186 қадам машаққати – концлагерда маҳбуслар ўлим топган зинапоя

Иккинчи жаҳон урушида нацистлар ўз душманлари устидан даҳшатли разилликларни амалга оширади. Бунинг учун улар маҳбусларни махсус концлагерларда сақлаган.

Шундай концлагерлардан бири Маутҳаузен Юқори Австриянинг маркази Линц шаҳридан 20 км шарқда жойлашган эди.

Маутҳаузен Европадаги энг йирик лагерлар комплексининг маркази бўлган. Гарчи шарқий Германия ва Австрияда юзга яқин концлагерлар бўлса-да, Маутҳаузен шароит жиҳатдан энг ёмон лагерлардан бири бўлган.

Лагернинг биринчи маҳбуслари 1938 йил 8 августда олиб келинади. Уларнинг барчаси мухолиф бўлган немис ва австралияликлардан иборат эди.

Нацистларнинг ўзи ҳам лагерни "гўшт қиймалагич" деб атаган ва унга энг оғир даражадаги "тузатиб бўлмас" маҳбусларни олиб келишган. Одатда, маҳбуслар кучли меҳнат сабаб вафот этарди.

Маҳбуслар лагерда гранит қазиб олиш корхонасида ишлашган. Айнан шу ҳудуднинг танланишига унинг Линц шаҳрига яқинлиги сабаб бўлган. Гитлер маҳбуслар меҳнатидан фойдаланиб Линц шаҳрини тўла қайта қуришни режа қилганди.

Маутҳаузен концлагерида 186 талик зина бўлиб, маҳбуслар ҳар куни бир неча марта оғирлиги 50 килограммгача бўлган тошларни тепага олиб чиқишлари керак эди. Қанча маҳбус тошларни кўтара олмай зинада тушириб юборар, пастга қулаган тошлар эса даҳшатли эффект яратарди: пастга қулаётиб юқорига кўтарилаётган маҳбусларнинг танаси, қўли ё оёғига тушиб кетарди. Шу аснода зинапояда ҳар куни ўлимлар содир бўлган.

Нацистлар эзилган одамларни тош кўтариб, зинапоя тепасигача кўтарилишга мажбурлар ва омон қолганлар тепага чиқишгач, "Десантчилар девори" деб аталувчи жарлик четида саф торттиришарди. Сўнг маҳбусларга 2 та танлов беришган: ё отиб ташлашлари ё ўзларини жарликка отишлари керак бўлган. Кўпчилик жарликка ўзини отиб ўлим топишни маъқул кўрган.

Ҳозир концлагердаги ўша зинапоя Маутҳаузен ёдгорлиги сифатида сайёҳлар ташриф буюрадиган манзилга айланган. Зиналар одамлар осонгина кўтарилиб-тушиши учун қулай қилиб қайта ишланган. Бир пайтлар лагер вақтида бу зиналар сирпанчиқ ва қийшиқ бўлган.

Маутҳаузен концлагери ҳақида "186 қадам" асарини ёзган муаллиф, француз ҳарбийи Кристиан Бернадекнинг ҳикоя қилишича, зинапоя юқорига кўтарилиш, айниқса, юк олиб чиқиш учун деярли яроқсиз бўлган. Бироқ унинг устида маҳбуслар жуда тез ҳаракатланишга ва юк билан тепага кўтарилишга мажбур бўлишган. Агар маҳбуснинг юки назоратчига камдай кўринса, уни отиб ташлаши мумкин бўлган. Бу сценарий кунига 8-10 мартагача такрорланган.

Уруш охирига келиб Маутҳаузен концлагери фронт чизиғи яқинидаги бошқа лагерлардан маҳбусларни эвакуация қиладиган манзилга айланади. Ўн минглаб маҳбуслар концлагерга олиб келинади ва одам сонининг ошиб кетиши, озиқ-овқат етишмовчилиги ва касаллик тарқалиши сабаб уруш сўнгида лагерда оммавий ўлим содир бўлади.

Озод қилинган маҳбуслар ҳам шунчалик кучсизланиб қолган эдики, 1945 йил майида тўла озод қилингач баъзилар бир неча кун ёки ҳафтадан кейин вафот этганлар ҳам бўлган. 7 йил ишлаб турган концлагерга 190 минг атрофида маҳбус ташланган бўлса, шунинг камида 90 минги вафот этган.