Apacheʼни “қулатган” ироқлик деҳқон – Америка ҳарбий вертолётини милтиқда уриб тушириб бўладими?

2001 йил 11 сентябрда АҚШда содир этилган терактлар дунёдаги сиёсий вазиятни ўзгартириб юборади. АҚШ Афғонистонни терактларни амалга оширган “Ал-Қоида” террорчиларига бошпана берган деб ҳисоблайди ва ўша йили октябрда бу давлатга бостириб киради.

Афғонистонда уруш давом этар экан, ўша пайтларда АҚШни бошқариб турган Кичик Жорж Буш энди Ироқни кимёвий қуроллар яратганликда айблайди.

АҚШнинг Ироққа босқини

2002 йилнинг кузига келиб Жорж Буш маъмурияти Ироққа бостириб кириш учун тарафдорлар йиға бошлайди. АҚШнинг Ироққа бостириб киришини ўша пайтда дунёнинг 50 дан ошиқ давлати қўллаб-қувватлайди (улар орасида Ўзбекистон ҳам бўлган).

2003 йил 18 март куни Жорж Буш Саддам Ҳусайнга ултиматум эълон қилади. Унга кўра Саддам 48 соат ичида Ироқни тарк этиши керак эди. Ироқ президенти бу шартни писанд қилмайди.

2003 йил 20 март куни АҚШ ҳарбийлари Ироққа бостириб киради. Ироққа қарши урушга бир қанча араб давлатлари ҳам қўшилган бўлиб, коалициянинг бош штаби Қатарда жойлашган эди.

Уруш бошланганидан уч ҳафта ўтиб, 9 апрел куни Бағдод эгалланади. Саддам Ҳусайн пойтахтдан номаълум томонга қочади ва яширинади.

Ироқ армиясининг сўнгги бўлинмалари Саддам Ҳусайн туғилган Тикритда йиғилиб қаршилик кўрсатади. 15 апрел куни бу шаҳар ҳам ишғол қилинади. Шундан сўнг Ироқ армияси қаршилик кўрсатишни тўхтатади.

2003 йил 1 май куни АҚШ президенти Кичик Жорж Буш халқаро коалиция кучлари Ироқда ғалаба қозонганини эълон қилади.

2003 йил 13 декабр куни АҚШ ҳарбийлари Саддам Ҳусайнни Тикрит шаҳри яқинидаги Ад-Даур манзилида яшириниб ётган жойидан топади.

Қарийб икки йил давом этган тергов жараёнларидан сўнг, 2005 йил 19 октябр куни Саддам Ҳусайн устидан суд жараёни бошланади. Ўша пайтларда Ироқда ўлим жазоси қайта тикланади.

Суд Саддамни Ироқ курдларини қатағон қилиш, шиа мазҳабидагилар яшайдиган ҳудудларда қатлиом ўтказиш, 1990 йилда Кувайтга бостириб кириш каби бир қатор ишларда айбдор деб топади ва уни ўлим жазосига ҳукм қилади.

2006 йил 30 декабр куни Ироқ вақти билан соат 6:00 да Саддамни осиб ўлдиришга киришилади. Ўша куни мусулмонларнинг муқаддас байрами – Қурбон ҳайити эди.

Жараён АҚШдаги телеканаллардан бирида жонли кўрсатилади. Бу иш мусулмонларининг ғазабини келтиради ва ўша куни дунёнинг кўплаб шаҳарларида АҚШга қарши намойишлар бўлиб ўтади.

Саддам осиб ўлдирилганидан сўнг собиқ президентнинг жасади у мансуб бўлган Абу Наср қабиласига берилади. У ўзи туғилиб ўсган Тикрит шаҳрига дафн этилади.

АҚШ томонидан Ироқнинг босиб олиниши ва Саддам Ҳусайннинг қатл этилиши тафсилотлари шундай. Бироқ бу урушда яна бир иш содир бўлганки, унинг тафсилотлари ҳам жуда қизиқ. Бу АҚШ армиясига тегишли Apache вертолётининг уриб туширилиши билан боғлиқ ҳодиса.

Apache вертолётларининг уриб туширилиши

2003 йил 24 март куни асосан Россия ва яна бир қатор араб сайтлари Боғдоддан бироз узоқликда жойлашган Карбало шаҳри яқинида АҚШнинг иккита вертолёти уриб туширилгани ҳақида хабар тарқатади.

Ўша куни Ироқ телевидениеси Бағдоддан 80 км масофа узоқликда америкаликларнинг Apache вертолёти уриб туширилгани, уни Али Обид Минкаш исм-шарифли деҳқон милтиқ билан нишонга олгани ҳақида лавҳа кўрсатади.

Лавҳада Али Минкаш АҚШ ҳарбий вертолётини Чехияда тайёрланган оддий BRNO милтиғи билан уриб туширганини айтади. У ҳодисани гапириб бераётганда милтиқ қўлида бўлади.

Шунингдек, ўша лавҳада Али Минкаш вертолётни уриб туширганидан сўнг уни бошқариб келган икки америкалик учувчини қўлга олгани ҳақида айтиб ўтилади.

Шундан сўнг Ироқ ва яна бир қатор араб телеканаллари Али Минкаш ҳақидаги лавҳаларни тез-тез эфирга бера бошлайди ва у экран юлдузига айланади.

Апрел ойи бошларида Ироқ президенти Саддам Ҳусайн телевидение орқали Ироқ халқига мурожаат қилиб, душманларга қарши курашни давом эттиришга чақиради.

Ана шу мурожаатда Ироқ раҳбари Али Минкашнинг қаҳрамонлигини ҳам тилга олиб, шундай дейди:

“Эҳтимол сиз оддий BRNO милтиғи билан Американинг Apache вертолётини уриб туширган ироқлик деҳқонни эсларсиз. Душманларга қаттиқ зарба беринг. Душманларга собит иймонингиз билан қаттиқ зарба беринг, токи улар сизга яқинлаша олмасин”.

2003 йил апрел ойи ўрталарида америкаликлар Бағдодни эгаллаб, Саддам Ҳусайн давлатини йиқитади. Шундан сўнг Кувайтда чоп этиладиган газета мухбирлари Али Минкашни қидириб топади.

Ўшанда мухбирлар Али Минкашни жуда узоқ вақт излайди. Топгандан сўнг ундан вертолётни қндай уриб туширгани ҳақида сўрайди.

Мухбирлар “Али Минкашдан кўра Ироқнинг тахтдан ағдарилган президенти Саддам Ҳусайнни қидириб топиш осонроқ бўларди” деб ёзган эди.

Али Минкаш газета мухбирлари билан суҳбатда негадир вертолётни уриб туширганини ва америкалик учувчиларни қўлга олганини инкор этади.

“Мен ҳеч қанақа Apache ёки бошқа вертолётни уриб туширмадим. Ҳар кунги одатимга кўра, эрталаб даламга бордим. Қарасам, у ерда қулаб тушган вертолёт ва унинг ичида бир нечта жасад ётибди. Шунда мен қўрқиб кетдим ва дарҳол ўша атрофдаги ҳарбий постга бориб, даламда қулаб тушган вертолётни кўрганимни айтдим.

Шундан сўнг мендан вертолёт қулаган жойни кўрсатишни сўрашди. Ўшанда даламга Баас партияси аъзолари ва хавфсизлик хизмати ходимлари келишди. Улар менга даламда ётган техника америкаликларнинг Apache русумидаги вертолёти эканини айтишди. Сўнг юқори лавозимли мансабдор ҳам келди ва улар мендан вертолётни BRNO милтиғи билан уриб туширганимни айтишимни сўрашди. Уларнинг айтганини қилдим. Гапираётганимда видеога олишди. Сиз кўрган лавҳа ўша”.

Кейинчалик, АҚШ вертолётларининг қулаб тушиши тафсилотлари маълум бўлади. Унга кўра, вертолётларнинг бири ироқликлар томонидан ҳаво ҳужумига қарши мудофаа тизими ёрдамида уриб туширилган. Иккинчисида носозлик кузатилган ва у дала майдонига мажбурий қўнишни амалга оширган.

Қизиғи шундаки, Саддам Ҳусайн ағдарилганидан сўнг Али Минкашни номаълум шахслар тунаб кетади. Бир неча киши у яшаб турган уйга кириб, Алини калтаклайди.

Сўнг уйдаги пулларни, вертолётни уриб туширгани учун берилган қимматбаҳо буюмларни ва ўша машҳур BRNO милтиғини олиб кетишади.

Ўша пайтда Али Минкаш 60 ёшлар атрофида бўлган ва унинг кейинги тақдири маълум эмас. Бироқ ҳозирги пайтда интернетда Али Минкаш деб қидирилса, у ҳақдаги хабарлар, унинг АҚШ вертолёти олдида, милтиғини баланд кўтариб тушган суратлари бор. Суратлар Ироқ телевидениесида берилган лавҳадан кесиб олинган.

Apache-64 вертолётлари қачондан бошлаб ишлаб чиқарилади?

1972 йилда АҚШ мудофаа вазирлигининг авиация бошқармаси замонавий ҳарбий вертолёт ишлаб чиқариш бўйича танлов эълон қилади.

Шунда танловда Boeing бешта, Grumman, Bell Helicopter, Hughes Helicopters, Lockheed, Sikorsky Aircraft иккитадан лойиҳа билан қатнашади.

Танлов якунида авиация бошқармаси Hughes Helicopters томонидан тайёрланган YAH-64 моделини танлаб олади. Бу вертолётга Apache деб ном берилади (Apache-ҳинду қабиласининг номи).

1975 йилда дастлабки Apache-64 вертолётининг биринчиси ишлаб чиқарилади ва синов парвозлари бошланади. Бу жараён бир неча йил давом этади. 1982 йилда Apache-64 вертолётларини серияли ишлаб чиқариш бошланади

Бироқ орадан бир йил ўтгач, 1984 йилда Hughes Helicopters компаниясини McDonnell Douglas компанияси сотиб олади. Ўз ўзидан буртма ҳам McDonnell Douglasʼга ўтади.

Шундан сўнг компания АҚШ армиясига замонавий вертолётларни етказиб бера бошлайди. 1997 йилда Apache-64 вертолётларини ишлаб чиқариш ҳуқуқини Boeing сотиб олади.

Кейинчалик Boeing Apache-64 вертолётларини ишлаб чиқариш лицензиясини Италия–Англия қўшма корхонаси бўлган Agusta Westland компаниясига ҳам сотади Ҳозирда мазкур вертолёт Европада ҳам, АҚШда ҳам ишлаб чиқарилмоқда

Apache-64 вертолётлари АҚШ армияси билан бирга яна кўплаб давлатларга сотилган. Жумладан, АҚШ билан яқин ҳарбий ҳамкорлик ўрнатган Греция, Миср, Ҳиндистон, Қатар, Кувайт, БАА, Саудия Арабистони, Сингапур, Тайван, Жанубий Корея, Исроил, Британия, Нидерландия, Япония ва Индонезияда Apache-64 вертолётлари бор. Шунингдек, Полша улардан қарийб 100 та буюртма берган.

Умумий ҳисобда бу вертолётнинг бир нечта русумидан ҳозиргача 2 700 донадан ортиқ ишлаб чиқарилган. Унинг нархи русумига ва жиҳозланишига қараб 50-60 млн доллар атрофида бўлади.

Apache вертолётлари қатнашган урушлар

Apache вертолётлари шу пайтгача бир қатор урушларда, қуролли можароларда қатнашган. Улар қуйидагилар:

Форс кўрфазидаги уруш. 1990 йил августда Ироқ қўшниси Кувайт давлатига бостириб киради ва уни эгаллайди. Халқаро ташкилотлар ва коллектив Ғарбнинг Ироқ раҳбари Саддам Ҳусайндан Кувайтдан ўз армиясини олиб чиқишини талаб қилишади. Бироқ у писанд қилмайди.

1991 йил январда АҚШ бошчилигидаги халқаро коалиция Ироққа ҳужум бошлайди. Феврал ойи охирида Ироқ енгилади ва Кувайтдан армиясини олиб чиқади.

Apache вертолётлари ана шу урушда фаол қатнашиб, Ироқ армияси устидан қозонилган ғалабага ҳисса қўшади.

Югославия уруши. Югославия уруши давом этаётган пайтда АҚШнинг Албаниядаги ҳарбий базасида Apache вертолётлари ҳам бўлган. Айрим маълумотларда улар урушда қатнашмагани айтилади. Серблар эса бунинг аксини айтишади ва бир нечта Apache вертолётини уриб туширганини даъво қилади.

Юқоридагилардан ташқари Apache АҚШнинг Ироққа қарши олиб борган урушида, шунингдек, Афғонистон ва Яманда, Исроилга тегишлиси эса Ливандаги “Ҳизбуллоҳ” жангариларига қарши ўтказилган қуролли тўқнашувларда қатнашган.

Эрон уриб туширган Apache

2026 йил феврал ойи охирларида АҚШ ва Исроил Эронга ракета зарбалари бера бошлади. Форслар ҳам бунга жавобан АҚШнинг Араб кўрфази давлатларидаги ҳарбий базаларига, стратегик муҳим объектларга ва Исроилга жавоб зарбалари берди.

Можаро ҳанузгача давом этяпти, гарчи музокара жараёни кетаётган бўлса-да, томонлар бир бирига зарба йўллаб турибди.

9 июн куни Ҳўрмуз бўғози яқинида АҚШ армиясига тегишли Apache вертолёти қулаб тушди. Кўп ўтмай вертолёт Эроннинг камикадзе дрони томонидан нишонга олингани маълум бўлди.

Бунга жавобан АҚШ ҳарбийлари Эроннинг 20 га яқин нишонига зарба берди. Жумладан, Эрон ҳаво мудофааси тизимлари, ерусти бошқарув станциялари ва кузатув радар объектлари нишонга олинган.

Ўшанда Эрон Apache уриб туширилганини катта муваффақият деб эълон қилди. Доналд Трамп эса битта вертолётнинг йўқотилиши катта муаммо эмаслигини ва учувчилар қутқарилганини айтиб чиқди.

Apache уриб туширилгач, АҚШ ва Эрон ўртасидаги музокаралар бир муддат тўхтаб қолди. Охир-оқибат тинчлик сулҳи АҚШда футбол бўйича жаҳон чемпионати бошлангунига қадар имзоланмади ва бироз аввал айтиб ўтганимиздай, томонлар гоҳ гоҳида бир бирига зарбалар йўллаб турибди.

Қисқаси, бир пайтлар афсонавий деб таъриф берилган Apache вертолётлари Эрон уриб туширганидан сўнг бирмунча афсонавийлигини йўқотди. Чунки уни оддий камикадзе дрон билан ҳам бемалол нишонга олса бўларкан.