ташкилотига қўшилмади. Мамлакат Ўзбекистон билан чегараларини деярли ёпиб қўйди.

Фақатгина 2021 йилга келиб, Туркманистон Туркий давлатлар ташкилотига кузатувчи мақомида қўшилди. Гурбангули Бердимуҳамедов икки марта Марказий Осиё президентлари маслаҳатлашув кенгашида қатнашди (биринчисида Туркманистон номидан Мажлис раиси Акжа Нурбердиева қатнашганди). Тўртинчи маслаҳатлашув кенгашида қатнашган мамлакатнинг янги президенти Сардор Бердимуҳамедовнинг Марказий Осиё интеграциясига қанчалик эътибор бериши савол остида. Катта эҳтимол билан янги президент интеграцияни белгиланган қатъий чегаралар доирасида олиб боришгагина кўнади.

Марказий Осиёда ташаббускор етакчига айланган Қосим-Жўмарт Тўқаев Қозоғистонда жиддий сиёсий ўзгаришларни амалга оширмоқда. Россия таъсиридан қутулишга интилаётган Тўқаев ва унинг жамоаси Марказий Осиё бирлигини мустаҳкамлашга жиддий аҳамият беряпти. Тўқаев минтақа иқтисодиётини бирлаштириш орқали унга Россиянинг таъсирини камайтиришни кўзлаган. Қозоғистон учун қўшнилар билан алоқаларни яхшилаш ва бу орқали божхона тўсиқларини йўқотиш иқтисодий жиҳатдан анча фойдали бўлади.

Инқилобдан сўнг президентлик курсисини эгаллаган Садир Жапаров ҳам Марказий Осиё интеграциясида фаол қатнашмоқда. Қирғизистон 2022 йилги дунё иқтисодий рейтингида минтақа мамлакатлари орасида фақатгина Тожикистондан олдинда (Қирғизистон 148-ўрин, Тожикистон эса 149-ўрин). Деярли ерости бойликларига эга бўлмаган Қирғизистон учун қўшнилар билан алоқаларни яхшилаш ва улар билан умумий бозор яратиш фойдали.

Садир Жапаров барча минтақа давлатларига ташриф буюрди. Тожикистон билан можароларнинг олдини олиш учун икки бор Душанбега борди. Сўнгги кескинликни юмшатиш учун жиддий ҳаракат қилди. Қирғизистон президенти қўшнилар билан муносабатларни яхшилашга етарлича эътибор бермоқда.

Ва ниҳоят минтақанинг ўзгармаётган, тажрибали президенти Имомали Раҳмоннинг Марказий Осиё интеграцияси бўйича қарашлари туркманистонлик ҳамкасби позициясига яқин. Чўлпон-Отадаги йиғилишда у Марказий Осиёдаги қўшниларини «Толибон»дан келаётган таҳдид ва чақирувларга қарши биргаликда курашишга чақирди ҳамда толиблар Афғонистонни бошқаришга қодир эмаслигини айтди.

Тожикистон минтақанинг бошқа мамлакатларидан фарқли ўлароқ, «Толибон» билан кескин муносабатларга эга. Душанбе «Толибон» мухолифати бўлган кичик Аҳмад Шоҳ Масъудни қўллаб-қувватлади ва унга Тожикистондан жой берди. Имомали Раҳмоннинг Чўлпон-Отадаги нутқидан сўнг толиблар Тожикистонни эгаллаш билан таҳдид қилгани ҳақида хабарлар тарқалди. «Толибон» қўмондони Россия Тожикистоннинг ортида туришни тўхтатса, мамлакатни бир ҳафтадаёқ эгаллашини даъво қилди. Бу Душанбе учун жиддий сигнал бўлди. Тўғри, Тожикистон Украина ва мамлакати ичида бўлаётган воқеалардан қийналаётган Россия бўлмаса, яхши алоқаларга эга Хитойдан ҳам ёрдам сўраши мумкин ва Пекин «Толибон»ни жиловлаб қўйишга қодир. Бироқ Хитойнинг шартлари мамлакат учун оғир бўлиши мумкин.

Имомали Раҳмоннинг Марказий Осиё интеграциясига қандай қараши ва унда қай даражада иштирок этиши ҳақида бирор нима дейиш қийин. Ҳарҳолда, Тожикистон Қирғизистон билан сўнгги можарода чегарасини ҳимоя қилиш учун эмас, балки босқинчилик юриши уюштириш учун ҳужум қилгандек таассурот қолдирди.

Чўлпон-Отадаги учрашув

2018 йилдан ўтказила бошланган Марказий Осиё давлатлари маслаҳат кенгаши тўртинчи марта Қирғизистоннинг Чўлпон-Ота шаҳрида ўтказилди. Бундай учрашувлар формати пайдо бўлишининг ўзи ҳам шубҳасиз катта қадам бўлиб, минтақа мамлакатлари ўртасидаги ҳамкорликни ривожлантиришда янги босқич бўлди. Олдинги учрашувлар Остона, Тошкент ва Туркманбошида ўтказилганди.

Чўлпон-Отадаги учрашувда Марказий Осиё давлатлари раҳбарлари узоқ кутилган 2022-2024 йилларда минтақавий ҳамкорликни ривожлантириш бўйича «Йўл харитаси»ни қабул қилди ҳамда «ХХI асрда Марказий Осиёни ривожлантириш йўлида дўстлик, яхши қўшничилик ва ҳамкорлик қилиш тўғрисида»ги шартномани имзолади (Тожикистон ва Туркманистонда ташқари, улар ички процедуралардан сўнг ратификация қилади).

Президентларнинг навбатдаги маслаҳат учрашувида минтақавий ва глобал ўзгаришлар, шунингдек, Қозоғистондаги январ воқеалари, Бадахшон ва Қорақалпоғистондаги ҳодисалар, Тожикистон ва Қирғизистон ўртасида бўлиб ўтган чегара тўқнашувлари ҳамда Афғонистонда толиблар ҳокимият тепасига келганидан сўнг минтақада юзага келган ноаниқ ва беқарор вазият муҳокама қилинди.

Учрашувда ўзаро савдони рағбатлантиришнинг янги шакл ва механизмларини фаол жорий этиш ҳақида гапирилди. Яъни товарларни етказиб беришда ягона қоидалар ва тартибларга эга бўлган чегара савдо зоналарини яратиш таклифи берилди. Агар амалга ошадиган бўлса бу Марказий Осиё интеграцияси учун сезиларли қадам бўлади.

Бироқ Қозоғистон президентинг Россия ва Хитой вакилларини ҳам маслаҳатлашув учрашувларига таклиф этиш ҳақидаги таклифи кўпчилик мутахассислар эътирозига сабаб бўлди. Чунки, Марказий Осиё давлатлари ШҲТ, КХШТ ва Евросиё иқтисодий иттифоқи ташкилотлари ҳамда C5+1 форматдаги учрашувлар орқали бу давлатлар билан шундоқ ҳам кенг ҳамкорлик қилади. Уларнинг ушбу маслаҳатлашув кенгашларида ҳам иштирок этиши учрашувларнинг юқоридагилардан ҳеч қандай фарқ қилмаслигига олиб келиши мумкин.

Биргина мисол сифатида Марказий Осиё интеграцияси бошланишига умид берган Марказий Осиё иқтисодий ҳамдўстлиги (кейинчалик Марказий Осиё ҳамкорлиги) ташкилоти 2005 йил Россия ҳам аъзоликка қўшилгандан кейин амалда ўз аҳамиятини йўқотган ва орадан бир неча йил ўтиб Евросиё иқтисодий иттифоқи таркибига қўшилиб, фаолиятини тугатган эди.

Тўсиқлар

Марказий Осиё давлатлари қардош ва маданий жиҳатдан қанчалик яқин бўлмасин, ҳозирда уларнинг интеграцияси қийин масалага айланган. Аввало республикалар аҳолисининг баъзи қисмларида қўшниларига қарши кайфият мавжуд. Масалан, СССР ташаббуси билан олиб борилган сиёсат натижасида минтақанинг бошқа халқлари ва ўзбеклар ўртасида душманлик яратилган. Худди шундай қарама-қаршилик қирғиз-қозоқ, қирғиз-тожик чегараларида ҳам кузатилган.

Марказий Осиё интеграциясининг асосий тўсиғи – ҳудудий муаммолар. Минтақада еттита анклав мавжуд бўлиб, улардан бештаси Қирғизистонда (учтаси Ўзбекистонга, иккитаси Тожикистонга қарашли), иккитаси Ўзбекистонда (бири Тожикистонга, бири Қирғизистонга тегишли) жойлашган. Айнан шу анклавлар Марказий Осиё ҳудудий низолари ўчоғи ҳисобланади.

Ўзбекистон-Қирғизистон ва Қирғизистон-Тожикистон чегараларида делимитация қилинмаган ҳудудлар анчагина. Ўзбекистон ва Қирғизистон бу борада сезиларли ютуқларга эришган бўлса, Тожикистон-Қирғизистон чегаралари ноаниқ ва нотинчлигича қолмоқда.

Биргина 2021 йил апрел-май ойида бўлиб ўтган қирғиз-тожик чегара тўқнашуви натижасида 58 минг аҳоли чегара ҳудудларидан эвакуация қилинди. Оғир ҳарбий техникалар ҳаракатга келтирилди. Қирғизистон томондан 36, Тожикистон тарафдан эса 19 киши ҳалок бўлди. Бишкекда Тожикистонга қарши намойишлар бўлиб ўтди. Шунинг ўзиёқ икки миллатнинг бир-бирига нисбатан кайфиятини ифода этади.

2022 йил сентябрдаги чегара низолари эса урушга айланиб кетишига бир бахя қолди. Ҳар икки тараф президентлар учрашувидан кейин ҳам отишмаларни тўхтатмади. Тожикистон артиллерияси Қирғизистоннинг ички ҳудудларини ҳам ўққа тутди. Бунга жавобан эса Бишкек ҳарбий дронлардан фойдаланишни бошлади.

Яна юз минглаб аҳоли ўз уйларини тарк этишга мажбур бўлди. Расмий маълумотларга кўра, ҳар икки томондан биргаликда юздан ортиқ инсон ҳалок бўлди.

Тинчлик келишувига эришилган бўлса-да, Тожикистон-Қирғизистон чегарасини ҳали ҳам барқарор деб бўлмайди. Чунки давлатлар аҳолиси чегарага жуда яқин яшайди (айниқса қирғизлар) ва улар сув ҳамда яйловлардан фойдаланиш масаласи бўйича деярли ҳар йили келишмовчиликларга боради. Икки томон чегараларни тўлиқ делимитация қилиб, ушбу муаммоларни бартараф қилмас экан, чегарадаги вазият беқарорлигича қолаверади.

Ўзбекистон ва Қирғизистон бир қатор келишувларга эришганига қарамай, уларда ҳам ҳали ҳал этилмаган масалалар бор. Чегаранинг катта қисми делимитация қилинган бўлса-да, беш анклав (Қирғизистондаги Сўх, Шоҳимардон, Жангаил, Чон-Гара ва Ўзбекистондаги Барак) чегараларини аниқлаш якунлангани йўқ.

Марказий Осиё ҳукуматлари чегара муаммоларини ҳал қилиш кераклиги ҳақида умумий тушунчага эга бўлса-да, мураккаб ландшафт, ресурслардан фойдаланиш муаммолари (масалан, сув), чегара аҳолисининг миллатчилик кайфияти каби ўзаро бир-бирига боғлиқ омиллар сабаб муаммони ҳал қилишда қийналмоқда.

Иккинчи муаммо – мафкуравий қарашлар. Юқорида айтиб ўтилганидек, Марказий Осиё давлатлари мустақилликдан сўнг миллий мафкураларини яратишга киришди. Табиийки, барча ўзининг қадимийроқ ва кучлироқ бўлганини ҳақида гапирди ҳамда дарсликларга ҳам шуни киритди. Умумминтақавий, халқларни яқинлаштирувчи мафкура яратилмади.

Ҳозирда Марказий Осиё халқларинг катта қисми ўзини қўшнилари билан ягона халқ деб билмайди. Бирлаштирувчи омиллардан кўра, фарқловчи омиллар кўпроқ топилади. Бу эса аҳолининг интеграцияни қўллаб-қувватлаши ва унда фаол иштирок этишини савол остига қўяди. Марказий Осиё давлатлари муштарак жиҳатлар: тил, маданият, тарих ёрдамида умумий мафкура яратиши, уни тарғиб қилиш орқали халқларни яқинлаштириши мумкин. Бироқ бу жиддий қаршиликка учраши ҳам мумкин, чунки республикаларда миллатчилик аллақачон кенг ёйилиб бўлган.

Учинчи тўсиқ – иқтисодий қонунчиликдаги фарқлар. Масалан, Ўзбекистон ўз иқтисодиётини ҳимоя қилади ва табиий монополияларни қонун орқали ҳам қўллаб-қувватлайди. Божхонада қисман протекционизм қоидалари мавжуд. Қозоғистон ва Қирғизистон эса нисбатан очиқ иқтисодиётга эга. Улар қўшнилар билан паст тарифли божхона сиёсатидан манфаатдор. Айниқса, катта бозорга (ўттиз миллиондан кўпроқ аҳоли) эга бўлган Ўзбекистон билан.

Инвестициялар масаласида Қозоғистон бошқалардан анча олдинроқда. Масалан, Туркманистон ва Тожикистонда кичик инвестициялар деярли йўқ. Интеграциянинг асосий «локомотиви» иқтисодий шартномалар бўлиши тахмин қилинаётган бир пайтда Марказий Осиё давлатларининг бу борада якдил қарор қабул қилиши жуда муҳим. Чўлпон-Отада президентлар айнан шу масалага тўхталди. Эндиликда бу шартномалар тузилиши ва амалиётга киритилиши ҳукуматлар иродасига боғлиқ. Зотан, Европа интеграцияси бошланиши ҳамда Европа иттифоқи ташкил топишига ҳам Франция ва Германия ўртасида тузилган «Пўлат ва кўмир пакти» асос бўлган эди.

Марказий Осиё интеграциясининг яна бир тўсиғи – ташқи кучлар бўлиши ҳам мумкин. Чунки минтақанинг ҳеч бўлмаганда иқтисодий бирликка эришиши унинг ривожланишига ва рақобатбардош иқтисодиёт яратишига жиддий туртки беради. Бу эса янги бозорларни эгаллаш ва ўз сиёсий таъсир доирасини кенгайтириш (ёки ушлаб туриш) иштиёқидаги «баъзи» давлатларга ёқмаслиги тайин.

Муҳаммадқодир Собиров