Босқиндан 20 йил ўтиб: аксарият ироқликлар Саддам Ҳусайн даврида яшаш даражаси яхшироқ бўлган деб ҳисоблайди

Феврал ойида Gallup International нотижорат халқаро ташкилоти Ироқнинг барча 18 вилоятида, 2024 нафар катта ёшли аҳоли ўртасида сўров ўтказган.

Ироқнинг АҚШ босқинидан олдинги ва ҳозирги ҳолати ҳақида сўралганда, респондентларнинг 60 фоизи вазият ёмонлашгани, 40 фоизи эса яхшиланганини айтган.

Ироқдаги кўпчилик шиа араблари 2003 йилдан кейин сиёсий жиҳатдан кучли таъсирга эга бўлди, бу эса сунний араблар, курдлар ва бошқа озчиликлар орасида норозиликни кучайтирди.

Ушбу мазҳаблараро бўлиниш сўровнома натижаларида ҳам акс этган: сунний мусулмонларнинг аксарияти, тахминан 54 фоизи, Саддам Ҳусайн даврида ҳаёт тарзи яхшироқ эди, деб ҳисоблаган.

Ушбу тушкун баҳога қарамай, тараққиётнинг баъзи белгилари бор. Респондентларнинг ҳар уч нафардан биригина Ироқнинг ҳозирги аҳволини ёмон дея таърифлайди.

Gallup International ўз архивига мурожаат қилиб, 2003 йилдаги худди шу саволга берилган жавоб натижаларини ҳозиргига солиштирганда, деярли ҳар уч ироқликдан икки нафари ўша пайтдаги вазиятни ёмон деб ҳисоблаганини аниқлаган.

«Вазият яхшилангани ёки ёмонлашганини айтиш қийин. Ўзгаришлар умид пайдо қилади ва биз ўтмишни унутамиз. Иқтисодиёт яхшиланган бўлиши мумкин, лекин ишлаб чиқариш камайди, хавфсизлик ёмонлашди», деган Анбар вилоятида яшовчи 45 ёшли эркак.

АҚШ 2003 йилда, Ироқда оммавий қирғин қуроллари борлиги ва Саддам Ҳусайн режими томонидан глобал хавфсизликка таҳдид мавжудлиги даъвоси билан Ироққа бостириб кирганди.

Аммо ҳеч қандай оммавий қирғин қуроллари топилмади. Бунинг ўрнига бу уруш юз минглаб ироқликлар ўлимига ва мамлакатда узоқ давом этган беқарорликка олиб келди.

АҚШ ҳукумати ўз ҳаракатларини оқлашга уринишига қарамай, кўплаб ироқликлар уруш бошланишининг асл сабабларига шубҳа билан қарайди.

Ироқ аҳолисининг тахминан 51 фоизи АҚШ Ироққа унинг ресурсларини ўғирлаш учун бостириб кирган дея ҳисоблайди.

Бу кайфият Анбар вилояти ҳамда нефт ва газга бой жануби-шарқий вилоятларда кучли.

Айни пайтда, респондентларнинг 29 фоизи босқиндан мақсад Саддам Ҳусайн режимини ағдариш эди, деб жавоб берган. АҚШ мудофаа пудратчилари манфаатларига хизмат кўрсатиш, терроризмга қарши кураш ва Ироқда демократия ўрнатиш каби бошқа жавоблар камроқ қайд этилган.

АҚШ бошчилигидаги босқин муваффақиятсизликка учрагач, турли мазҳабчи қўшинлар таъсири кучайди. Қўшни Эрон ҳам буни Ироқда ўз таъсирини кучайтириш имконияти сифатида кўрди, чунки Ироқ аҳолисининг 60 фоизи ташкил қилувчи шиа мусулмонлари Саддам Ҳусайн даврида узоқ вақт босим остида бўлганди.

Мамлакат шимолидаги сунний аҳоли орасида қўллаб-қувватловга эришган «ИШИД» (кўплаб мамлакатларда, шу жумладан Ўзбекистонда террорчи ташкилот деб тан олинган ва тақиқланган) пайдо бўлиши билан, 2014 йилда мазҳаблар ўртасида яна Ироқ учун кураш бошланди. Расмий Бағдод АҚШ ва унинг иттифоқчиларидан кучли ҳарбий ёрдам олди ва 2018 йилда «ИШИД»ни мағлуб этди. Ўшандан бери мамлакатда сал бўлса-да, барқарорлик тикланди.

Сўровнома натижаларига кўра, ироқликлар АҚШнинг мамлакат ҳаётида келажакдаги иштироки борасида бир хил фикрда эмас. Ироқдаги АҚШ қўшинлари сони 2007 йилда энг юқори чўққига чиққан ва ўшанда уларнинг сони 170 мингни ташкил қилган. Бугунги кунда эса Ироқда 2500 га яқин америкалик аскар мавжуд.

Ироқ жанубида яшовчи респондентлар америкалик ҳарбийларнинг мамлакатдан зудлик билан олиб чиқилиши тарафдори. Шимолий қисм, жумладан Ироқ Курдистони аҳолиси эса АҚШнинг маълум даражадаги иштироки зарур, деб ҳисоблайди.

Сўровномада қатнашган Ироқ шиаларининг қарийб 75 фоизи коалиция кучлари келишини ёмон ҳодиса деб ҳисоблайди.

Уларнинг аксарияти сиёсий иттифоқчи ва хавфсизлик ҳамкори сифатида Россияга умид боғлайди. Теҳрон ва Москва ўртасидаги яқин алоқалар ҳисобга олинса, Ироқдек беқарор минтақада бундай муносабат ажабланарли эмас.

Яқин Шарқ анъанавий равишда АҚШ хавфсизлик соябони остида бўлишига қарамай, сўнгги йилларда Хитой минтақада иқтисодий жиҳатдан муҳим рол ўйнамоқда. Пекин яқинда ўзаро дипломатик муносабатларни тиклашга рози бўлган Эрон ва Саудия Арабистони ўртасида кескинлик пасайишини эълон қилди.

Аммо ёшлар келажакка тушкун кайфият билан ёндашади, буни 2019 йилда Бағдод кўчаларида бошланиб, аёвсиз бостирилган «Тишрин» (октябр) ижтимоий ҳаракати тасдиқлайди.

Сўровномада қатнашган ироқликларнинг 47 фоизи шу ерда қолиб, янги мамлакат қуришни истаса, ҳар тўрт респондентдан бири давлатдан кетишни хоҳлайди.

Ва агар ушбу маълумотлар ёшга қараб тақсимланса, унда ёшлар орасида бу манзара янада ёмонроқ кўринади. 18 ёшдан 24 ёшгача бўлган ҳар уч ироқликдан бири мамлакатни тарк этишни истайди. Буни мамлакат сиёсий синфига қарши айблов ва узоқ вақтдан бери давом этаётган коррупция оқибати сифатида талқин қилиш мумкин.

«Ироқ ёшлари, айниқса Бағдодда яшовчи эркаклар орасида мамлакат ташқарисида ўзлари учун яхшироқ келажакни кўраётганлар сони ортиб бормоқда», деган исмини ошкор этмаган сўровнома иштирокчиси.

Ироқдаги мураккаб вазиятни фақат статистик усуллар билан тасвирлаб бўлмайди.

Миллионлаб ироқликлар учун сўнгги йигирма йил жароҳатлар ва руҳий зарбалар билан ўтди. Бироқ, ҳозир ўтмиш оғирини ўз зиммасига олган ва айни пайтда яхши келажак қуришга интилаётган янги авлод етишиб чиқмоқда.

Ироқ аҳолисининг камида 40 фоизини 15 ёшдан кичиклар ташкил қилади ва бу ёш авлод, афтидан, иқтисодий хавфсизлик ва бандлик имкониятларига устувор аҳамият беради, лекин бу билан бир вақтда тинчлик ва барқарорликни хоҳлайди.

Ироқ етакчилари ва уларнинг хорижий иттифоқчилари бу вазифаларни бажаришига умид бор.

Сўровнома хатоси +/- 2,2 фоиз. Сўровномада респондентларни тасодифий танлаб олиш усулидан фойдаланилган. Корреспондентларнинг 50 фоиздан ортиғи аёллар эди ва сўровномада қатнашганларинг ҳам 50 фоизи аёллар бўлган.