«Бузилмас биродарлик»нинг бузилиши. КХШТ Россиядан бошқа кимга керак?

Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (КХШТ) бўйича сўнгги маълумот 9 октябрь куни юз берди: Қирғизистон ўз ҳудудида ушбу ташкилот тинчликпарвар кучларининг машғулотлари ўтказилишини хоҳламади. 10-14 октябрь кунлари Қирғизистоннинг Иссиқкўл вилоятида ташкилотнинг «Бузилмас биродарлик – 2022» номли қўмондонлик-штаб ўқув машғулотлари бўлиб ўтиши керак эди, бироқ бу амалиёт ҳеч қандай сабаб кўрсатилмасдан бекор қилинди.

10 октябр куни журналистлар Россия Федерацияси президенти матбуот котиби Дмитрий Песковдан Россия ва Қирғизистон ўртасида қандайдир келишмовчилик бор ёки йўқлиги ҳақида сўраган. Песков уларга «Йўқ» дея жавоб берган.

КХШТга Россия, Арманистон, Беларус, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон киради. Иссиқкўл вилоятининг Балиқчи шаҳрида бўлиб ўтиши керак бўлган машғулотларда ўт очишни тўхтатиш режимини таъминлаш машқ қилиниши режалаштирилган эди. Аммо афтидан ташкилотнинг ҳамма аъзоси ҳам КХШТнинг ўт очишни тўхтата олиш қобилиятига ишонмайди. Масалан, сентябр ойи охирида Арманистон КХШТнинг Қозоғистонда бўлиб ўтувчи машғулотларида қатнашишдан бош тортди.

«Отмайдиган пистолет»

КХШТнинг ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлигидан ташкилотга аъзо давлатлардаги кўпчилик сиёсатчилар норози. Сентябрь ойи ўрталарида Ереванда Арманистоннинг КХШТдан чиқиши ва янги иттифоқчилар билан музокаралар бошлаши талаби қўйилган митинг бўлиб ўтди. Бунга КХШТнинг сентябрда қайта алангаланган Озарбойжон билан тўқнашув зонасига ҳарбий кучлар юбориш ҳақидаги Арманистон сўровига пассив муносабат билдиргани сабаб бўлди. Намойишчиларни парламент спикери Ален Симонян ва Хавфсизлик кенгаши котиби Армен Григонян қўллаб-қувватлади.

Симонян КХШТни «отмайдиган, фақатгина уриш ёки кўрсатиш мумкин бўлган пистолет»га қиёслади.

«Шубҳасиз, биз жуда норозимиз. Умидлар оқланмади. Ва халқ вакили сифатида, халқ билан алоқада бўлган ҳолда, биз уларга КХШТ нима учун қилиши керак бўлган вазифаларини қилмаётганини узоқ вақт тушунтира олмаймиз. Албатта, биз бундан хулоса чиқаришимиз керак, биз буни қиляпмиз ва аллақачон қилиб ҳам бўлдик», — деган Симонян Арманистон жамоат телевидениеси эфирида.

Намойишлар АҚШ Конгресси Вакиллар палатаси спикери Нэнси Пелосининг Ереванга ташрифи билан бир вақтга тўғри келди. Эртаси куни, 19 сентябрда АҚШ Давлат котиби Энтони Блинкеннинг Арманистон ва Озарбойжон ташқи ишлар вазирлари билан Нью-Йоркда уч томонлама учрашувлар ўтказиши маълум бўлди.

«Россия энди муҳим иштирокчи бўлмайди»

Сиёсатшунос Анатолий Несмияннинг фикрича, Россия Кавказорти ва Марказий Осиё минтақаларини тарк этиш арафасида, чунки у ташқи сиёсий юкдан қутулмоқчи, икки минтақадаги муносабатлар мувозанати сезиларли даражада ўзгариб бормоқда.

«Шунинг учун ҳам АҚШ, иложи борича, тўғридан тўғри иштирокни чеклаган ҳолда янги мувозанатни ўрнатиш йўлларини қидирмоқда. Катта эҳтимол билан америкаликлар Арманистонни Европа ва НАТОга «ўтказишга» ҳаракат қилади. Чунки Туркия ҳам НАТО аъзоси ва альянс доирасида Анқара билан минтақадаги вазият бўйича келишиш осонроқ кечади (Озарбойжон асосан Туркияга суянмоқда).

Буларнинг барчаси СССР парчаланишидан олдинги вазиятни эслатади: ўшанда ҳам СССР таъсир зоналарини бўлиб олиш бошланган, Кремль эса ўзини ҳеч нарсани кўрмаётгандек тутишга мажбур бўлганди. Чунки Москва содир бўлаётган воқеаларга реакция билдириш учун ресурсларга эга эмасди.

Россия ҳам бугунги кундаги сиёсий жараёнларда ўз таъсирини йўқотмоқда. Сабаби у Украина ерларида ресурсларини деярли тугатди ва энди армиясини ҳам тугатмоқда. Натижада эса Москва ўзининг собиқ таъсир доираларида қандайдир қарорлар қабул қилишда иштирок этишининг гипотетик имкониятларидан ҳам айриляпти», — дейди эксперт.

КХШТ қандай ва нима учун ташкил этилган эди?

Совет Иттифоқи парчаланганидан кўп ўтмай, 1992 йил 15 майда олти постсовет республикаси – Арманистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия, Тожикистон ва Ўзбекистон Тошкентда Коллектив хавфсизлик шартномасини имзолади. Кейинги йили келишувга Озарбойжон, Грузия ва Беларус ҳам қўшилди.

Кечагина ягона армияга эга ягона давлат бўлган мамлакатлар ҳудудида ҳарбий-сиёсий блокнинг ташкил этилиши тобора кучайиб бораётган парчаланиш жараёнида кучларни тўплашнинг табиий эҳтиёжи каби кўринарди.

Дастлаб, КХШТ НАТОга рақиб сифатида ташкил қилинган, аммо унинг аналоги бўлмаган. Ўша пайтдаёқ аъзолар орасида СССР даврида тўпланиб қолган ва иттифоқ қулаши билан кучайган бир неча қарама-қаршиликлар кўзга ташланганди.

Тўлақонли ҳарбий альянсни шакллантиришга биринчи навбатда, унинг аъзолари орасида ҳал қилинмаган ҳудудий низолар мавжудлиги ва ташкилотнинг энг кучли аъзоси — Россиянинг давлат сиёсати даражасига кўтарилган ўз таъсир доирасини, хусусан, ҳарбий йўл билан кенгайтириш истаги тўсқинлик қилди.

Шартнома имзолангандан беш йил ўтиб, Ўзбекистон, Грузия ва Озарбойжон КХШТдан чиқиб кетди (Ўзбекистон 2006 йилда қайтишга қарор қилди, бироқ 2012 йилда қарорини ўзгартириб, ташкилотни яна тарк этди).

Айни пайтда КХШТга Арманистон, Беларус, Қозоғистон, Қирғизистон, Россия ва Тожикистон давлатлари аъзо.

Москванинг «сахийлиги» тўлов талаб қилади

Кузатувчилар КХШТни кўпинча аморф ташкилот (ноаниқ мақсад ва тузилишга эга) деб атайди. Ташкилот ўзининг бутун фаолияти давомида фақат бир марта ҳарбий контингентдан фойдаланган: 2022 йил январида оммавий тартибсизликлар юз бераётган Қозоғистонга тинчликпарвар кучларни юборган.

«Мамлакатга келувчи КХШТ бўлинмалари ё полиция операцияларида иштирок этади, ёки қўриқлаш билан шуғулланади», – деган эди Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев. У ўз хавфсизлик кучларининг содиқлигига жиддий шубҳа билан қаради ва мамлакатга бостириб кирган 20 минг хорижлик террорчиларга қарши курашиш учун тинчликпарвар кучларни жўнатишни сўради. Кейинчалик буни (террористлар бостириб кирганини) исботловчи ҳеч қандай ишончли далиллар келтирилмади. Бироқ Путин Тўқаевни қўллаб-қувватлади.

«Қозоғистон шаҳарларидаги КХШТ қўшинлари Россиянинг Нур-Султондаги сиёсий режим устидан тўлақонли таъсири ва назоратининг рамзий белгиси бўлди», — дейди Вашингтондаги Миллий мудофаа университети профессори Эрика Марат.

Қўшни Қирғизистон КХШТдан уч марта: 1999 йил, Афғонистон ва Тожикистондан қуролланган исломий жангарилар мамлакатга бостириб кирганда, 2010 йил, Ўш ва Боткенда қирғизлар ва ўзбеклар ўртасида қонли миллатлараро низо келиб чиққанда, 2021 йил, тожик-қирғиз чегарасида навбатдаги, аммо анча кескин қуролли тўқнашув юз берганда ёрдам сўраган. Аммо уч маротаба ҳам рад жавобини олган.

Қирғизистон сиёсатчилари ва жамоат арбоблари охирги пайтларда жуда кўп бора «Қирғизистонга КХШТ керакми?» дея савол қўймоқда.

Кўпчилик экспертлар КХШТ Россиянинг ҳарбий таъсирини сақлаб қолиш қуролига айланганини ва Москванинг «сахийлиги» учун ҳақ тўлаш кераклигини эслатиб турувчи восита бўлиб қолганини айтмоқда. Мисол тариқасида, Беларусдаги вазият тез-тез тилга олинади. Унинг раҳбари Александр Лукашенко Кремль унга 2020 йилда ҳокимиятни сақлаб қолишда ёрдам бергани учун ҳозирда Владимир Путиннинг барча истакларини бажаряпти.

Лукашенкодан бошқа КХШТга аъзо давлатлар раҳбарларининг ҳеч бири Россиянинг Украинага бостириб киришини қўллаб-қувватламади. Бу эса урушда Россия тарафини олаётганлар орасида ғазабга сабаб бўлди. Улар ташкилотни иттифоқчиларнинг «Россия душманлари билан ҳамкорлик қиладиган» пардаси деб атади.

«Ким Россияга қарши овоз берганига қараб ҳайрон қоласиз. Ҳали кеч бўлмасидан КХШТ деб номланган бу комедияни тугатиш керак эмасмикан?» — дея ёзади кремлпараст топwар.ру портали муаллифи.

Украинага қилинган ҳужумдан сўнг Россиянинг халқаро обрўси шу даражага тушдики, КХШТнинг кўплаб аъзолари Москвадан узоқлашишга қарши эмаслар. Аммо ҳамма ҳам янги иттифоқчилар топа оладими — бу катта савол.