Дунёда кечаётган ҳарбий урушлар устига Трампнинг савдо урушлари ҳам қўшилиб, жаҳон бозорларида ноаниқликликларни кучайтирди, натижада олтин нархи рекорд даражада ошиб кетди.
Олтин – Ўзбекистоннинг энг асосий экспорт товари. Содда қилиб айтганда, биз четга жами 100 долларлик маҳсулот сотсак, унинг 35 доллари биргина олтин ҳиссасига тўғри келади. Бу йил нархлар ошиб кетгани учун Ўзбекистоннинг олтин экспортидан даромади 1,8 баробарга ошди. Натижада валюта тушуми кўпайиб, долларнинг сўмга нисбатан курси 20 ой олдинги даражага қайтиб қолди.
Миллий валютамизнинг қадри ошиб бораётганини кўпчилик яхши янгилик деб ҳисоблаши аниқ, ахир импорт товарларнинг арзонлашиши кимга ҳам ёқмайди дейсиз? Лекин иқтисодчилар ва экспортёрлар ҳақида бундай деб бўлмайди.
Экспортёрлар масаласи тушунарли: сўмнинг мустаҳкамланиши улар ишлаб чиқарадиган маҳсулотнинг таннархини ошириб, ташқи бозорларда рақобатдошлигини камайтиради. Энди иқтисодчиларга келсак: хўш, улар доллар курси тушаётганидан нега хурсанд эмас?
Гап шундаки, иқтисодий ўсиш учун барқарорлик – энг асосий омил. Охирги ойларда валюта бозорида кузатилаётган ҳолат эса, узоқ муддатли тренддан оғишиш ва чекланган давомийликка эга ташқи шок демакдир. Бундай шарт-шароит ноаниқликлар туфайли инвестиция қарорларини кечиктиради. Қолаверса, арзон доллар сабаб бир муддат сунъий устунликка эга бўлиб қолган импорт олдида маҳаллий ишлаб чиқарувчилар синиши мумкин. Бунинг оқибатлари шокнинг таъсири ўтиб кетганидан кейин кўринади.
Ўзи умуман, Ўзбекистон каби мамлакатлар учун миллий валюта узоқ муддатли трендда секин-аста қадрсизланиб бориши табиий, чунки иқтисодиётда мавжуд чуқур таркибий муаммолар шуни тақозо қилади. Миллий валюта курсининг мустаҳкамланиши ана шу муаммоларнинг ечилиши билан боғлиқ бўлмаса, бу худди “осмондан ёғилган пул”дек бўлиб қолади, бу эса мавжуд вазият ҳақидаги чалғитувчи картинани юзага келтириш орқали, янглиш қарорларга сабаб бўлиши мумкин.
Шу сабабли иқтисодчилар бундай вазиятларда улкан қўшимча даромадни худо берди деб бугуннинг ўзида иқтисодиётга киритиб юборишни эмас, стратегик захирага айлантиришни тавсия қилади.
Хусусан, иқтисодчи Отабек Бакиров “Олтиндан супердаромадлар сўмни мустаҳкамлаши эмас, захираланиши керак” сарлавҳали постида шундай ёзади:
“Биз ҳар унция олтиндан ортиқча 1400-1600 долларни самарадорлик туфайли ишлаб топаётганимиз йўқ. Бугун сўмнинг мустаҳкамланиб бораётгани ҳам иқтисодиётимиз, ташқи савдо ва хусусан экспортимизнинг чуқур муаммолари ариганидан дарак бермайди. Яъни бу – атипик мустаҳкамланиш. Амалда йўқ жойдан, қулай конъюнктура Ўзбекистонга бир неча миллиард долларлик қўшимча даромадларни совға қилмоқда. Биз бу совғани захиралаш ўрнига, истеъмолга йўналтирмоқдамиз”
