Си Жинпинг Европада. Кун тартибида – учта асосий масала
|19:20 / 09.05.202414 90214 мин
Франция Хитойдан Украинадаги уруш масаласида Россияга босим қилишни сўраяпти, лекин Париж бунинг эвазига Пекинга нима таклиф қила олади? Kun.uz Си Жинпингнинг Европага сафари фонида икки томон манфаатларини кўриб чиқиш учун сиёсий таҳлилчилар Камолиддин Раббимов ва Алоуддин Комиловга юзланди.
— Си Жинпингнинг Европага, жумладан Францияга ташрифининг асосий мақсадлари нималардан иборат?
Алоуддин Комилов: — Хитой–Европа муносабатлари жуда кенг қамровли. Ташқи сиёсат ўрганилаётганда халқаро муносабатлар, институтлар ва шахслар даражасида қаралади. Ҳозирги пайтда АҚШ ва Хитой ўртасидаги зиддият кучайиб боряпти, бу зиддиятда Европанинг роли катта савол остида турибди. АҚШ Хитойга нисбатан Европа ҳам ўзи қўллаган сиёсатни қўллашини истаяпти, лекин баъзи давлатлар бундан норози, шулардан бири – Франция.
Охирги вақтларда Хитой ва Европа муносабатлари оғир аҳволда эди, пандемия бошланиши, Пекиннинг Украина урушида Россияни қўллаши, авторитар тизим, савдо-сотиқ билан муаммолар, Европадаги Хитой жосуслигига шубҳалар ҳам Хитой ва Европа муносабатларини оғирлаштириб юборди. Шу фонда Си Жинпинг биринчи навбатда Францияга ташриф буюрди. Ташрифда сиёсий масалалардан ташқари савдо, инвестиция масалалари ҳам кўриб чиқилиши кутиляпти.
Нега айнан Франция? Чунки Франция Европа давлатлари ичида ўзининг алоҳида стратегик қарашларига эга, тарихдан шаклланган бу. Масалан, Франция президентларидан бири Шарл де-Гол Францияни, умуман, Европани АҚШ таъсиридан чиқариб, стратегик мустақил бўлишини хоҳлаган эди. Ҳозирги кунда ҳам Макроннинг сиёсатидан бири стратегик автономияга эришиш. Стратегик автономия деганда Франция ва Европа ўз танлов ҳуқуқига эга бўлишини хоҳлаяпти. АҚШ ва Хитой зиддияти кучайиб бораётган фонда ҳам шу танлов ҳуқуқига эга бўлмоқчи, агар эҳтимолий тўқнашув юзага келса, икки давлат орасида қолиб кетишни хоҳламаяпти. Ангела Меркел ҳокимиятдан кетгач, Европада ташқи сиёсатда асосий лидер Макрон бўлиб қоляпти, шунинг учун ҳам Францияга борди.
Камолиддин Раббимов: — Си Жинпингнинг ЕИга кейинги 5 йилда биринчи сафари бўлди, охирги марта 2019 йилда бўлганди. Хитой билан алоқалари яхши бўлган давлат Франция, Си Жинпинг даражасидаги катта сиёсатчи сифатида Макрон кўриляпти. Германияда ҳокимият ўзгаргач, ЕИ бўйича ташаббусларни кўпроқ Макрон илгари суряпти. Украина уруши бошлангач, Макрон Хитойга бориб, урушга аралашишни Си Жинпингдан сўраганди.
Мавзуга оид
Кун тартибида 3 та асосий масала турибди: Украина уруши, хавфсизлик масаласи ва савдо-иқтисодий муносабатлар. Учала масалада ҳам ЕИ ва Хитой ўртасида маълум бир тафовут ва зиддиятлар мавжуд. Хитой томони биз Украина урушида бетарафмиз, нейтрал қолишга ҳаракат қиляпмиз, деяпти. Европа эса сизнинг Путинга таъсир қилиш, босим қилиш имкониятингиз бор, шундан фойдаланинг, деяпти. Хавфсизлик масаласида Хитой таклиф қилаётган Tiktok каби тармоқлар биринчи навбатда АҚШ, кейин Европада кучли хавотир ва норозиликларга сабаб бўляпти. Савдо-иқтисодий муносабатларда Хитой сўнгги 2-3 йилда электромобил ва бошқа технологияларда жуда катта ташаббус кўрсатяпти.
Си Жинпинг 3 та давлатда бўлади, учаласи ҳам АҚШдан стратегик автономия тарафдори ёки Россия билан яқин муносабатдаги давлатлар: Франция, Сербия, Венгрия. Венгрия ва Сербия Россия билан анча яхши муносабатда. Ўтган йили Хитойдаги йирик тадбирларда Орбан ва Вучичлар иштирок этиб, муносабатларни илиқлаштиришга ҳаракат қилди. ЕИ ичида маълум бир бўлиниш бор. Си Жинпинг мана шу бўлинишда Россия ва Хитой билан муносабатлари ижобий бўлган давлатларга ташриф буюряпти.
— Хитойнинг Россияга таъсир қилиши эвазига Франция нималарни таклиф қилмоқда?
Камолиддин Раббимов: — ЕИда Хитойга Украина урушига таъсир қилиши эвазига таклиф қиладиган пакет мавжуд эмас. Яъни ЕИнинг Хитойга таъсир қилиш воситалари ниҳоятда чекланган, Хитойнинг ЕИга таъсир қилиш воситалари эса кўпроқ.
Европа иқтисодиёти инқирозда пандемиядан кейин. Хитой дунёга янги технологиялар таклиф қиляпти. АҚШ билан стратегик зиддият фонида чиплар ишлаб чиқариш саноатини шакллантиришга муваффақ бўляпти. Бугунги кунда савдо-иқтисодий ҳамкорликдаги глобаллашув пасайиб бориб, давлатлар ўз автономиясини шакллантиряпти, чунки дунё катта рақобатлар, конфликтларга тайёрланяпти. Шу фонда ЕИнинг Хитойга таъсир қилиш воситалари чекланган ва буни ЕИ яхши билади. Шунинг учун Си Жинпинг Украина масаласидаги таклифларга йўқ дейиши ёки эътиборсиз қолдириши эҳтимоли катта. Франциядаги учрашувда Еврокомиссия раҳбари Урсула Фон Дер Ляйен Си Жинпингга эътироз билдириб, бу масалада бефарқ қололмайсиз, тинчлик барчамизга муҳим, деди. Лекин бу Си Жинпинг бу масалани ўтказиб юбориши эҳтимоли катта.
Яна бир муҳим нуқта. Путин сайловдан кейин янги муддат президентликка киришяпти ва унинг биринчи ташриф буюрадиган давлати Хитой бўлади. Си Жинпинг ва Путин муносабатлари янада юқори даражага чиқиши кутиляпти.
Алоуддин Комилов: — Хитой ва Россия муносабатлари олдингидан анча юқори ва бу ҳамкорлик кўплаб глобал амбицияларни қамраб олади. Франциянинг талабларини қондириш Хитойнинг стратегик манфаатларига қанчалик тўғри келади, деган масала бор. Франция Хитойни қондира оладиган пакет таклиф эта олмайди.
Пандемиядан кейин Хитойнинг ўзига ишончи анча ортиб, халқаро муносабатларда фаоллашди. “Бир камар — бир йўл” лойиҳасига яна 3 та қўшимча ташаббус ҳам эълон қилди. Шулардан бири — глобал хавфсизлик ташаббуси. Россия Украинага бостириб киришида бу ташаббусдан легитимлик учун фойдаланди. Хитойнинг Украина урушига таъсир қила олиш имкониятини айтиш қийин, лекин Хитойнинг ташаббусини Россия каби катта давлат қўллаши унинг обрўсини оширяпти.
2023 йил апрел ойида Макроннинг Пекинга ташрифида кучли баёнот берганди, яъни АҚШ ва Хитой зиддиятида ЕИ Тайванни қўлламаслиги керак, деганди. АҚШ босим қилаётган бўлса ҳам, ЕИ Хитой билан ҳамкорликни давом эттирмоқчи, Урсула фон дер Ляйен айтиб ўтди буни. ЕИнинг АҚШ сиёсатини қўлламаслиги ҳам Хитой учун катта ён бериш сифатида кўрилиши мумкин.
— Хитойнинг Европа билан савдо зиддияти ва "Бир камар – бир йўл" лойиҳаси тақдири қай ҳолатда?
Камолиддин Раббимов: — Бу – Хитой учун ҳам, ЕИ учун ҳам муҳим лойиҳа. Европа ва Хитой ўртасидаги иқтисодий боғлиқлик ошиб бораверади. 2021-2022 йилдан бошлаб ЕИнинг 2 савдо ҳамкори ўртасидаги тафовут йўқолди, 2023 йилга келиб эса ЕИнинг биринчи савдо-иқтисодий ҳамкори Хитой бўлди ҳажмга кўра, ундан олдин АҚШ эди.
“Бир камар – бир йўл” лойиҳасининг мақсади – Хитой маҳсулотларини ташқи дунёга сотиш ва шу орқали Хитойнинг иқтисодий ўсишини таъминлаш. ЕИ ва Хитой ўртасида маълум бир зиддиятлар бор. ЕИ пандемиядан кейин Хитой ички истеъмолни кучайтиради, ташқи дунёга, жумладан, ЕИдаги ишлаб чиқарувчиларга катта босим қилмайди деб умид қилган эди. Лекин Хитойнинг ишлаб чиқариш салоҳияти тез тикланди. Масалан, электромобиллар борасида ЕИ Хитойдан анча орқада, ҳатто Германия лойиҳалари амалга ошмай қоляпти ёки қийналяпти.
Хитой ўзининг асосий бозори бўлмиш АҚШдан узилса, унинг асосий нишони ЕИ бўлади. Бир контейнер ташиш нархини 4,5-5 минг доллардан 1,5 минг долларга туширишни режалаштиряпти, бунинг учун арзон, сифатли ва тез етказувчи транспорт логистикага коридорлари керак бўлади, жумладан, Марказий Осиё ҳам.
ЕИнинг хам Хитой билан савдо-иқтисодий ҳамкорликка эҳтиёжи йўқолгани йўқ, чунки Европадаги истеъмолчилар ҳам арзон, сифатли маҳсулот олишни истайди. Лекин ЕИдаги дилемма шундайки, Хитой товарлари кўп келишидан истеъмолчилар фойда кўради, лекин ишлаб чиқарувчилар касод бўлади. АҚШнинг стратегик мақсади эса ЕИ ва Хитой ўртасидаги ҳамкорликни секинлатиш.
“Бир камар – бир йўл” лойиҳаси тўхтагани йўқ, бу – Хитой учун энг муҳим геосиёсий ва геоиқтисодий лойиҳа.
Алоуддин Комилов: — “Бир камар – бир йўл” лойиҳаси бундан кейин ҳам муҳим бўлиб қолади. ЕИда бирор бир дастур бошлашдан олдин ижтимоий, сиёсий, иқтисодий таъсирлари ўрганилади. Буни амалга ошириш қийин, чунки стандартлар юқори. Лекин Хитой ЕИга аъзо бўлмаган ёки Хитойга ён босувчи давлатлар билан фаол сиёсат олиб боряпти ва дастурларини илгари суряпти, Шарқий Европа, Болқон давлатлари масалан.
Хитой ва ЕИ савдо-иқтисодий муносабатларида асосий муаммо Хитойнинг иқтисодий модели. Хитой модели асосан инвестиция киритиш, ишлаб чиқарилган товарларни четга сотишдан иборат. Хитой иқтисодий ўсишни сақлаб қолиши учун ички истеъмолга ҳам эътибор қаратиши керак, дейиляпти, лекин бу Хитойнинг сиёсий манфаатларига тўғри келмайди. Март ойида коммунистик партия йиғилишида маълум бўлдики, Хитой ҳозирги моделини сақлаб қолади. Бу эса Европа давлатларида келишмовчиликларни келтириб чиқаряпти. Масалан, Хитой автомобил ишлаб чиқаришга катта субсидия беради. Бундан ташқари, Хитой демпинг уюштиряпти, яъни Европа бозорларини эгаллаш учун машиналарни белгиланган нархдан арзонроқ сотяпти, бу эса ЕИ қонунларига тўғри келмайди. Ҳаммага бир хил қонун-қоида бўлиши керак. Шунинг учун ЕИ Хитойдан субсидиялардан фойдаланмасликни сўраяпти, лекин Хитой буни давом эттиряпти. Савдо-сотиқни сақлаб қолиш учун пулларини сунъий равишда девалвация қилади, бунинг натижасида давлатга катта пул келади. Агар бу модел бекор қилинса, бу пуллар аҳолига ўтиши керак бўлади. Лекин бу Хитойнинг глобал амбицияларига тўғри келмайди.
— Хитойнинг Европа давлатлари билан муносабати АҚШ билан ўртадаги зиддиятда қандай ўрин тутади?
Камолиддин Раббимов: — ЕИ бугун бир қанча мураккаб дилеммалар қаршисида қоляпти. Украина уруши бошланганда Си Жинпинг Путиндан норози бўлган эди, чунки Украина уруши бошланмасидан олдин АҚШ ЕИдан секинлик билан чиқиб кетаётган эди, чунки совет иттифоқи қулаган, янги душман йўқ, НАТО чегараларида бирорта каттроқ зиддият, урушлар йўқ эди. Кутилмаганда Путин Украинага бостириб келди ва НАТО янги бир маъно касб эта бошлади, бундан эса Си Жинпинг норози бўлди. Баъзи бир ички маълумотларга кўра, Си Жинпинг Путинга “Бу конфликт керак эмасди, яна бироз сабр қилинса, НАТО ўз маънавий озуқасини йўқотиб, АҚШ ЕИдан чиқиб кетарди, Германия ва Франция континентал Европа хавфсизлиги учун катта лойиҳалар бошлаётган эди”, деган.
Украина уруши бошлангач, ЕИ ўз хавфсизлиги тўғрисида алоҳида ўйлаяпти, чунки бу сафар таҳдид АҚШнинг ўзидан келяпти. Чунки бу йил АҚШда президентлик сайлови, агар ҳокимиятга Трамп келса, у НАТОдан чиқиб кетишини билдирган. АҚШ сенатор ва конгрессменлари қонунни ўзгартириб, АҚШ президент имзоси билан НАТОдан чиқа олмайди, бунинг учун Сенат ва Конгресс тасдиқлаши керак, деди. Трамп эса шундай бўлса, биз НАТОга аъзолик бадалини тўламаймиз, деди.
ЕИнинг хавфлиги билан боғлиқ муаммолар 3 та: Россиянинг агрессив сиёсати, Хитойга бўлган ишончсизлик ва АҚШнинг ўзидаги ултра ўнглар,Трампнинг ҳокимиятга келиши билан боғлиқ. Шу фонда ЕИ имконият, йўл излаяпти, ҳар учала масалада ҳам ичкарида бўлиниш бор. ЕИ Хитойни ўзига дўст ҳам, душман ҳам деб билмайди, баъзан оппонент сифатида кўради.
Франциянинг асосий лойиҳаси шундан иборатки: Хитой — дунёнинг иккинчи қудратли давлати, сотиб олиш имкониятига кўра биринчи иқтисодиёти экан, нега биз Хитой билан конфликтга боришимиз керак. Дипломатия қилиб, ўз томонимизга ўтказсак 3 та масалада ютамиз, яъни Путинни чеклашда, АҚШ таъсирини пасайтириш ва савдо-иқтисодий ҳамкорликни юқори нуқтага олиб чиқишда. Лекин Франциянинг бу лойиҳаси иш бериш-бермаслигини вақт кўрсатади.
— Хитой иқтисодий таъсир орқали Европада АҚШнинг ўрнини эгаллаши мумкинми ёки барибир ғоявий нуқталар асосий бўладими?
Алоуддин Комилов: — Совет иттифоқи қулагач, АҚШнинг асосий рақиби Хитой бўлиб қолди. Собиқ иттифоқидан сўнг АҚШда Хитой таҳдиди деган тушунча кенг тарқалди. Баъзи экспертлар Хитой махсус стратегияси бор, дейди. Халқаро муносабатлари асосан катта урушлардан кейин тузилган. Ядро қуроли пайдо бўлиши бу каби урушлар бўлиши имкониятини йўққа чиқарди, чунки бундай уруш барчани йўқ қилиб юбориши мумкин. Халқаро муносабатларда давлатлар ҳокимияти 3 та нарсага асосланади дейилади: биринчиси — босим қилиш қудрати, иккинчиси — дипломатик пора, учинчиси — қонунийлик. Шу ричагларни сусайтириб, мавжуд дунё тузумида бири давлат ўрнини бошқаси эгаллаши мумкин, деган назариялар ҳам бор. Хитойнинг дунёда энг бой, энг қудратли давлат бўлиш амбицияси бор. Бу амбицияга Хитойнинг Халқ Республикаси тузилганининг 100 йиллигигача эришмоқчи.
Камолиддин Раббимов: — Назаримда, ЕИ ва Хитой ўртасидаги савдо-иқтисодий ҳамкорлик қанчалик ўсса ҳам, АҚШ ўрнини эгаллай олмайди, чунки АҚШ ва ЕИ ягона цивилизацион иттифоқда, асрлар давомида шаклланган бу. ЕИда маълум бўлинишлар бўлса-да, АҚШ ўрнини Хитой эгаллаши имконсиз деб ўйлайман.
