Муаммо Форс кўрфазидаги учта орол – Катта Тунб, Кичик Тунб ва Абу Мусо ороллари билан боғлиқ. Эрон назоратидаги бу оролларни БАА ҳам ўзиники деб ҳисоблайди. Россия эса уларнинг мақоми бўйича музокара ўтказиш керак деб ҳисобламоқда. Москвада бўлиб ўтган Форс кўрфази араб давлатлари ҳамкорлик кенгаши йиғилишининг яқинда эълон қилинган якуний декларациясида ҳам бу масала тилга олинган.
Kun.uz келишмовчиликнинг келиб чиқиши ва ҳозирги геосиёсий вазиятга таъсирини шарҳлаб бериш учун Яқин Шарқ масалалари бўйича эксперт Фарҳод Каримовни студияга таклиф этди.
— Дастлаб, муаммо нимадан ва қаерда бошланганига тўхталсак.
— Форс кўрфазидаги 3 та орол – Катта Тунб, Кичик Тунб ва Абу Мусо ороллари анчадан бери кўрфаз давлатлари, хусусан, Эрон ва БАА ўртасида тортишувларга сабаб бўлади. Буюк Британия бу ҳудуддан чиқиб кетиб, Яқин Шарқда мустақил давлатлар пайдо бўлгач, ороллар масаласи юзага чиққан. Ороллар учун Эрон, Уммон, БАА даъвогарлик қилди дастлаб, кейинчалик Уммон бу конфликтдан чиқиб кетди.
БАА бу оролларни ўзининг Шаржа амирлиги таркиби деб билади. Худди шундай Эрон ҳам уни ўз ҳудуди деб билади. Катта ороллар эмас, 12 минг, 10 минг ва минг км квга тенг ороллар.
— Бу оролларнинг геосиёсий ўрни қандай?
— Июл ойида Форс кўрфази араб давлатлари ва Россия ўртасидаги форумда баёнот эълон қилинган эди. Ундаги бандлардан бири Форс кўрфази араб давлатларининг чегаралари, ерларига қаратилган бўлиб, унда бу ороллар БАА таркибидаги Шаржа амирлиги ери деб кўрсатилган эди. Бу баёнот бугунги кунда декларация даражасига чиқди. Июл ойида ҳам Эрон томони эътироз билдирган эди. Декларация эълон қилингач эса реакция жиддийроқ бўлди.
Яқин Шарқдаги ҳозирги вазиятда, бу минтақа ҳамманинг эътибор марказида бўлиб турган ҳолатда кичикроқ муаммолар ҳам тез кўзга ташланяпти.
Муҳокама бўлаётган ороллар бир пайтлар Ҳўрмуз қироллиги таркибида эди, у ердан асосан балиқчилар ва денгизчилар маълум бир эҳтиёж учун фойдаланишган. Европаликлар кириб келгач, бу ороллар Португалия назоратига ўтди, ундан кейин эса Буюк Британия эгалик қила бошлади. Британия бу оролларни Бирлашган Уммон қироллиги таркибига қўшиб юборган эди. Уммон қироллигидан сўнг ал-қосимийлар сулоласи ҳокимиятга келиб, улар ўз ҳудудига айлантирди. Ал-Қосимийлар Эрон тарихий давлатчилиги вакили бўлгани учун улар энди шу факт орқали бу ҳудудга даъво қиляпти. Ал-Қосимийлардан сўнг Шаржа амирлиги таркибига кирган, шунинг учун БАА ҳам шундай даъвога эга. Шаржа амирлиги таркибида бўлган пайтида Британия яна бу масалага аралашиб, конфликт тўхтатилиб, ороллар Буюк Британия назоратида экани эълон қилинади. 1971 йилга келиб, Буюк Британия минтақадан чиқиб кетгач, Эрон оролларни ўз ҳудуди деб эълон қилади.
