Бразилияда дарёлар қуриб қолди. Даҳшатли қурғоқчилик сабаби нимада?

Апокалипсис манзараси

Перу Андларидан бошланадиган Солимойнс дарёси (Бразилияда Амазонканинг ўрта оқими шундай аталади) илгари энг йирик транспорт артерияси ҳисобланган бўлса, ҳозир кема қатнови учун деярли яроқсиз ҳолга келган. Ундаги сув сатҳи кузатувлар тарихидаги энг паст даражага тушиб кетди, унинг йирик ирмоғи Тефе эса деярли бутунлай қуриб қолди. Тефе номли кўл ҳам шундай қисматга дучор бўлган — ўтган йили сув ҳароратининг рекорд даражада кўтарилиши туфайли ундаги юздан ортиқ ноёб чучук сув делфинлари нобуд бўлди. Эндиликда бу катта табиий сув ҳавзаси мавжуд эмас. Қирилиб кетиш арафасида турган сут эмизувчилар ҳам яшашга қулай муҳитдан айрилди.

Кўп ирмоқли, қалин тропик ўрмонлар билан ўралган улуғвор дарёлар ҳозирда фақат сийрак, бегона ўтлар билан қопланган қумли ариқчаларга айланиб қолган. Бу даҳшатли манзарага Жанубий Америкадаги мисли кўрилмаган ўрмон ёнғинларининг аччиқ тутуни ҳам қўшилади. Йил бошидан буён қитъада 346 мингдан ортиқ табиий ёнғин ўчоқлари қайд этилди, бу эса мутлақ статистик рекорд.

Иқлим тартибсизлиги фақат Амазонияни эмас, балки бутун Бразилияни қамраб олган. Мамлакат ҳудудининг тахминан учдан икки қисми қурғоқчилик исканжасида. Бу эса Ҳиндистон ҳудудига тенг улкан майдон. Баъзи ҳудудлар аҳолиси 100, ҳаттоки 150 кундан бери бир томчи ёмғир кўрмаган.

Ташналик, касалликлар ва иқтисодиётга зарба

Амазонка ҳавзасидаги кўплаб аҳоли пунктлари сув сатҳининг фалокатли пасайиши оқибатида дунёдан бутунлай узилиб қолди, чунки бу жойларда қайиқлар ягона транспорт воситаси ҳисобланади. Дарё бўйларида яшовчи жамоаларни лойқа кўлмаклар, оролчалар ва қум тепаликлари ўраб туради. Маҳаллий аҳоли жазирамада қайиқларини қум устидан судраб, ҳали қуриб улгурмаган ирмоқларга етиб олишга, сўнгра яқин атрофдаги шаҳарларга боришга мажбур бўлмоқда. У ерда одамлар банан ёки маниока сотиб, озиқ-овқат, дори-дармон ва бошқа зарур нарсаларни харид қилади.

“Илгари кексалар бир ойлик қурғоқчиликдан кейин доим бир ойлик сув тошқини бўлишини айтишарди. Аммо энди бундай эмас – иқлим бутунлай бузилган”, — дейди Алто-Солимоинс микроҳудуди вакили Баррозу Ортега.

Пара штатида вазият янада оғирроқ. У ерда мундуруку ҳиндулари ноқонуний олтин қазувчилар фойдаланадиган симоб билан ифлосланган сувни ичишга мажбур бўлмоқда. Уларнинг бошқа танлови йўқ, чунки анъанавий тоза сув манбалари бутунлай қуриб қолган. Қурғоқчилик у ёки бу тарзда Бразилиянинг барча аҳолиси соғлиғига таъсир кўрсатмоқда. Ҳавода намлик пасайгани сабаб нафас олиш йўллари касалликлари кўпайган, баъзи ҳудудларда намлик даражаси ҳозирги Саҳрои Кабирникидан ҳам паст.

Об-ҳаво аномалияси бразилияликларнинг ҳамёнига ҳам таъсир қилмоқда. Масалан, дарёлардаги сув сатҳининг пастлиги туфайли гидроэлектр станциялари ёпилиб, қимматроқ иссиқлик электр станциялари билан алмаштирилмоқда. Бу эса ўз навбатида ҳукуматни электр энергияси учун тўловларни оширишга мажбур қилди. Бундан ташқари, бутун дунёда апелсин шарбати тақчиллиги кутилмоқда, чунки ушбу мевалардан концентрат ишлаб чиқарувчи дунёдаги энг йирик давлат — Бразилияда ҳосил кам. Нархларнинг мисли кўрилмаган даражада ўсиши ва бозордаги танқислик ҳатто ишлаб чиқарувчиларни ўтган йилги музлатилган захиралардан шарбат тайёрлаш ҳақида жиддий ўйлашга мажбур қилди. Улар бу захираларни иқлим ўзгаришига анча чидамли бўлган мандарин дарахти мевалари билан аралаштиришни режалаштирмоқда.

Мисли кўрилмаган қурғоқчилик сабаблари нимада?

Бразилиядаги даҳшатли қурғоқчилик 2023 йилда Эл-Нино иқлим ҳодисаси туфайли бошланди. Бу ҳодиса Тинч океанининг экваториал қисмидаги юза сувларининг кескин исишига олиб келди, натижада Амазонка ҳавзасида ёғингарчилик сезиларли даражада камайди. Иқлим аномалияси 2024 йилга ҳам ўз таъсирини кўрсатди, ёмғирлар мавсумини юмшатиб, ёғингарчилик давомийлиги ва жадаллигини камайтирди. Бу шундоқ ҳам зарар кўрган ҳудудлардаги вазиятни янада оғирлаштирди.

Олимларнинг фикрича, Бразилиядаги вазиятга маҳаллий омиллар, жумладан, ўрмонларнинг кесилиши ҳам таъсир кўрсатмоқда. Бу атмосферада буғланаётган сув миқдорининг камайишига олиб келмоқда. Бразилия Миллий космик тадқиқотлар институти мутахассислари ўрмонларнинг кесилиши ва ёғингарчилик даражаси ўртасидаги бевосита боғлиқликни исботлаган: дарахтлардан тозаланган майдонларда (ҳудуднинг 37 фоизини ташкил этади) ёмғир ёғиш даражаси 34 фоизга пасайган.

Бунинг устига, ўрмонларнинг йўқ қилиниши қўшни ҳудудларга ҳам таъсир кўрсатмоқда. Бу ҳудудлар “учувчи дарёлар” деб аталадиган намликни ташувчи шамоллар ёрдамида сув билан таъминланади. Бироқ ҳозирда бу шамоллар ёмғир ўрнига ёнаётган ўрмонларнинг тутуни ва қурумини олиб келмоқда. Қурум эса мамлакат ҳудудининг 60 фоизини қоплаб, Аргентина ҳамда Уругвайгача етиб бориш хавфини туғдирмоқда.

Узоқ давом этган қурғоқчиликка қарамай, 2024 йил май ойида Бразилия бутунлай тескари характердаги фалокатга дуч келди: мамлакат жанубида 180 кишининг умрига зомин бўлган кенг кўламли сув тошқини юз берди. Ғалати бўлса-да, бу ҳодиса ҳам Эл-Нино таъсири билан боғланади. У совуқ ҳаво фронтларини тўсиб қўйиб, энг кўп зарар кўрган Рио-Гранди-ду-Сул штати устида юқори намликни тўплаган. Ўз намлигини атмосферага берган Амазония ўрмонларининг сувсизланиши мамлакатнинг жанубий қисмида кучли бўронларнинг шаклланишига олиб келди.

Табиий офатларни кузатиш ва эрта огоҳлантириш миллий маркази мутахассиси Ана Паула Кунянинг айтишича, глобал исиш туфайли бундай ҳодисалар “янги иқлим меъёри”га айланиб бораверади.