“Жазолашдан мақсад нима?” – маъмурий қамоқ, судялар ва адолат ҳақида катта суҳбат

Судьяга давлат органларининг таъсири йўқ. Фақат жиноят ишлари бўйича судларда қамоққа олиш бўйича илтимоснома шаклида келади. Лекин маъмурий ҳуқуқбузарликда аниқ жазони сўраб ҳужжат киритилмайди. Босим ёки бошқача ҳолатларда «сўраш» бўлиши мумкин, лекин бундай ҳолатларда судьянинг ўзи қарорни имзолайди ва ўзи жавоб беради. Босим бўлганда ҳам кимдир келиб сизга милтиқ тирамайди, «қамасанг/қамамасанг отиб ташлайман» демайди. Бу судьянинг адолати, шахсияти ва қасамёдига содиқ қолишига боғлиқ.

Абдумалик Абдуллаев, адвокат:

– Энди амалиётдан келиб чиқадиган бўлсак, босим йўқ деб биз айта олмаймиз. Бир неча ҳуқуқбузарлик ишлари бўйича қатнашганимизда майда безорилик ёки бошқа моддалар билан айбланиб қўлга олинганларга ҳали суд бўлмасдан ҳозир сенга 10 ёки 15 сутка беришади, дейилган бўлади. Кўп ҳолларда суднинг қарори билан шу айтилган гаплар ҳамоҳанг келмоқда. Шунинг учун биз босим йўқ, деб айта олмаймиз, инкор қила олмаймиз. Шунинг учун амалиётда бу ҳуқуқбузарликлар учун ўн беш сутка – қайсидир органнинг манфаатига, яъни у ишини бажаришда қайсидир ҳолатларда қўл келяпти.

Абдураҳмон Ташанов, инсон ҳуқуқлари фаоли:

– Судьялардан таянч нуқтасини қочириб, уларни бўйнидан қандайдир бир масъулиятни олиш керак эмас. Яъни судья шахс сифатида, давлат ҳокимияти бўлаги сифатида ўзининг позициясига доимо эга бўлиши керак. Ҳақиқат ва адолат бу шунчаки осон рўёбга чиқадиган нарса эмас. Яъни сизни келиб отиб ташламасликлари ёки сизни қамамасликлари мумкин ва айни пайтда шундай қилишлари ҳам мумкин.

Лекин судья, масалан, шахс сифатида ўзининг позициясига эга бўлиб, ўзининг мавқе даражасида, уни қонунга ишониш, сиёсатга ишониш нуқтайи назаридан ҳаракат қиладиган бўлса ва албатта натижага эришади. Мана, ўтган куни тармоқларда ўша Ғайрат Дўстовни биринчи инстанция судида қамаган судьянинг битта ишини таҳлил қилдик. Судья хоним бир шахсга 18 йил маҳрум қилиш жазосини беряпти бир шахсга нисбатан, бир йилдан кейин шахс оқланяпти. Агар шу ҳолат, масалан, Жиноят кодекси ёки қонунчилигимизга кўра таъқиб қилинмайдиган бўлса, судьяга нисбатан бу рағбат бўлади. Энди, масалан, иккинчи томонни оламиз: оғир замон эди, ундай эди, судьяга айтилса, уни қиларди, лекин судьяда ўша судья бўлиб ишламаслик хоҳиши бор эди. «Мен кетаман бу ишдан, керак эмас менга, бунақа сохта ишга мен бировни ўн саккиз йиллик умрига зомин бўлолмайман», дейиши мумкин эди. Демак, ўша иродасизлиги учун нима қилиш керак – жазоланиш керак. Мана, энди ўша судья Дўстов ишида ҳукуматга ишончини синдиришга ўхшаган ишни бошлаб берди. Судья масъулияти, ўзининг касбининг аҳамияти ва одамлар тақдирини тушуниш керак.

Яна бир нарса, ҳозирги бошқарув сиёсатида, ҳозирги услубларида ҳеч кимни рози қилолмайсиз. Судьялар ҳам жабрланади, журналист-блогерлар ҳам, Дўстовга ўхшаган фуқаролар ҳам жабрланади. Шунинг учун бу ерда кўпроқ ақл марказлари бўлиб, жамиятнинг мана шундай зўриқаётган томонларини тепага чиқариш керак. Бизнинг президент билан орамиз жуда ҳам узайиб кетди, орага хар хил идора ва ташкилотлар кириб олди ва вазиятни шу аҳволга олиб келиб қўйди.

Абдумалик Абдуллаев:

– У ерда битта нарсани ҳам эътиборга олиш керак: суд ўз қарори кейинчалик ўзгарса ёки бекор бўлса, қонунда ёзилган ҳимоя, яъни жавобгарликка тортилмаслиги бор. Лекин шу ерда нозик жойи бор-да, яъни судьяни ҳақиқатан ҳам виждонига хилоф қарор чиқарганлиги масаласида буни исботлаш оғир бўлиб қоляпти.

Масалан, яққол кўринган, очиқ ҳолатлардан ҳам адолатли қарор бўлмайди-да, «энди юқори инстанцияга бир ёзиб кўрарсизлар», дейди. Қарор ёки ҳукм ўзгарса, бекор бўлса, мени жавобгарлигим кўрилмайди, деган кайфият трендга кириб қоляпти. Судьяда бундай кайфият бўлмаслиги керак. Шунинг учун мана шу нозик масалада чегарани белгилаш, чегара чизиб берилиши керак. Суднинг қарорини ўқисак, виждонан, илм билан ўқийлик.

Бу ерда шовқин деган нарса ҳам бор, яъни жамоатчиликнинг шовқини ёки давлат бошқарувидаги қайсидир тармоқлардаги шовқинлар ҳам суд қарорини чиқаришга таъсир қилмоқда, у босим бўляпти. Мисол олганда, ҳозир, биз ўн беш суткага бермасак ёки ўн суткага бермасак, бошқа фуқаролар яна худди шунақа ҳолат қилиши мумкин деган бир кайфият сақланиб қолмоқда. Биз шовқинга берилмаслигимиз керак, шовқин таъсирига тушиб қолмаслигимиз керак. Муайян кейсми, шу кейс доирасида таҳлилни зўр қилиб, барча ёндашувларимиз қонун доирасида, ҳуқуқбузарнинг шахсига, айбдорлик даражасига, ушбу жавобгарликнинг жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар ва оғирлаштирувчи ҳолатларига мутаносиб бўлиши керак.

Тўлиқ интервью билан юқоридаги видео орқали танишиб чиқишингиз мумкин.

Фаррух Абсаттаров суҳбатлашди.