6 феврал тонгида Туркия жануби-шарқида, Сурия билан чегара яқинида кучли зилзила рўй бериб, кенг кўламли вайронгарчиликларга сабаб бўлди. Кун бўйи ер силкинишлари давом этди. Сўнгги маълумотларга кўра, Туркия ва Сурияда табиий офат қурбони бўлганлар сони 5 мингдан, жабрланганлар сони 25 мингдан ошган.
Украиналик Мария зилзила эпимарказларидан бири бўлган Ғозиантепда яшайди ва ишлайди. У BBC News Украина учун берган интервюсида эрталаб соат 4 да, «квартираси титрай бошлагач» уйғониб кетганини айтади.
«Бир сонияга хотираларим уйғониб, Украинадаман ва бизни ўққа тутишмоқда деб ўйладим. Бир сония ўтиб эса бу зилзила эканини англадим», дея ҳикоя қилади Мария.
Унинг иш жойида доимий равишда зилзила вақтида қандай ҳаракатланиш бўйича тренинглар ўтказиб боришади – чунки Туркия дунёдаги энг сейсмик фаол минтақалардан бирида жойлашган, маҳаллий аҳоли ҳар йили зилзилаларга гувоҳ бўлишади.
Бундай ҳолатлар учун асосий маслаҳат - бино ичидан очиқ жойга чиқишдир.
Зилзила бошлангач Мария оёқ кийими ва курткасини қўлтиқлаб югуради ва ўз қўшниларини уйғотади. Атрофдаги бошқа уйлардаги кишилар ҳам кўчага чопиб чиқишганди.
У уй «конфет солинадиган қути каби силкингани» ва одамлар ваҳимага тушиб ҳар томонга чопишганини эслайди: «Кимда машина бўлса, кетди – танишларимдан бири болаларини олиб, далага йўл олди».
Ғозиантеп Туркия ва Сурия чегарасидаги зилзила эпимарказларидан бири бўлди
Мариянинг сўзларига кўра, иккита кучли тўлқин бўлган, учинчиси нисбатан кучсизроқ эди. Силкинишлар орасидаги танаффусда Мария квартирасига кириб, мобил телефони ва ҳужжатларини олиб чиқишга улгуради.
«Барча атрофимиздаги паркда турарди. Уч соат ўтиб биз уйга қайтиб кирдик, чунки совқотгандик ва кийимларимиздан сув ўтиб кетганди. Кейин интернетда ва смс-хабарномалар орқали хавф ҳақида бошқа хабарлар келмади», дея эслайди Мария душанба тонгини.
У яшаган уй бутун қолган, аммо квартира деворларида ёриқлар пайдо бўлган. Уйда электр йўқ, аммо газ қувури бутун ва сув ҳам бор.
Шаҳарда вайронгарчиликлар бор – Мария ишлайдиган жойга яқин масофада бир уй қулаган. Танишлари ҳам унга ўз уйлари вайрон бўлгани ҳақида айтишган.
Мавзуга оид
Фақат турар жойлар эмас, тарихий бинолар ҳам шикастланди – зилзила оқибатида II – III асрларга мансуб тарихий қалъа деворларининг бир қисми қулаб тушган.
Мариянинг сўзларига кўра, Ғозиантепда анчадан буён яшовчи маҳаллий турклар ҳам бунгача бу қадар кучли зилзилани кўрмаганини айтишган. Сўнгги бор бу каби вайронкор зилзила 1999 йилда Истанбулдан жанубда жойлашган Измит шаҳрида рўй берган, ўшанда 17 минг киши ҳалок бўлганди.
Мария ҳам Туркияга келганидан буён бир неча марта зилзилани бошдан кечирган, аммо буларнинг бари кичик магнитудали ер силкинишлари эди.
Мария билан суҳбатдан бироз ўтиб маҳаллий расмийлар яна бир кучли ер силкиниши рўй бергани ҳақида хабар қилишди.
Ғозиантеп – гастрономик туризм маркази, шаҳарда бир неча халқаро ташкилотларнинг офислари бор.
Мен [мобил телефонда] нима қилиш кераклиги [зилзила вақтида] ҳақидаги кўрсатмалар ва огоҳлантиришларни силкиниш бўлаётганида кўрдим. Иккинчи марта [кучли зилзила] бошланганида эса огоҳлантириш фақат барчаси тугаганидан кейин келди.
Жуда қўрқинчли. Уйдан чиқиш [керак эди] — буни барча биларди, аммо мен кўча ҳам хавфсиз эмаслигини англадим. Биз машинага ўтирдик ва уйлардан нарироқ кетдик. Барча кета бошлади. Ҳозирда кўпчиликнинг бензини тугаган, заправкаларда навбат, кўпчилиги ёпиқ. Ҳаво ёмон: қор, ёмғир. Одамлар машиналарида ўтириб сиқилмоқда.
Тонгда масжидлар очилди, кўпчилик [биз ҳам] у ерга кирди. Ичкарида одам кўп эди. Унинг ёнида кафе ҳам очиқ ва у ер ҳам одамларга тўла эди. Одамлар бироз тинчлангач, кўпчилик уйига чопди — адёл, ёстиқ, егуликлар, сув ва бошқа нима топса олиб масжидга қайтишди. Биз шу ерда тунаб қолишга қарор қилдик.
Ҳозир ҳам ер вақти-вақти билан қимирлаб турибди — кучсиз, аммо ҳар беш дақиқада. Айтишларича, [кейинроқ] саккиз баллиси ҳам бўларкан. Ўтирибмиз, [бошланса] кўчага югурамиз.
Одамлар ваҳимада. Жуда қўрқинчли, чунки атрофда жуда кўп харобалар. Вайроналар остидан одамларни чиқариб олишмоқда. Жароҳатланганлар ва ҳалок бўлганлар кўп. Жуда қўрқинчли. Мен [Туркия ҳукумати эвакуация тўғрисида нима деяётгани ҳақида] ҳеч нарса билмайман. Қаерга эвакуация қилишади? Қаерда тинчлик бўлиши кафолатланган?
Ер қимирлаши тахминан соат тўртда бошланди. Иккинчиси эса [7,7 магнитудали биринчиси каби кучли] тахминан соат 13:20 да. Ҳатто иккинчисини кучлироқ ҳис қилдим.
Ер шундай ларзага келдики, мен уйдан қочиб чиқа олмадим — биринчи қаватда турсам ҳам. Зилзила ҳақида огоҳлантириш бўлмаганди. [ОАВда ёзишларича, шаҳарда] камида 30 уй вайрон бўлган, аммо булар шаҳарнинг бошқа томонида.
[Имконият туғилганда] мен уйдан нарироққа чопиб кетдим. 15 дақиқа кутдим ва мушугим ҳамда ҳужжатларимни олиш учун қайтдим. Интернетда эвакуация учун хавфсиз жойни кўрсатишди. [Расмийлар] қутқарувчиларнинг шаҳар бўйлаб ҳаракатига халал бермаслик учун йўлларни тўсиб қўймасликни сўради.
[Ҳозир мушугим билан] кўчада ўтирибмиз, бизда пул бор, сув, егулик ҳам, аммо [кейинроқ] овқатдан муаммо бўлади, чунки ҳаммаёқ ёпиқ: кафе ва дўконлар. Машинада тунайман, бугун кўпчилик машиналарида ухлайди. Ундан кейин нима қилишни эрталаб ўйлаб кўраман.
Алексей Адана, эпимарказдан 220 километр масофада
Эрталаб соат 4:30 да уй кучли титрашидан уйғониб кетдим. Биз дўстларим билан Чукурова райони, Юрт [квартали]да яшаймиз. Биз тезда зарур буюмларимизни олдик — куртка, паспорт — ва кўчага чиқдик. У жуда кучли силкинарди, аммо биз [ҳали] барчаси нақадар жиддий эканини англаб етмагандик. Кўчага чиққанимизда эса ёнимиздаги уйнинг ярми қулаб тушганига гувоҳ бўлдик. Афтидан, барчаси бир зумда содир бўлган — ер бир дақиқа силкинди, тунда бунга ҳеч ким тайёр эмасди.
Биз ҳали зиналар бўйлаб тушиб келаётганимизда деворда катта ёриқ пайдо бўлиб улгурганди. Биз яшаган ҳудуддаги барча уйлар шундай дарз кетган — биз кўчада юриб, уйларнинг фасадидаги ёриқларни кўрдик. Уйлар силкинганида эса худди гармошкани эслатарди: юқорига, пастга, ёнга, гоҳ текисланар, гоҳ букланарди. Қўрқинчли.
Туркияда [зилзила тўғрисида олдиндан огоҳлантириш] тизимини йўлга қўйишга уринишган, аммо [амалда] бундан ҳеч нарса чиқмади, ҳеч қандай СМС келмади. Икки-уч соат ўтиб оператордан алоқада узилишлар кузатилаётгани тўғрисида СМС келди, интернет орқали қўнғироқ қилиш мумкин эди. Дўстларимга эса уйга қайтмаслик тавсия этилган СМС келган
Аввалига шок ҳолатда эдик. Ёнимизда мактаб бор — унинг ҳовлисида анчагина катта майдон, маълум вақтни шу ерда ўтказдик. Кучли ёмғир ёғарди, бироз тинчлангач, биз айланишга қарор қилдик. Одамлар зилзилаларга кўникиб кетганиданми, балки шунчаки ҳалокат кўламини тўлиқ тушунишмаганидандир — аммо Starbucks ишлаётганди. Биз у ерга кирдик, ўтирдик, қаҳва ичдик ва нарсаларимизни олиш учун уйга бормаслик керак деган қарорга келдик, ортга қайтиш хавфли эди. Барча турк дўстларимиз [силкинишларнинг] янги тўлқини бўлишини айтишарди.
Маҳаллий аҳоли вакиллари машиналарга ўтириб, далаларга ёки уйлар йўқ очиқ ҳудудларга кетишди. Аданада муаммо шундаки, бу ерда уйлар жуда зич қурилган ва зилзила бўлганида бу уйлар титраб кетарди. Қаерга қочишни билмайсан: тўрт томондаги бино ҳам қулаб тушиши мумкин. Биз Аданадан юз километрча масофадаги Мерсинда вазият тинч эканини эшитдик ва йўлга тушдик.
Буёғига нима қилиш бўйича бир қарорга келгунимизча Мерсинда бўлиб турамиз. Албатта, уйга қайтмоқчи эмасмиз — [расмийлар] нима дейишини кутамиз. Биз ҳатто уйимиз бутун қолганми йўқми билмаймиз — биз уни фақат биринчи зилзиладан кейин кўргандик, тушдан кейин содир бўлган иккинчисидан кейин уёққа қайтмадик.
Биз иккинчи кучли силкинишни кўчада кутиб олдик, атрофимизда уйлар бор эди — уларнинг бари турлича эди ва улар турлича «рақс тушарди». Тебраниш шу қадар кучли эдики, биз нимадир устимизга қулашидан қўрқдик. Кўчада ваҳима эди. Барча қаёққадир кетарди, ҳаммаёқда сигнал чалишарди: тез ёрдам, полиция, ҳарбийлар…
Одамлар, албатта, дарҳол харобаларни тозалашга киришишди. [Аммо] иккинчи силкиниш вақтида биз биринчи тўлқинда шикастланган уйлар [янада кучли] силкиниб, қулаганини кўрдик. Ва бир-бирига ёрдам беришга ошиққан одамлар ҳам харобалар остида қолишди.
Ольга Мерсин, эпимарказдан 300 километр масофада
Мен Мерсиндаман, бу ерда зилзила кучи тўрт балл бўлди. Бу ҳақда олдиндан огоҳлантиришмади, силкиниш тунда бошланди. Ҳозир ҳам ер қимирлаб турибди, аммо вайронгарчиликлар йўқ. Мактаблар душанбагача ёпилган.
Бу ерда авваллари ҳам 3–4 балли зилзилалар бўлиб турарди, шунинг учун мен аввалига хотиржам эдим. Собиқ эрим қўнғироқ қилганида — у Ғозиантепда — ва у ердаги даҳшат ҳақида айтганида, мен албатта шокка тушдим. Танишлар у ерда янги уйлар қандай қилиб қулаб тушаётгани акс этган видеоларни юборишди.
Кейин иккинчи тўлқин бўлди — бу ҳақда олдиндан огоҳлантиришди. Ғозиантепда [магнитуда] 7,5 бўлган, ҳозирча [қўнғироқ ва хабарларга] ҳеч ким жавоб бермаяпти. У ерда олдиндан ҳам алоқа яхши ишламасди.
Барча машиналарга чиқди, уйга киргизишмаяпти (амалдорлар янги тўлқин хавфи туфайли маҳаллий аҳолидан уйларни тарк этишни сўраган). Шаҳардан чиқишдаги асосий йўл зилзила вақтида шикастланган.
Кўп одам харобалар остида қолган, қутқарувчилар етишмайди. Рейслар йўқ — эримнинг ҳамкасблари Европага учиб кета олишмади. Билишимча, эвакуация ҳам йўқ. Тунда учинчи тўлқин бўлишини айтишмоқда.
Зилзила соат тўртда сезилди: уй жуда кучли силкинди, худди довул вақтида тебранаётган кемадек. Люстралар силкиниб кетди. Биз жуда қўрқдик. Бунинг барчаси бир дақиқача давом этди ва биз барчаси ўтиб кетди деб ўйлагандик. 10 дақиқа ўтиб силкиниш такрорланди, мен ойнадан қарадим ва жуда кўп турклар ташқарига югуриб чиқишгани ва машиналарига ўтириб, жўнаб кетишаётганини кўрдим.
Биз [оиламиз билан] кўчага чиқдик, бироз вақт подъезд олдида турдик, микроавтобус келди. Бу ҳайдовчи бўлиб ишлайдиган қўшнимизнинг автобуси эди. У кўчалардан одамларни йиғди ва барчамизни очиқ жойга — далага олиб бориб ташлади. Биз у ерда икки соатча турди, кейин қўшнимиз бизни уйга қайтариб олиб келди. Соат саккизда ва соат 12 да кичик силкинишлар давом этди. Соат бир атрофида эса, бу вақтда биз кўчада эдик, [иккинчи кучли зилзила туфайли] одамлар гуруҳ бўлиб йўлга чопиб чиқишди. Ресторанлардан фартук таққан ошпазлар чиқиб келди, кимдир йиғларди, қўрқинчли ваҳима ҳукм сурарди. Эрим бу вақтда уйда эди — у [кўчага] тапочкада чопиб чиқди, чунки жуда қўрқинчли эди.
Ҳозир тунда яна кучли зилзила бўлиши ҳақида хабарлар келмоқда. Одамлар уйларига қайтмаяпти, шаҳарнинг турли чеккаларида одамлар тўпланиб турибди, улкан гулханлар ёқилмоқда. Биз ҳозир болалар боғчасида йиғилганмиз, бу ерда шўрва, чой ва нон беришмоқда. Катта эҳтимол билан тунни шу ерда ўтказамиз.
Мерсиннинг ўзида вайронгарчиликлар бўлмади, аммо силкиниш кучли эди ва бу барчани қўрқитиб юборди. Биздан бир соатлик масофадаги Аданада уйлар қулаб тушган, бу эса барчани жуда кучли қўрқувга солган. Шунинг учун таваккал қилмаймиз ва уйга қайтмаймиз.
Энг қизиғи, бир ойча муқаддам бутун Туркия бўйлаб зилзила рўй берган ҳолатда нималар қилиш бўйича машғулотлар ўтказилган, телефонлардан тинмай огоҳлантиришлар келганди. Ҳозир эса, чинданам зилзила рўй берганида, ҳеч қандай огоҳлантириш олмадик. Ҳукуматдан келаётган исталган хабарни биз тасодифан билиб қоляпмиз.
Фаоллар зарур буюмлар йиғишмоқда, давлат муассасалари ва мэрия одамларни қабул қилмоқда, стуллар қўйиб, чой беришмоқда, аммо қандайдир марказлашган эвакуация ҳозирча йўқ. Палаткали жойлар тайёрланаётгани ҳақида эшитдим. Ҳозир [шаҳар аҳолиси] чатларида бошпанаси йўқ бўлганлар бориши мумкин бўлган қабул пунктлари пайдо бўла бошлади, аммо бунгача бутунлай саросималик ҳукмрон эди.
Максим Мерсин, эпимарказдан 300 километр масофада
Биринчи зилзила эрта тонгда, соат 4 дан 17 дақиқа ўтганда бошланди. Кичик титраш бошланганида уйғониб кетдим. Мен кўп қаватли уйнинг 12-қаватида яшайман, бутун уй титрарди, ошхонада жавондаги идишлар тушиб кетди, бино жуда кучли чайқаларди.
Ҳеч қандай тревога сигналлари бўлмаганди. Кимгадир хабар келгандир, аммо менга келмади. Биринчи тўлқиндан тахминан уч дақиқада ўтди, кейин мен дарҳол нарсаларимни йиғиштира бошладим. Ҳали уйдан чиқиб улгурмасимдан иккинчи зилзила бошланди. Мен кўчага қарадим ва бошқалар машиналарига ўтириб, жўнаб кетаётганини кўрдим, мен ҳам шундай қилишим кераклигини тушундим. Пастга тушганимда, бизнинг бинодаги барча кишилар кўчада эди. Кундузи силкинишлар давом этди, тунда уйга қайтиб келдим. Кучли зилзила биздан шимолроқда бўлганди.
Туркларда зилзилалар бўйича машғулотлар ўтказиб турилади, шу туфайли улар нима қилиш кераклигини яхши билишади: оила бўлиб машиналарга ўтиришади ва кўп қаватли бинолардан имкон қадар узоққа, очиқ жойларга кетишади. Кимнингдир далаҳовлиси ёки ёзги уйлари бор, бундай жойларда баланд бинолар деярли бўлмайди.
Мен чамадонимни машинага қўйдим ва атрофида қурилишлар бўлмаган бир қаватли ёзги кафега кириб ўтирдим. Бу ер хавфсиз, чунки қулаб тушиши мумкин бўлган том йўқ, фақат чўзилган айвон. Ҳозирда Туркия ҳукуматидан маълумот кутяпман.
