Доҳадаги фавқулодда саммит ва мусулмон оламининг уйғониши | “Геосиёсат”

Қатардаги саммит мусулмон дунёсининг бирдамлигини намойиш этди, аммо бу жараён битта саволни кун тартибига олиб чиқди: мусулмон давлатлари НАТОга ўхшаш ҳарбий иттифоқ тузиши мумкинми? Покистон ядровий салоҳияти, Туркиянинг дрон технологиялари ва бошқа қудратларни бирлаштириш назарий жиҳатдан кучли блокни яратиши мумкин. Хўш, бу амалга ошадими? “Геосиёсат”да сиёсатшунослар Доҳада Исроил ҳужумлари қораланган саммит ҳамда ислом дунёсининг “НАТО”си мавзуларини муҳокама қилди.

Доҳадаги араб-ислом саммити қандай ўтди?

Бектош Бердиев: Қатардаги саммит араб ва мусулмон мамлакатлари учун муҳим воқеа сифатида кўзга ташланди. Бу йиғилиш ўлчами ва нуфуз жиҳатидан алоҳида аҳамиятга эга бўлиб, унда Исроилнинг ҳужуми қатъий қораланди. Воқеалар занжири ва тез ташкил этилиши шуни кўрсатадики, мусулмон дунёси муҳим масалаларни муҳокама қилиш учун тезда бирлашиш қобилиятига эга эканини кўрсатди.

Саммитнинг тез ва кенг кўламда ташкил қилингани алоҳида эътиборга лойиқ: одатда бундай учрашувлар бир неча ой аввалдан тайёрланиши керак эди. Ушбу бирдамлик Исроилга таъсир кўрсатиши мумкин, яъни у маълум даражада хавотир уйғотди. Бугунги мусулмон дунёси 20-30-50 йил олдингидек эмаслигини, сиёсий, дипломатик ва ташкилот жиҳатдан сезиларли ўзгаришлар борлигини тан олиш лозим.

Саммит доирасида Исроилнинг Қатарга қарши ҳаракати қатъиян қоралангани, ҳатто декларатив даражада бўлса ҳам катта сиёсий ютуқ сифатида баҳоланиши мумкин. Аммо воқеа тафсилотлари тўлиқ очиқланмагани шубҳаларга сабаб бўлмоқда. Хусусан, ҳужум йўналиши ва техник жиҳатлари ҳақида аниқ маълумотларнинг йўқлиги, Қатар осмонида ҳимоя тизимларининг нима сабабдан ишламай қолганига оид саволларни пайдо қилмоқда. Яна бир савол доимий ҳаво-космик операциялар ва узун масофали самолётлар учун қандай қўшимча ёқилғи таъминоти амалга оширилгани ва ким томонидан бу қўллаб-қувватлангани ҳақида ҳам етарлича маълумот йўқ. Шунингдек, Қатар ва бошқа араб давлатлари вакилларининг АҚШ билан муносабатлари ҳам муҳокама мавзуси бўлди. Қатар ТИВ билан АҚШ сиёсий арбоблари ўртасидаги учрашувлар бу давлатлар орасидаги кучли боғлиқликни кўрсатади. Бу боғлиқлик айрим ҳолларда ташқи сиёсатда чеклов ва эҳтиёткорликка олиб келиши мумкин. Хулоса қилиб айтганда, Қатардаги саммит араб дуносининг ташкилий ва сиёсий фаоллиги намойишидир. Бироқ унинг самарасини тўлиқ баҳолаш учун ҳужум тафсилотлари, ҳарбий-техник далиллар ва халқаро алоқаларнинг янада ошкора таҳлили зарур. Шу билан бирга, бугунги араб монархиялари ва бошқа мамлакатларнинг АҚШ билан кучли боғланиши улар сиёсатида муҳим рол ўйнашини кўрсатади, бу эса арабларга баъзан муайян чекловлар ҳам олиб келиши мумкин.

Мусулмон давлатларининг НАТО каби ҳарбий иттифоқ тузиши қанчалик ҳақиқатга яқин?

Умрбек Юсупов: Агар мусулмон давлатлари НАТОга ўхшаш ҳарбий иттифоқ тузиб, қурол-яроғ ва мудофаа тизимларини мустақил равишда таъминлашга киришса, бир қанча техник ва сиёсий муаммолар юзага чиқади. Аввало, замонавий ҳаво-ҳужумидан мудофаа, раакетага қарши тизимлар ва бошқа илғор қуроллар кўпинча АҚШ ёки Исроил технологиясига таянади, бу эса янги иттифоқнинг ҳақиқий мустақиллигини чеклаши мумкин. Ғарб технологияси асосида тайёрланган тизимлар билан жиҳозланган иттифоқ назарий жиҳатдан қудратли бўлиши мумкин, аммо амалий назорат ва таъминот масалалари халқаро боғлиқликни кучайтиради: ким техник ёрдам беради, ким ёқилғи ва эҳтиёт қисмлар билан таъминлайди булар муҳим саволлар.

Муқобил вариантлар ҳам мавжуд: Хитой, Россия, Туркия ёки Эрон каби давлатлардан техника харид қилиш орқали қарамликни диверсификация қилиш мумкин. Туркия қуроллар ишлаб чиқариш бўйича салоҳиятга эга, лекин у АҚШ ёки Исроил даражасидаги технологияни ҳар доим етказиб бера олмайди. Шундай экан, иттифоқнинг самарадорлиги ва мустақиллиги асосан қайси манбаларга таянишига боғлиқ бўлади. Сиёсий жиҳатдан эса, агар бундай иттифоқ амалга ошса, у Исроилнинг чекланган ёки ташаббускор ҳаракатларига қарши қарама-қаршиликни кучайтириши мумкин. Муайян чоралар масалан, Фаластин давлатининг ташкил этилиши каби минтақадаги кескинликни ошириши ва Исроилнинг қаттиқ жавоб чораларига олиб келиши мумкин. Бунда АҚШ ва бошқа Ғарб давлатларининг позицияси муҳим рол ўйнайди; улар баъзан Исроилни очиқ қўллаб-қувватлаб, янги иттифоқ ҳаракатларини чеклаши ёки огоҳлантириши мумкин.

Демак техник таъминот ва иттифоқнинг мустақиллиги муаммолари биринчи даражали масала бўлади. Муқобил етказиб берувчилар орқали боғлиқликни камайтириш мумкин, лекин бундай трансферлар технологик ва сиёсий чекловларга дуч келади. Сиёсий оқибатлар айниқса Исроил ва АҚШ билан муносабатларда мувозанатни сезиларли даражада ўзгартириши мумкин.

Суҳбатни тўлиқ YouTube платформасида томоша қилишингиз мумкин.