Жаҳон нефт стандартлари: Венесуэла нефти нега “оғир”?

Юқорида тақдим этилган янги визуализация Венесуэла нефтини дунёда энг фаол савдо қилинадиган хом нефт маркалари билан таққослайди.

Инфографика учун маълумотлар Saudi Aramco, ExxonMobil, АҚШ Энергетика ахборот бошқармаси (EIA), S&P Global, PEMEX ва Канада энергетика регулятори агентлиги (CER) каби бир неча манбалардан йиғилган. Таҳлилда жаҳоннинг асосий нефт маркалари API зичлиги, нефт тури ва олтингугурт миқдори бўйича қиёсланади — бу турли мамлакатларда нефт сифати қанчалик фарқ қилишини яққол кўрсатиш учун қилинган.

API зичлиги нефтнинг сувга нисбатан қанчалик оғир ёки енгил эканини кўрсатади. Кўрсаткичи 10° API’дан юқори бўлган нефт енгил ҳисобланади ва сув юзасида қалқиб туради, 10° API’дан паст бўлса — оғир турларга киради ва чўкади. Умуман олганда, енгил нефтни қайта ишлаш осонроқ бўлади ва бензин ҳамда дизел каби ёнилғи чиқиши юқорироқ бўлади. Оғир нефт эса, одатда, битумга ўхшаш қолдиқ маҳсулотлар ҳажмининг кўпайишига олиб келади.

Венесуэла дунёдаги энг йирик исботланган нефт захираларига эга, аммо унинг асосий қазиб олинадиган қисми оғир нефт ҳиссасига тўғри келади.

Венесуэланинг етакчи маркаси — Merey 16'нинг API зичлиги 20° дан анча паст. Бундан ташқари, у олтингугурт миқдори юқори бўлган “кислота” нефт ҳисобланади. Шу хусусиятлари туфайли Венесуэла хомашёси мураккаб ва қиммат қайта ишлаш жараёнларини талаб қилади. Дунёда фақат чекланган миқдордаги НҚИЗгина техник жиҳатдан бундай оғир хомашёни самарали қайта ишлашга мослашган.

Дунёда энг талабгор нефт маркаларининг кўпчилиги — Brent, WTI ва Arab Light енгил ва кам олтингугуртли (“ширин”) нефт тоифасига киради. Уларнинг API зичлиги 40° атрофида ёки ундан юқори, олтингугурт миқдори эса паст бўлиб қолади. Бундай хомашёни қайта ишлаш арзонроқ ва қиммат нефт маҳсулотлари чиқиши юқори бўлади, шунинг учун у жаҳон нархларини шакллантиришда қулай “база” ҳисобланади.

Arab Super Light ва Tapis каби ўта енгил маркалар “сифат иерархияси”нинг энг юқори поғонасида туради. API зичлигининг жуда юқорилиги ва олтингугурт миқдорининг минималлиги нефтни қайта ишловчиларга минимал технологик мураккаблик билан максимал натижа олиш имконини беради.

Шу билан бирга, оғир нефт ҳамон жаҳон бозорида муҳим ўрин тутади. Масалан, АҚШнинг Мексика қўлтиғи соҳилидаги НҚИЗ Венесуэла, Мексика ва Канададан келадиган API зичлиги паст, олтингугуртли нефтни қайта ишлаш учун махсус равишда кечиктирилган кокслаш (delayed coking) қурилмалари ва бошқа мураккаб технологик блоклар билан жиҳозланган.

Географик жиҳатдан Венесуэла АҚШнинг Мексика қўлтиғи соҳилидаги НҚИЗга Канадага қараганда яқинроқ, аммо унинг нефти оғир ва қазиб олиш қимматга тушади. Тарихан АҚШ қайта ишловчилари Венесуэла нефтини катта ҳажмларда сотиб олган, аммо санкциялар жорий этилганидан кейин бу таъминот кескин қисқарди. Натижада Канада оғир нефти АҚШ бозори учун шундай хомашёнинг энг йирик хорижий манбаига айланди.

Ўзининг энг юқори чўққиси — 1970-йилларда Венесуэла кунига тахминан 3,5 миллион баррель нефт қазиб олган, бу ўша пайтдаги жаҳон ишлаб чиқаришининг 7 фоизидан ортиғини ташкил этган. Шундан кейин ишлаб чиқариш кескин пасайди — бунга доимий равишда етарли сармоя киритилмагани, инфратузилманинг емирилиши ва геосиёсий босим, жумладан санкциялар ҳам сабаб бўлган.

Бугунги кунда мамлакатда қазиб олиш ҳажми ўртача кунига тахминан бир миллион баррел — бу жаҳон таклифининг тахминан 1 фоизига тенг.

Қазиб олиш кескин тушиб кетганига қарамай, Chevron компанияси Венесуэлада қўшма корхоналар орқали ишлашда давом этмоқда ва санкциялар ҳамда миллийлаштиришлар фонида АҚШнинг бошқа нефт гигантлари кўпчилиги тарк этган ҳудудда ўз мавжудлигини сақлаб қолмоқда.

Венесуэла 1960 йилда Эрон, Ироқ, Кувайт ва Саудия Арабистони билан бирга ОПЕКни ташкил этган асосчи давлатлардан бири бўлган. Аммо қазиб олиш пасайиши ва экспорт мажбуриятларини бажариш қобилиятининг сусайиши ортидан унинг картелдаги таъсири сезиларли даражада заифлашган.