Ўзбекистон мустақилликка эришган илк йилларда ва қисман кейинчалик ҳам жамиятда “мустақиллик мулозимлар учун қулайлик берди, оддий халқнинг аҳволи эса кескин ижобийлашмади” деган қараш чуқур илдиз отган эди. Сиёсатшунос Камолиддин Раббимов Kun.uz'даги колонкасида бу қарашнинг илдизлари ва мустақилликни сақлашнинг икки омили ҳақида сўз юритади.
Ўзбекистон мустақиллигига ҳадемай 34 йил тўлади. Бу – бир асрнинг учдан бири демакдир. Мустақилликни англаш ва мустаҳкамлаш – ҳар бир давр учун алоҳида вазифа. Чунки давр ўзгариши билан мустақилликнинг маъно-мазмуни ҳам қисман ўзгариб, бойиб боради. Мустақилликка бўлган яширинча ва ошкора таҳдидлар ҳам даврлар оша ўзгариб боради.
Ўзбекистон мустақил бўлган 1991 йилда жамиятимиз ҳам, давлатимиз ҳам бу неъматнинг моҳиятини тўлиқ англамаган бўлсак керак. Бунинг сабаблари бир қанча.
Аввало, жамиятимизда “мустақиллик – бу давлат учун, ҳукумат учун, мулозимлар учун қулайлик берди, лекин оддий халқнинг аҳволи кескин ижобийлашмади” деган скептик қараш анча чуқур илдиз отган эди. Чунки ижтимоий тафаккур асрлар давомида шаклланади. Ижтимоий тафаккурдаги ҳар қандай қараш, қадрият ёки муносабатнинг илдизлари анча чуқур шаклланган бўлади. Хўш, Ўзбекистон ижтимоий тафаккуридаги мустақилликни англашдаги скептицизмнинг сабаблари нимада эди?
Мустақилликка муносабат – бу фақат мафкуравий, эмоционал нарса эмас. Балки бу муносабатнинг ижтимоий психологик ва социологик жиҳатлари ҳам бор. Жамиятни тушуниш ва таъбир қила олиш қобилияти – давлатнинг истиқболини, қудратини белгилаб берувчи омиллардан ҳисобланади.
Бизнинг мустақиллик борасидаги қарашларимиз, бу қарашларнинг салмоғи ва сифати – дунёнинг бошқа жамиятларида учрамайдиган ҳолат. Чунки замонавий тарихда энг охири парчаланган энг йирик давлат, империя – бу собиқ СССР ҳисобланади. Яъни биз энг кеч мустақил бўлган давлат ва жамиятлардан биримиз. Қолаверса, ҳалига қадар бизни собиқ метрополияга боғлиқлигимиз жуда юқори. Шунингдек, кечаги империянинг ўзак давлати бўлмиш Россия бугунги кунда катта уруш олиб бормоқда, ва мана шу урушга муносабатда ҳам Ўзбекистон жамияти бўлинганини кўриш мумкин. Бу бўлиниш чуқур ва катталиги кўриниб турибди, бу урушни талқин қилишда мустақилликдан кўра бошқа қарашлар, одамлар онгидаги устувор қатламлар борлигини кўриш мумкин.
Нега ижтимоий тафаккуримизда Мустақилликка, давлатга ва миллатга бўлган ишончда скептицизм уруғлари бор? Гап шундаки, ҳар бир жамиятнинг тарихий эволюцияси бўлади. Ўзбекистон жамияти ва халқининг кейинги асрлардаги тарихий эволюцияси шуни кўрсатадики, жамият ўз ҳаётини эркинлик билан етарли даражада тўйинтира олмади, давлатни ўзига боғлай олмади, давлат ва жамият – алоҳида-алоҳида сегмент сифатида қолди, қолаверса, давлат ва жамият ўртасида муттасил зиддиятлар бўлиб келди.
