1 млн муҳожир тақдири — Трамп президент бўлса, муҳожирларни депортация қила оладими?

Тармпнинг сайловолди штаби қанча одам чиқариб юборилиши ҳақидаги саволга турлича жавоб бераётган бир пайтда, вице-президентликка номзод Жеймс Венс ABC News’га берган интервьюсида битта рақамни айтди: “Келинг, бир миллиондан бошлаймиз”.

Бу ваъда Трамп платформасининг асосий элементига айланган бўлса-да (унинг митингларида “Ҳозироқ оммавий депортация!” деб ёзилган плакатларни кўриш мумкин), экспертларнинг таъкидлашича, бунча одамни чиқариб юбориш жиддий ҳуқуқий ва амалий қийинчиликларга олиб келади.

Қандай ҳуқуқий муаммолар мавжуд?

Ички хавфсизлик вазирлиги ва Pew Research тадқиқот марказининг сўнгги маълумотларига кўра, ҳозирда АҚШда 11 миллионга яқин ноқонуний муҳожирлар истиқомат қилади. Бу кўрсаткич 2005 йилдан бери нисбатан барқарор бўлиб турибди.

Уларнинг аксариятини доимий яшовчилар ташкил қилади: деярли бешдан тўрт қисми ўн йилдан ортиқ вақтдан бери мамлакатда.

АҚШда қонуний мақомга эга бўлмаган муҳожирлар чиқариб юборилиш олдидан суд муҳокамасидан ўтиш ҳуқуқига эга. Депортациялар сонининг кескин кўпайиши, шусиз ҳам кечикишлардан азият чекаётган иммиграция судлари тизимининг янада кенгайишига олиб келади.

Мамлакатдаги муҳожирларнинг аксарияти иммиграция ва божхона полицияси (ICE) агентлари билан учрашиш орқали эмас, балки маҳаллий ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари воситасида депортация тизимига киради. Бироқ АҚШнинг кўплаб йирик шаҳарлари ва округларида маҳаллий полициянинг ICE билан ҳамкорлигини чекловчи қонунлар қабул қилинган.

Трампнинг сайловолди штаби ушбу “бошпана шаҳарлар”га қарши чоралар кўришга ваъда берди, аммо Американинг маҳаллий, давлат ва федерал қонунлари хилма-хиллиги вазиятни янада мураккаблаштиради.

Вашингтондаги Миграция сиёсати институти (MPI) сиёсий таҳлилчиси Кетлин Буш-Жозефнинг таъкидлашича, ICE ва маҳаллий ҳокимият ўртасидаги ҳамкорлик масаласи ҳар қандай оммавий депортация дастурининг “критик” жиҳатига айланяпти.

Мисол тариқасида Буш-Жозеф август бошида Флоридадаги Бровард ва Палм-Бич округлари шерифлари томонидан берилган баёнотни келтирди, унда шерифлар ҳеч бир оммавий депортация режасини амалга оширишга ўз ёрдамчиларини юбормаслигини айтишган.

“Трампнинг оммавий депортация режаси билан ҳамкорлик қилмайдиганлар кўп,” — деди у. “Бу вазиятни анча мураккаблаштиради”.

Исталган оммавий депортация дастури иммиграция ва инсон ҳуқуқлари ҳаракати фаоллари томонидан қисқа фурсатда юридик эътирозлар тўлқинига учраши мумкин.

Бироқ Олий суднинг 2022 йилги қарори судлар иммиграция назорати сиёсатига тақиқ қўя олмаслигини англатади, яъни улар ҳуқуқий тизимда муаммолар пайдо бўлган тақдирда ҳам ўз фаолиятини давом эттиради.

Хўш, буни логистика нуқтаи назаридан амалга ошириб бўладими?

АҚШ маъмурияти оммавий депортация режаларини қонуний равишда амалга оширган тақдирда ҳам, ҳукумат барибир йирик логистика муаммоларига дуч келиши мумкин. Байден маъмурияти даврида депортация ҳаракатлари чегарада қўлга олинган муҳожирларга қаратилганди. АҚШнинг узоқроқ ва чегарага яқин бўлмаган ҳудудларидан депортация қилинган муҳожирларнинг аксарияти жиноий тарихга эга ёки миллий хавфсизликка таҳдид соладиган шахслардир.

АҚШ ҳудудида ҳибсга олинган одамларни депортациялар сони (чегарада бўлганлардан фарқли ўлароқ) ўн йиллар давомида 100 000 кишидан ошмади, аммо Обама маъмуриятининг дастлабки йилларида у энг юқори чўққига чиқди — 230 000 киши.

“Бир йил ичида бу рақамни миллионга етказиш учун катта миқдордаги ресурсларни сарфлаш керак, бундай ресурслар мавжуд бўлмаслиги ҳам мумкин”, — деди Америка иммиграция кенгаши сиёсат бўйича директори Аарон Райҳлин-Мелник BBC’га берган интервьюсида.

Экспертлар Трампнинг сайловолди штаби эълон қилган рақамлардан ҳеч бўлмаганда бир қисмини топиш ва кузатишга ICE’нинг 20 000 агенти ва ёрдамчи ходимлари камлик қилишини айтмоқда.

Райҳлин-Мелникнинг қўшимча қилишича, депортация жараёни узоқ ва мураккаб бўлиб, у фақат ноқонуний муҳожир аниқланган ва ҳибсга олинган пайтдан бошланади. Ундан сўнг, ҳибсга олинганларни иммиграция судьясига тақдим этишдан олдин “муқобил қамоқда сақлаш” дастурига ёки узоқ муддатли кутиш тизимига жойлаштириш зарур. Фақат шундан кейингина қўлга олинганлар АҚШдан чиқариб юборилади ва бу жараён қабул қилувчи мамлакат томонидан дипломатик ҳамкорликни талаб қилади.

“ICE миллионлаб одамларни текширишга қодир эмас”, — деди Райхлин-Мелник.

Трамп депортацияда ёрдам бериш учун АҚШ Миллий гвардияси ва бошқа қуролли кучларини жалб қилишини айтган. Тарихан АҚШ қуролли кучларининг иммиграция масалаларидаги роли АҚШ ва Мексика чегарасидаги ёрдамчи функциялар билан чекланган.

Ҳарбийлар ва “маҳаллий ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларидан фойдаланиш” чорасидан ташқари, Трамп бундай оммавий депортация режасини амалга оширишнинг бошқа йўлларини келтирмаган.

Собиқ президент жорий йил бошида Time журналига берган интервюсида фақат мигрантларни ҳибсга олиш бўйича янги марказлар қурилишини “истисно қилмаслигини”, полицияни эса “либерал ёки прогрессив гуруҳлар” таъқибидан ҳимоя қилиш чораларини кўришини айтганди.

Унинг қўшимча қилишича, давлат ва маҳаллий полиция идораларининг иштироки учун рағбатлар ҳам назарда тутилиши мумкин, иштирок этмайдиганлар “пулдан қуруқ қолади”.

“Буни бажаришимиз керак,” — деди Трамп. “Бу мамлакатимиз учун барқарор қоладиган муаммо эмас.”

NumberUSA — иммиграция назоратини кучайтириш тарафдори бўлган ташкилотнинг тадқиқотлар бўйича директори Эрик Руаркнинг таъкидлашича, мамлакат ичкарисидан депортация қилиш бўйича ҳар қандай дастур чегара назоратини кучайтириш билан уйғунлашган тақдирдагина самара беради.

“Бунга устувор омил сифатида қараш керак, акс ҳолда прогресс кам бўлади”, — деди у.

Бундан ташқари, Руарк ноқонуний мигрантларни ёллайдиган компанияларга нисбатан чораларни кучайтириш зарурлигини айтди: “Улар иш учун келяпти”.

Депортациянинг молиявий ва сиёсий нархи

Экспертларнинг ҳисоб-китобларига кўра, бир миллион ва ундан ортиқ одамни депортация қилишнинг умумий миқдори ўнлаб, ҳатто юзлаб миллиард долларни ташкил этади.

2023 йилда ташиш ва депортация учун ICE бюджети 420 миллион долларни ташкил этди. Ўша йили агентлик 140 000 дан сал кўпроқ кишини депортация қилди.

Минглаб муҳожирлар суд муҳокамаси ёки депортация ижросини маълум вақт кутиб ўтиради. Трампнинг сайловолди штаби уларни жойлаштириш учун катта лагерлар қуришни режалаштирмоқда.

Олиб кетиш бўйича рейслар сонини ҳам сезиларли даражада ошириш талаб этилади, натижада мавжуд имкониятларни ошириш учун ҳарбий самолётларни жалб қилиш керак бўлиши мумкин.

Ушбу соҳаларнинг исталган биридаги кичик кенгайиш ҳам катта харажатларга олиб келиши мумкин.

“Ҳатто арзимас ўзгариш ҳам ўн миллионлаб ёки юз миллионлаб долларга тушади”, — деди жаноб Райҳлин-Мелник.

Ушбу харажатлардан ташқари Трамп чегара хавфсизлиги бўйича қатор муҳим чораларни ҳам ваъда қилган: АҚШнинг жанубий чегарасида девор қуриш ишларини давом эттириш, мамлакатга фентанил кириб келишининг олдини олиш учун денгиз блокадаси ва минглаб ҳарбийларни чегарага ўтказиш, шулар жумласидан.

Вашингтондаги Лотин Америкаси бўйича идорасининг миграция ва чегаралар бўйича эксперти Адам Айзексоннинг таъкидлашича, оммавий депортацияларнинг “даҳшатли кадрлари” ҳам сиёсий нуқтаи назардан Трамп маъмуриятига қимматга тушиши мумкин.

“Телевизорда, бир-биридан ажратилаётган оилалар, йиғлаётган болаларнинг аламли кадрлари намойиш этилади. Буларнинг барчаси ақл бовар қилмайдиган даражада ёмон матбуот”, — деди у.

Илгари оммавий депортациялар бўлганми?

Трампнинг аввалги маъмурияти даврида тўрт йил давомида 1,5 миллионга яқин одам ҳам чегара ҳудудларидан, ҳам АҚШнинг ички ҳудудларидан депортация қилинган.

Статистика шуни кўрсатадики, 2024 йил февралига қадар 1,1 миллионга яқин кишини депортация қилган Байден маъмурияти бу натижага эришишга яқин.

Обама маъмуриятининг икки муддати давомида (Байден вице-президент бўлган) уч миллиондан ортиқ одам депортация қилинди, натижада иммиграция ислоҳоти тарафдорларининг баъзилари Барак Обамани “бош депортатор” деб атади.

Оммавий депортация дастурига қиёслаш мумкин бўлган ягона тарихий ҳодиса 1954 йилда содир бўлган, ўшанда 1,3 миллионга яқин одам депортация қилинган. Бироқ тарихчилар бу рақамга эътироз билдиришади.

34-президент Дуайт Эйзенҳауэр бошчилигидаги дастур жиддий жамоатчилик қаршилигига учраган — бунга айрим АҚШ фуқаролари ҳам депортация қилингани, молиялаштириш йўқлиги сабаб бўлган. Жараён 1955 йилга келиб анча секинлашди.

Иммиграция бўйича мутахассисларнинг таъкидлашича, ўшанда операция Мексика фуқароларига қаратилганди. Тегишли ҳуқуқий тартиб-таомилларнинг йўқлиги сабаб уни ҳозирги оммавий депортация дастури билан таққослаб бўлмайди.

“(50 йилларда депортация қилинганлар) ёлғиз мексикалик эркаклар эди”, — деди MPI вакили Кетлин Буш-Жозеф.

“Ҳозир эса чегарани портлар орқали кесиб ўтаётган одамларнинг аксарияти Мексика ёки ҳатто Марказий Американинг шимолий қисмидан кириб келяпти. Бу уларнинг ортга қайтишини сезиларли даражада қийинлаштиради” — дея қўшимча қилди у. “Бугунги вазиятни ўтмиш билан таққослаб бўлмайди”.